Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Lý thuyết

Bài 23. Môi trường và các nhân tố sinh thái

Một người khoẻ mạnh bay từ Hà Nội sang Mỹ thường mất ngủ vào ban đêm và buồn ngủ vào ban ngày suốt vài hôm. Vì sao cơ thể "lệch giờ" như vậy? Cá rô phi nuôi ở miền Bắc lại hay chết rét vào những đợt rét đậm. Các nhân tố của môi trường tác động lên sinh vật theo những quy luật nào?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm môi trường sống, nhân tố sinh thái; phân biệt được nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh, lấy được ví dụ.
  • Trình bày được ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái (ánh sáng, nhiệt độ) lên sinh vật và sự thích nghi của sinh vật.
  • Phát biểu được các quy luật sinh thái: giới hạn sinh thái, tác động tổng hợp, tác động không đồng đều; giải thích được ổ sinh thái của loài theo nhiều nhân tố.
  • Nêu được khái niệm nhịp sinh học, lấy được ví dụ và vận dụng vào việc sắp xếp thời gian biểu hợp lí.

Môi trường sống

Định nghĩa · Môi trường sống

Môi trường sống của sinh vật là tập hợp tất cả các nhân tố bao quanh sinh vật, có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển và các hoạt động khác của sinh vật.
Các loại môi trường sống
Môi trườngVí dụ sinh vật sống trong đó
Trên cạn (mặt đất và lớp khí quyển)Hổ, chim sẻ, cây lúa, cây bạch đàn
Nước (nước ngọt, nước lợ, nước mặn)Cá chép, tôm, rong biển
ĐấtGiun đất, dế dũi, nhiều vi khuẩn đất
Sinh vật (trong hoặc trên cơ thể sinh vật khác)Giun đũa trong ruột người, chấy trên đầu người

Phần lớn các loài sống trong một loại môi trường, một số loài sống ở nhiều môi trường, như ếch nhái (lưỡng cư) vừa sống trên cạn vừa sống dưới nước. Sinh vật chịu tác động của môi trường, nhưng hoạt động sống của chúng cũng làm môi trường thay đổi: giun đất đào hang làm đất tơi xốp, thoáng khí và giữ nước tốt hơn.

Nhân tố sinh thái

Định nghĩa · Nhân tố sinh thái

Những nhân tố môi trường có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên đời sống của sinh vật gọi là nhân tố sinh thái.
  • Nhân tố vô sinh: toàn bộ các nhân tố vật lí, hoá học của môi trường tự nhiên như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, nước, độ mặn, đất (thổ nhưỡng), không khí.
  • Nhân tố hữu sinh: các sinh vật khác cùng sống trong môi trường và mối quan hệ giữa chúng, như kí sinh, cộng sinh, hợp tác, cạnh tranh, vật ăn thịt – con mồi. Con người là nhân tố hữu sinh có ảnh hưởng lớn: có thể làm suy thoái hoặc cải tạo, bảo vệ môi trường.
Ảnh hưởng của ánh sáng và nhiệt độ
Nhân tốẢnh hưởng và sự thích nghi
Ánh sáng – thực vậtÁnh sáng ảnh hưởng đến hình thái và các quá trình sinh lí (quang hợp, hô hấp, thoát hơi nước). Cây ưa sáng (lúa, bạch đàn) có lá nhỏ, dày, xếp xiên; cây ưa bóng (lá lốt, phong lan) có lá to, mỏng, màu xanh đậm. Theo độ dài ngày, có cây ngày ngắn, cây ngày dài và cây trung tính. Lá xếp so le giúp cây nhận được nhiều ánh sáng.
Ánh sáng – động vậtÁnh sáng giúp động vật định hướng, nhận biết thức ăn, kẻ thù. Có nhóm động vật ưa hoạt động ban ngày (ong mật, nhiều loài chim) và nhóm ưa hoạt động ban đêm (cú mèo, chuột, hổ), mắt của chúng thích nghi khác nhau.
Nhiệt độNhiệt độ ảnh hưởng đến tốc độ trao đổi chất, sinh trưởng, phát triển và sự phân bố của sinh vật. Sinh vật biến nhiệt (thực vật, lưỡng cư, bò sát, côn trùng) có thân nhiệt thay đổi theo môi trường; sinh vật hằng nhiệt (chim, thú) giữ thân nhiệt ổn định. Thú hằng nhiệt ở vùng lạnh thường có kích thước cơ thể lớn hơn, tai, đuôi, chi nhỏ hơn, lông dày và lớp mỡ dưới da dày hơn so với loài gần gũi ở vùng nóng, giúp giảm mất nhiệt.

Các quy luật tác động của nhân tố sinh thái

Định lí · Quy luật giới hạn sinh thái

Mỗi loài chỉ tồn tại và phát triển ổn định trong một khoảng giá trị xác định của một nhân tố sinh thái, gọi là giới hạn sinh thái. Giới hạn sinh thái có giới hạn dưới và giới hạn trên (các điểm gây chết); trong đó có khoảng thuận lợi, nơi sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất, và khoảng chống chịu (khoảng ức chế), nơi hoạt động sống của sinh vật bị ức chế.

Ví dụ: cá rô phi ở Việt Nam sống được trong khoảng nhiệt độ từ 5 °C đến 42 °C, phát triển thuận lợi từ 20 °C đến 35 °C; cá chép sống được từ 2 °C đến 44 °C. Loài có giới hạn sinh thái rộng đối với nhiều nhân tố thường phân bố rộng; loài có giới hạn hẹp thường phân bố hẹp.

Định lí · Quy luật tác động tổng hợp

Sinh vật luôn chịu tác động đồng thời của nhiều nhân tố sinh thái; các nhân tố ảnh hưởng lẫn nhau, khi một nhân tố thay đổi có thể kéo theo sự thay đổi của các nhân tố khác. Một nhân tố nằm ngoài khoảng thuận lợi sẽ làm giảm khả năng sinh vật chống chịu các nhân tố còn lại. Ví dụ: đất đủ phân bón nhưng thiếu nước thì cây vẫn sinh trưởng kém.

Định lí · Quy luật tác động không đồng đều

Các nhân tố sinh thái tác động không giống nhau lên các chức năng sống và lên các giai đoạn phát triển khác nhau của sinh vật: một giá trị của nhân tố có thể thuận lợi cho hoạt động này nhưng bất lợi cho hoạt động khác. Ví dụ: nhiệt độ ấp trứng quyết định giới tính của rùa biển; tôm he trưởng thành sống và đẻ trứng ở biển khơi có độ mặn cao, còn giai đoạn ấu trùng phát triển ở vùng nước lợ ven bờ, rừng ngập mặn.

Định nghĩa · Ổ sinh thái

Ổ sinh thái của một loài là một "không gian sinh thái" mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường đều nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển lâu dài. Với hai nhân tố nhiệt độ và độ ẩm, ổ sinh thái là phần chồng lên nhau của hai giới hạn sinh thái; xét càng nhiều nhân tố, ổ sinh thái càng được mô tả đầy đủ.

Hai loài có ổ sinh thái trùng nhau một phần sẽ cùng sử dụng một phần nguồn sống và có thể cạnh tranh với nhau; nội dung này được học kĩ hơn ở bài Quần xã sinh vật.

Nhịp sinh học

Định nghĩa · Nhịp sinh học

Nhịp sinh học là những phản ứng nhịp nhàng, có tính chu kì của sinh vật trước những thay đổi có tính chu kì của môi trường. Nhịp sinh học được hình thành qua chọn lọc tự nhiên và giúp sinh vật thích nghi với sự thay đổi tuần hoàn của môi trường.
Chu kìVí dụ
Ngày đêmHoa mười giờ nở vào buổi sáng; cú mèo, hổ, chuột hoạt động ban đêm; ong mật lấy mật ban ngày; thân nhiệt, nhịp tim của người thay đổi theo ngày đêm.
Mùa, nămChim én di cư tránh rét; gấu ngủ đông; cây bàng, cây xoan rụng lá vào mùa đông; chim, thú thay lông theo mùa.
Chu kì khácChu kì kinh nguyệt ở người khoảng 28 ngày; hoạt động của sinh vật vùng ven biển theo nhịp thuỷ triều.

Có nhịp sinh học chịu tác động trực tiếp của tín hiệu môi trường (nhịp bên ngoài), có nhịp vẫn duy trì khi không còn tín hiệu môi trường nhờ "đồng hồ sinh học" bên trong cơ thể (nhịp bên trong) như nhịp tim, nhịp thở. Khi bay qua nhiều múi giờ, chu kì sáng – tối thay đổi đột ngột nhưng đồng hồ sinh học chưa kịp điều chỉnh nên người bị "lệch múi giờ". Hiểu nhịp sinh học giúp con người sắp xếp thời gian biểu học tập, làm việc, nghỉ ngơi hợp lí, chẳng hạn ngủ đúng giờ và hạn chế dùng điện thoại trước khi ngủ.

Khám phá

Tìm ổ sinh thái theo hai nhân tố

Kéo điểm tròn (hoặc dùng hai thanh trượt) để đổi nhiệt độ và độ ẩm. Dải màu dưới trục ngang là giới hạn nhiệt độ, dải bên trục đứng là giới hạn độ ẩm; vùng vàng là nơi chúng chồng lên nhau: ổ sinh thái theo hai nhân tố. Thử một điểm có nhiệt độ thuận lợi nhưng độ ẩm vượt giới hạn, rồi bật "So sánh hai loài" để tìm phần chung của hai ổ sinh thái.

Loài
Hiển thị
010203040Nhiệt độ (°C)020406080100Độ ẩm (%)ổ sinh thái Loài Athuận lợi
25 °C
70 %
Giới hạn nhiệt độ
10 – 38 °C (thuận lợi 20 – 30 °C)
Giới hạn độ ẩm
40 – 95% (thuận lợi 60 – 85%)

Nhiệt độ 25 °C: khoảng thuận lợi; độ ẩm 70%: khoảng thuận lợi. Cả hai nhân tố đều thuận lợi, điểm này nằm trong vùng thuận lợi: Loài A sinh trưởng, phát triển tốt.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Xếp các nhân tố sau vào nhóm vô sinh hoặc hữu sinh: nhiệt độ, sâu ăn lá, độ mặn của nước, nấm kí sinh, ánh sáng, cỏ dại mọc chen, con người chặt phá rừng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Loài A có giới hạn nhiệt độ 10 – 38 °C (thuận lợi 20 – 30 °C) và giới hạn độ ẩm 40 – 95% (thuận lợi 60 – 85%). Loài A sống thế nào ở: a) 35 °C, độ ẩm 70%; b) 25 °C, độ ẩm 30%?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cá rô phi sống được từ 5 °C đến 42 °C, cá chép từ 2 °C đến 44 °C. Tính độ rộng giới hạn nhiệt độ của mỗi loài và cho biết loài nào có khả năng phân bố rộng hơn.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Chọn tất cả các nhân tố sinh thái vô sinh.

Bài 2

Giun đũa sống trong ruột người. Môi trường sống của giun đũa là

Bài 3

Cá rô phi ở Việt Nam có giới hạn dưới về nhiệt độ là 5 °C và giới hạn trên là 42 °C. Độ rộng giới hạn sinh thái về nhiệt độ của cá rô phi là bao nhiêu độ C?

Đơn vị:°C

Bài 4

Cá rô phi có khoảng thuận lợi 20 – 35 °C, giới hạn sinh thái 5 – 42 °C. Khi nước ao nóng lên 38 °C, cá rô phi

Bài 5

Loài A có giới hạn nhiệt độ 10 – 38 °C (thuận lợi 20 – 30 °C) và giới hạn độ ẩm 40 – 95% (thuận lợi 60 – 85%). Ở 12 °C và độ ẩm 90%, loài A

Bài 6

Loài A sống được ở 10 – 38 °C, loài B ở 5 – 30 °C. Khoảng nhiệt độ mà cả hai loài cùng sống được rộng bao nhiêu độ C?

Đơn vị:°C

Bài 7

Ghép mỗi quy luật sinh thái với ví dụ minh hoạ phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Ghép mỗi hiện tượng với loại nhịp sinh học tương ứng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Người bay từ Việt Nam sang Mỹ thường buồn ngủ ban ngày, tỉnh táo ban đêm trong vài ngày đầu vì

Bài 10

Khoảng giá trị của nhân tố sinh thái mà ở đó sinh vật thực hiện các chức năng sống tốt nhất gọi là khoảng gì? (Viết hai từ sau chữ "khoảng".)

Ghi nhớ

  • Môi trường sống gồm môi trường trên cạn, nước, đất và sinh vật; nhân tố sinh thái gồm nhân tố vô sinh và hữu sinh (có con người).
  • Mỗi loài có giới hạn sinh thái riêng với mỗi nhân tố: giới hạn dưới, giới hạn trên, khoảng thuận lợi và khoảng chống chịu; loài có giới hạn rộng thường phân bố rộng.
  • Các nhân tố tác động tổng hợp và không đồng đều; ổ sinh thái là vùng mà mọi nhân tố đều nằm trong giới hạn cho phép loài tồn tại, phát triển lâu dài.
  • Nhịp sinh học là phản ứng có chu kì của sinh vật trước thay đổi có chu kì của môi trường (ngày đêm, mùa, năm...).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ