Chương 5 · Lý thuyết
Bài 21. Học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
Darwin chưa biết biến dị từ đâu ra và được di truyền thế nào. Từ những năm 1930, các nhà khoa học kết hợp chọn lọc tự nhiên với di truyền học và di truyền học quần thể thành học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại. Theo học thuyết này, điều gì thực sự thay đổi khi một quần thể tiến hoá, và những nhân tố nào làm nó thay đổi?
Em sẽ học được
- Trình bày được khái niệm tiến hoá nhỏ; giải thích được vì sao quần thể là đơn vị tiến hoá nhỏ.
- Phân tích được vai trò và đặc điểm tác động của các nhân tố tiến hoá: đột biến, dòng gene, phiêu bạt di truyền, giao phối không ngẫu nhiên, chọn lọc tự nhiên.
- Giải thích được sự hình thành và tính tương đối của đặc điểm thích nghi.
- Nêu được khái niệm loài sinh học, các cơ chế cách li sinh sản; trình bày được các cơ chế hình thành loài khác khu vực và cùng khu vực địa lí.
Tiến hoá nhỏ và các nhân tố tiến hoá
Định nghĩa · Tiến hoá nhỏ
Quần thể là đơn vị tiến hoá nhỏ vì quần thể là đơn vị tồn tại của loài trong tự nhiên, có cấu trúc di truyền biến đổi được qua các thế hệ và có tính toàn vẹn tương đối về không gian và thời gian. Cá thể không phải đơn vị tiến hoá vì kiểu gene của mỗi cá thể không đổi suốt đời.
Nhân tố tiến hoá là các yếu tố làm thay đổi tần số allele hoặc tần số kiểu gene của quần thể.
| Nhân tố | Tác động | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đột biến | Tạo allele mới hoặc biến allele này thành allele khác | Tần số đột biến của mỗi gene rất thấp nên làm thay đổi tần số allele rất chậm; là nguồn biến dị sơ cấp, giao phối tổ hợp các allele thành biến dị tổ hợp. |
| Dòng gene (di – nhập gene) | Allele đi vào hoặc ra khỏi quần thể theo các cá thể hữu thụ hoặc giao tử (phấn hoa, hạt) | Thay đổi tần số allele không theo hướng xác định, có thể mang allele mới tới; làm giảm khác biệt vốn gene giữa các quần thể. |
| Phiêu bạt di truyền | Thay đổi tần số allele do các yếu tố ngẫu nhiên (thiên tai, dịch bệnh, ...) | Thay đổi đột ngột, vô hướng; có thể loại bỏ hẳn một allele dù có lợi, có hại hay trung tính; tác động mạnh ở quần thể nhỏ, làm nghèo vốn gene. |
| Giao phối không ngẫu nhiên | Giao phối cận huyết, tự thụ phấn, giao phối có lựa chọn | Không làm thay đổi tần số allele nhưng làm tăng tần số kiểu gene đồng hợp, giảm dị hợp, làm giảm đa dạng di truyền. |
| Chọn lọc tự nhiên | Tăng tần số allele, kiểu gene quy định đặc điểm thích nghi; giảm tần số allele, kiểu gene không thích nghi | Tác động trực tiếp lên kiểu hình, gián tiếp lên kiểu gene; là nhân tố có hướng và cơ bản nhất. |
- Hiệu ứng sáng lập: một nhóm nhỏ cá thể tách khỏi quần thể gốc (ví dụ bị gió bão đưa ra đảo) lập nên quần thể mới có vốn gene khác hẳn quần thể gốc.
- Hiệu ứng thắt cổ chai: kích thước quần thể giảm mạnh do biến cố; quần thể mới phát triển từ số ít cá thể sống sót nên có cấu trúc di truyền khác và đa dạng di truyền thấp, như loài báo săn sau thời kì băng hà khoảng 10000 – 12000 năm trước.
- Chọn lọc chống lại allele trội làm thay đổi tần số allele nhanh hơn chống lại allele lặn, vì allele trội biểu hiện ngay ở thể dị hợp; allele lặn có hại vẫn tồn tại lâu trong các cá thể dị hợp. Áp lực chọn lọc càng lớn, tần số allele biến đổi càng nhanh.
Hình thành đặc điểm thích nghi
Định nghĩa · Đặc điểm thích nghi
Cơ chế: đột biến phát sinh ngẫu nhiên tạo nguyên liệu; giao phối phát tán và tổ hợp các allele; chọn lọc tự nhiên giữ lại các cá thể mang tổ hợp allele có lợi, làm số cá thể này tăng dần qua các thế hệ. Ví dụ, đột biến kháng penicillin vốn có ở rất ít vi khuẩn; khi dùng penicillin, các vi khuẩn kháng thuốc sống sót và sinh sản nhanh, dần chiếm ưu thế. Khi hầu hết quần thể kháng thuốc, khả năng kháng penicillin mới thành đặc điểm thích nghi của quần thể.
Ghi chú · Tính tương đối của đặc điểm thích nghi
Loài và cơ chế hình thành loài
Định nghĩa · Loài sinh học (E. Mayr)
| Cơ chế cách li | Biểu hiện |
|---|---|
| Cách li nơi ở (sinh cảnh) | Sống trong cùng khu vực nhưng ở những sinh cảnh khác nhau nên không giao phối |
| Cách li tập tính | Có tập tính ve vãn, giao phối riêng (tiếng hót, điệu múa, ...) |
| Cách li thời gian (mùa vụ) | Sinh sản vào những mùa khác nhau |
| Cách li cơ học | Cấu tạo cơ quan sinh sản khác nhau nên không giao phối được |
| Cách li sau hợp tử | Hợp tử chết, con lai sức sống yếu hoặc con lai bất thụ (như con la, lai giữa ngựa và lừa) |
Cách li sinh sản về bản chất là cách li di truyền, là điều kiện cuối cùng để hình thành loài mới. Hình thành loài là quá trình biến đổi vốn gene của quần thể ban đầu theo hướng thích nghi, tạo ra hệ gene mới cách li sinh sản với quần thể gốc; điều kiện tiên quyết là có trở ngại ngăn dòng gene giữa các quần thể.
Định lí · Hình thành loài khác khu vực địa lí
Định lí · Hình thành loài cùng khu vực địa lí
- Tự đa bội: loài hoa anh thảo Oenothera lamarckiana (2n=14) phát sinh thể tứ bội O. gigas (4n=28), không thụ phấn được với dạng lưỡng bội nên trở thành loài mới.
- Dị đa bội (lai xa và đa bội hoá): con lai khác loài thường bất thụ vì các nhiễm sắc thể không có cặp tương đồng; khi bộ nhiễm sắc thể được nhân đôi, con lai giảm phân bình thường và sinh sản được, cách li với hai loài bố mẹ. Lúa mì Triticum aestivum (6n=42) hình thành theo con đường này.
Khám phá
Năm nhân tố tiến hoá
Chọn một nhân tố, chỉnh tần số allele ban đầu và cường độ tác động, rồi quan sát tần số allele qua 50 thế hệ. So sánh: nhân tố nào làm thay đổi tần số allele có hướng, nhân tố nào vô hướng, nhân tố nào chỉ thay đổi tần số kiểu gene?
Đào thải kiểu hình lặn aa: tần số a từ 0,5 giảm còn 0,07 sau 50 thế hệ, ngày càng chậm vì allele a "ẩn" trong các cá thể Aa không bị chọn lọc phát hiện.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Theo học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại, tiến hoá nhỏ là quá trình
Bài 2
Nhân tố tiến hoá nào không làm thay đổi tần số allele nhưng làm tăng tỉ lệ kiểu gene đồng hợp, giảm tỉ lệ dị hợp?
Bài 3
Nhân tố tiến hoá có hướng, được coi là nhân tố cơ bản nhất là
Bài 4
Quần thể X có tần số allele A là 0,6. Mỗi thế hệ có 20% số cá thể sinh sản là cá thể nhập cư từ quần thể Y có tần số allele A là 0,1. Tính tần số allele A của quần thể X sau một thế hệ.
Bài 5
Quần thể ngẫu phối 0,36 AA:0,48 Aa:0,16 aa. Các cá thể aa bị đào thải hoàn toàn trước khi sinh sản. Tần số allele a ở các cá thể tham gia sinh sản là bao nhiêu? (ghi dạng phân số)
Bài 6
Chọn tất cả các đặc điểm của phiêu bạt di truyền.
Bài 7
Ghép mỗi ví dụ với dạng cách li sinh sản phù hợp.
Bài 8
Lúa mì Triticum aestivum là thể dị lục bội (6n=42) hình thành qua lai xa và đa bội hoá từ ba loài lưỡng bội có bộ nhiễm sắc thể đơn bội bằng nhau. Mỗi bộ đơn bội n có bao nhiêu nhiễm sắc thể?
Bài 9
Vì sao hình thành loài bằng lai xa và đa bội hoá thường gặp ở thực vật, ít gặp ở động vật?
Ghi nhớ
- Tiến hoá nhỏ là sự biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể; quần thể là đơn vị tiến hoá nhỏ.
- Đột biến tạo nguyên liệu sơ cấp; dòng gene và phiêu bạt di truyền thay đổi tần số allele vô hướng; giao phối không ngẫu nhiên chỉ đổi tần số kiểu gene; chọn lọc tự nhiên là nhân tố có hướng, cơ bản nhất.
- Đặc điểm thích nghi hình thành nhờ đột biến, giao phối và chọn lọc tự nhiên, và chỉ có tính tương đối.
- Loài sinh học được phân biệt bằng cách li sinh sản; loài mới hình thành khác khu vực địa lí (phổ biến nhất) hoặc cùng khu vực (cách li tập tính, sinh thái, lai xa và đa bội hoá).