Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 22. Tiến hoá lớn và quá trình phát sinh chủng loại

Chim và cá sấu trông chẳng giống nhau chút nào, còn cá sấu và thằn lằn thì rất giống nhau. Vậy mà bằng chứng phân tử và hoá thạch cho thấy cá sấu có họ hàng gần với chim hơn với thằn lằn. Làm thế nào các nhà khoa học vẽ được "cây gia phả" của toàn bộ sinh giới qua hàng trăm triệu năm?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được tiến hoá lớn và tiến hoá nhỏ.
  • Trình bày được các giai đoạn phát sinh sự sống trên Trái Đất và sự phát triển của sinh giới qua các đại địa chất.
  • Nêu được khái niệm phát sinh chủng loại; đọc được cây phát sinh chủng loại để xác định quan hệ họ hàng giữa các loài.
  • Trình bày được các giai đoạn chính trong quá trình phát sinh loài người.

Tiến hoá lớn

Định nghĩa · Tiến hoá lớn

Tiến hoá lớn là quá trình hình thành loài và các đơn vị phân loại trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành, ...) cũng như toàn bộ sinh giới. Ví dụ: sự hình thành tế bào nhân thực từ tế bào nhân sơ, sự hình thành chi năm ngón khi động vật chuyển từ nước lên cạn.
Ranh giới giữa tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn là sự hình thành loài mới.
Tiêu chíTiến hoá nhỏTiến hoá lớn
Nội dungBiến đổi tần số allele, tần số kiểu gene của quần thể; có thể dẫn đến loài mớiHình thành loài và các đơn vị phân loại trên loài
Quy mô, thời gianPhạm vi hẹp, thời gian tương đối ngắnPhạm vi rộng, thời gian địa chất rất dài
Cách nghiên cứuCó thể nghiên cứu bằng thực nghiệmNghiên cứu gián tiếp qua hoá thạch, giải phẫu so sánh, bằng chứng phân tử

Sự phát sinh và phát triển của sự sống

  1. Tiến hoá hoá học (hơn 4 tỉ năm trước): từ các chất vô cơ hình thành các chất hữu cơ đơn giản rồi phức tạp. Oparin và Haldane cho rằng chúng hình thành nhờ năng lượng của sấm sét, núi lửa, tia tử ngoại; năm 1953, Miller và Urey phóng tia lửa điện qua hỗn hợp khí mô phỏng khí quyển nguyên thuỷ và thu được các amino acid. Chất hữu cơ cũng có thể đến từ thiên thạch. Phân tử tự nhân đôi đầu tiên có lẽ là RNA.
  2. Tiến hoá tiền sinh học (khoảng 4,2 – 3,8 tỉ năm trước): lớp màng phospholipid bao lấy các đại phân tử tạo thành các giọt (protobiont); giọt nào trao đổi chất, lớn lên và phân chia được thì trở thành tế bào sơ khai.
  3. Tiến hoá sinh học (từ ít nhất 3,5 tỉ năm trước đến nay): chọn lọc tự nhiên biến tế bào sơ khai thành sinh vật nhân sơ; tế bào nhân thực xuất hiện khoảng 1,8 tỉ năm trước (ti thể và lục lạp có nguồn gốc từ vi khuẩn được thực bào theo thuyết nội cộng sinh); từ đơn bào tiến hoá thành đa bào và toàn bộ sinh giới ngày nay.
ĐạiThời gian (triệu năm trước)Sinh vật điển hình
Thái cổkhoảng 4000 – 2500Sinh vật nhân sơ
Nguyên sinhkhoảng 2500 – 541Sinh vật nhân thực, tảo, động vật không xương sống ở biển
Cổ sinhkhoảng 541 – 252Cá, thực vật và động vật lên cạn, lưỡng cư, bò sát đầu tiên
Trung sinhkhoảng 252 – 66Bò sát (khủng long) ngự trị, thú và chim xuất hiện, thực vật hạt kín
Tân sinhkhoảng 66 đến nayThú, chim, côn trùng, thực vật hạt kín phát triển; loài người xuất hiện

Ranh giới giữa các đại, các kỉ thường đánh dấu những biến đổi lớn của Trái Đất gây tuyệt chủng hàng loạt; sau đó các loài sống sót phát triển bùng nổ, chiếm các ổ sinh thái còn trống. Đã có năm lần tuyệt chủng hàng loạt; cuối kỉ Permian khoảng 96% số loài sinh vật biển bị tuyệt chủng, cuối kỉ Phấn trắng hầu hết khủng long bị tuyệt chủng. Phần lớn các loài từng sống trên Trái Đất đã tuyệt chủng.

Cây phát sinh chủng loại

Định nghĩa · Phát sinh chủng loại

Phát sinh chủng loại là lịch sử hình thành các đơn vị phân loại từ tổ tiên chung và quan hệ tiến hoá giữa chúng. Sơ đồ cây phát sinh chủng loại (cây sự sống) là sơ đồ hình cây phân nhánh: từ một gốc chung toả ra các nhánh; mỗi điểm phân nhánh là một tổ tiên chung.
  • Hai nhóm có tổ tiên chung gần nhất càng gần hiện tại (điểm phân nhánh càng muộn) thì quan hệ họ hàng càng gần.
  • Cây được xây dựng dựa trên các đặc điểm tương đồng ở mọi cấp độ: phân tử (DNA, protein), nhiễm sắc thể, tế bào, hình thái, giải phẫu, tập tính, cùng với hoá thạch; bằng chứng phân tử là chính xác nhất.
  • Dựa trên trình tự rRNA, sinh giới được chia thành ba lãnh giới: Vi khuẩn, Vi khuẩn cổ và Nhân thực, cùng tiến hoá từ một tổ tiên chung.
  • Cây phát sinh chủng loại chỉ là giả thuyết, có thể được điều chỉnh khi có thêm bằng chứng mới.

Quá trình phát sinh loài người

Loài người phát sinh dưới tác động của các nhân tố sinh học (biến dị di truyền, chọn lọc tự nhiên, ...) và các nhân tố xã hội (lao động, tiếng nói, tư duy, ...). Người và tinh tinh có chung tổ tiên khoảng 6 triệu năm trước.

Giai đoạnThời gianĐặc điểm
Ardipithecuskhoảng 4,4 triệu năm trướcĐi thẳng nhưng vẫn leo trèo giỏi; ăn tạp
Australopithecus (người vượn phương Nam)4 – 2,5 triệu năm trướcĐi thẳng bằng hai chân; dùng cành cây, hòn đá có sẵn làm công cụ
Homo habilis (người khéo léo)khoảng 2,5 triệu năm trướcHộp sọ 600 – 800 xăng-ti-mét khối; chế tác công cụ đá; sống thành đàn
Homo erectus (người đứng thẳng)từ khoảng 1,9 triệu năm trướcĐi thẳng nhanh nhẹn, dùng lửa, di cư khỏi châu Phi
Homo sapiens (người hiện đại)từ khoảng 300000 – 200000 năm trướcHộp sọ 1000 – 1850 xăng-ti-mét khối, lồi cằm rõ, tiếng nói phát triển, công cụ tinh xảo, có văn hoá, nghệ thuật

Người Neanderthal (Homo neanderthalensis) sống ở châu Âu, Tây Á, biết dùng lửa và chế tác công cụ đá, nhưng là một nhánh riêng đã tuyệt chủng, không phải tổ tiên của người hiện đại. Homo sapiens xuất hiện ở châu Phi, rời châu Phi khoảng 60000 năm trước rồi toả đi khắp các châu lục. Trong nhánh tiến hoá dẫn đến loài người, mọi loài khác đều đã tuyệt chủng, chỉ còn Homo sapiens.

Khám phá

Cây phát sinh chủng loại theo thời gian địa chất

Chọn thang thời gian (từ 450 triệu năm đến 7 triệu năm gần đây), rồi chạm vào tên hai loài để tô đỏ đường nối chúng với tổ tiên chung gần nhất. So sánh thời điểm phân nhánh để biết loài nào họ hàng gần hơn.

Thang thời gian
Đại Cổ sinhĐại Trung sinhTân sinh4003002001000Cá chépCá vây tayẾchThằn lằnCá sấuKhủng long bạo chúa †ChimChuộtNgười

Chạm vào tên hai loài để tìm tổ tiên chung gần nhất của chúng trên cây phát sinh chủng loại.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trên cây phát sinh chủng loại động vật có xương sống, chim và cá sấu có tổ tiên chung gần nhất khoảng 245 triệu năm trước, chim và thằn lằn khoảng 280 triệu năm trước. Cá sấu có họ hàng gần với chim hay với thằn lằn hơn? Vì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nếu thu gọn 4,6 tỉ năm lịch sử Trái Đất vào một ngày 24 giờ, loài người hiện đại (xuất hiện khoảng 300000 năm trước) xuất hiện bao nhiêu giây trước nửa đêm?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Tiến hoá lớn là quá trình

Bài 2

Sắp xếp ba giai đoạn tiến hoá của sự sống theo thứ tự thời gian.

  1. Vị trí 1: Tiến hoá sinh học
  2. Vị trí 2: Tiến hoá hoá học
  3. Vị trí 3: Tiến hoá tiền sinh học

Bài 3

Sắp xếp các đại địa chất từ cổ nhất đến gần nhất.

  1. Vị trí 1: Trung sinh
  2. Vị trí 2: Thái cổ
  3. Vị trí 3: Tân sinh
  4. Vị trí 4: Nguyên sinh
  5. Vị trí 5: Cổ sinh

Bài 4

Trên một cây phát sinh chủng loại, người và chuột có tổ tiên chung khoảng 90 triệu năm trước, người và ếch khoảng 352 triệu năm trước. Kết luận nào đúng?

Bài 5

Theo cây phát sinh chủng loại, người tách khỏi tinh tinh khoảng 6 triệu năm trước và tách khỏi khỉ đột khoảng 9 triệu năm trước. Nhánh dẫn đến người và tinh tinh đã tiến hoá chung bao nhiêu triệu năm sau khi tách khỏi nhánh khỉ đột?

Đơn vị:triệu năm

Bài 6

Sắp xếp các dạng người và người vượn theo thứ tự xuất hiện, từ sớm nhất.

  1. Vị trí 1: Homo erectus
  2. Vị trí 2: Australopithecus
  3. Vị trí 3: Homo sapiens
  4. Vị trí 4: Ardipithecus
  5. Vị trí 5: Homo habilis

Bài 7

Phát biểu nào sau đây về người Neanderthal là đúng?

Bài 8

Thu gọn 4,6 tỉ năm lịch sử Trái Đất vào một ngày 24 giờ. Khủng long tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước. Sự kiện này xảy ra bao nhiêu phút trước nửa đêm? (làm tròn đến hàng phần mười)

Đơn vị:phút

Bài 9

Cây phát sinh chủng loại được xây dựng dựa vào những bằng chứng nào?

Ghi nhớ

  • Tiến hoá lớn là quá trình hình thành loài và các đơn vị phân loại trên loài; ranh giới với tiến hoá nhỏ là sự hình thành loài mới.
  • Sự sống phát sinh qua tiến hoá hoá học, tiền sinh học và sinh học; sinh giới phát triển qua các đại Thái cổ, Nguyên sinh, Cổ sinh, Trung sinh, Tân sinh, xen kẽ các lần tuyệt chủng hàng loạt.
  • Cây phát sinh chủng loại thể hiện quan hệ tiến hoá: điểm phân nhánh càng muộn thì họ hàng càng gần.
  • Loài người: Ardipithecus → Australopithecus → Homo habilis → Homo erectus → Homo sapiens; chỉ còn Homo sapiens tồn tại.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ