Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 5. Khái niệm, cơ sở khoa học và vai trò của kiểm soát sinh học

Ruộng lúa phun thuốc trừ sâu liên tục vẫn bị rầy nâu phá, trong khi ruộng bên cạnh để nhện, bọ xít mù xanh, ong kí sinh sinh sống lại ít rầy hơn. Vì sao thả hay giữ "kẻ thù tự nhiên" của sâu hại lại có thể bảo vệ mùa màng bền vững hơn thuốc hoá học?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm kiểm soát sinh học.
  • Trình bày được cơ sở sinh thái học của kiểm soát sinh học: các mối quan hệ đối kháng và hiện tượng khống chế sinh học.
  • Nêu được cơ sở di truyền học của một số biện pháp kiểm soát sinh học.
  • Phân tích được vai trò, ưu điểm và hạn chế của kiểm soát sinh học so với biện pháp hoá học.

Khái niệm kiểm soát sinh học

Định nghĩa · Kiểm soát sinh học

Kiểm soát sinh học là biện pháp sử dụng sinh vật (thiên địch), các sản phẩm của sinh vật hoặc tăng cường sức đề kháng của vật chủ nhằm làm giảm số lượng cá thể của quần thể sinh vật gây hại cho cây trồng, vật nuôi, con người, hoặc tiêu diệt hoàn toàn quần thể đó.

Sinh vật gây hại gồm sâu hại, cỏ dại, nấm và vi khuẩn gây bệnh, động vật truyền bệnh như muỗi, chuột. Thiên địch là những sinh vật ăn thịt, kí sinh hoặc gây bệnh cho sinh vật gây hại, ví dụ bọ rùa ăn rệp, ong mắt đỏ kí sinh trứng sâu, nấm xanh gây bệnh cho rầy.

Mục tiêu thường gặp không phải là diệt sạch sinh vật gây hại mà là giữ mật độ của chúng ở mức thấp, dưới ngưỡng gây hại kinh tế, tức mức mà thiệt hại năng suất bắt đầu lớn hơn chi phí phòng trừ.

Cơ sở sinh thái học

Trong quần xã, các loài có quan hệ đối kháng: một loài bị hại, hoặc cả hai cùng bị hại. Kiểm soát sinh học tận dụng những quan hệ này.

Các quan hệ đối kháng được dùng trong kiểm soát sinh học
Quan hệĐặc điểmVí dụ ứng dụng
Vật ăn thịt – con mồiLoài ăn thịt bắt và giết con mồi làm thức ănBọ rùa ăn rệp; nhện, bọ xít mù xanh ăn rầy nâu; kiến vàng bắt sâu hại cam quýt
Kí sinh – vật chủLoài kí sinh sống nhờ, lấy chất dinh dưỡng từ vật chủ, làm vật chủ yếu đi hoặc chếtOng mắt đỏ đẻ trứng vào trứng sâu đục thân; nấm, vi khuẩn, virus gây bệnh cho côn trùng
Cạnh tranhCác loài tranh giành nguồn sống, nơi ởNấm Trichoderma chiếm chỗ, tranh dinh dưỡng với nấm gây bệnh vùng rễ
Ức chế – cảm nhiễmMột loài tiết chất làm hại loài khácVi sinh vật vùng rễ tiết kháng sinh ức chế nấm, vi khuẩn gây bệnh cho cây

Các vi sinh vật (vi khuẩn, nấm, động vật nguyên sinh) sống ở vùng rễ, trong đất cạnh tranh hoặc tiết chất ức chế, tiêu diệt sinh vật gây hại thường được gọi chung là vi sinh vật đối kháng; chúng là cơ sở của nhiều chế phẩm sinh học.

Định lí · Khống chế sinh học

Khống chế sinh học là hiện tượng số lượng cá thể của một quần thể bị kìm hãm ở một mức nhất định do tác động của các quần thể khác trong quần xã. Khi con mồi tăng, thiên địch có nhiều thức ăn nên tăng theo và ăn nhiều con mồi hơn; con mồi giảm thì thiên địch thiếu thức ăn và giảm theo. Nhờ đó số lượng hai loài dao động quanh một trạng thái cân bằng.

Mô phỏng dưới đây là một mô hình đơn giản: không có thiên địch, sâu hại sinh sản tới sức chứa của ruộng; thả thiên địch, sâu bị kìm quanh một mức thấp. Hãy thử thêm việc phun thuốc hoá học để thấy vì sao thuốc có thể làm sâu bùng phát trở lại.

Cơ sở di truyền học

  • Đột biến gây bất dục: chiếu xạ hoặc dùng hoá chất làm con đực bất dục nhưng vẫn giao phối được. Thả thật nhiều con đực bất dục, con cái giao phối với chúng sẽ đẻ trứng không nở, số lượng quần thể giảm dần qua các thế hệ (kĩ thuật côn trùng bất dục).
  • Gene chống chịu: chọn, tạo giống cây trồng, vật nuôi mang gene kháng sâu bệnh, ví dụ giống lúa kháng rầy nâu, cây chuyển gene Bt tự tổng hợp protein độc với sâu.
  • Biến đổi di truyền sinh vật gây hại hoặc vật trung gian truyền bệnh, ví dụ muỗi mang gene làm con non không sống tới tuổi trưởng thành.

Vai trò, ưu điểm và hạn chế

Kiểm soát sinh học là một phần quan trọng của quản lí dịch hại tổng hợp (IPM): bảo vệ năng suất cây trồng, vật nuôi; phòng bệnh cho người (kiểm soát muỗi truyền sốt xuất huyết, sốt rét); kiểm soát loài ngoại lai xâm lấn; góp phần phát triển nông nghiệp bền vững.

So sánh với biện pháp hoá học
Ưu điểmHạn chế
An toàn cho người, vật nuôi; không để lại dư lượng hoá chất trong nông sản, đất, nướcTác dụng chậm, cần thời gian để thiên địch, chế phẩm phát huy hiệu quả
Ít hại sinh vật có ích, giữ được cân bằng sinh thái và đa dạng sinh họcThường chỉ giảm mật độ, không diệt sạch sinh vật gây hại
Hiệu quả lâu dài; sinh vật gây hại khó hình thành tính kháng như kháng thuốc hoá họcKém hiệu quả khi dịch bùng phát mạnh; phụ thuộc thời tiết, điều kiện môi trường
Thiên địch tự duy trì, có thể giảm chi phí về lâu dàiChi phí ban đầu cao; nhập nội thiên địch sai có thể tạo loài xâm lấn

Lưu ý · Bài học từ cóc mía

Năm 1935, Úc nhập cóc mía để diệt bọ cánh cứng hại mía. Cóc không diệt được bọ nhưng sinh sản rất nhanh, có độc, làm chết nhiều loài bản địa ăn phải và trở thành loài ngoại lai xâm lấn. Vì vậy trước khi nhập nội một thiên địch phải đánh giá kĩ tính chuyên hoá và rủi ro sinh thái của nó.

Dự án

Nhiệm vụ: Quan sát thiên địch quanh em

Mục tiêu: tìm bằng chứng về quan hệ đối kháng và khống chế sinh học ở một khu vườn, ruộng hoặc công viên gần nhà. Làm theo nhóm 3 đến 5 bạn trong 2 tuần.

  1. Chuẩn bị: sổ ghi chép, kính lúp, điện thoại để chụp ảnh, thước dây; chọn 2 khu vực, một nơi có phun thuốc trừ sâu và một nơi không phun (nếu có).
  2. Mỗi tuần 2 lần, đánh dấu 5 ô mỗi ô 1 m², đếm số sâu hại (rệp, sâu ăn lá, rầy) và số thiên địch (bọ rùa, nhện, kiến, ong kí sinh) trong mỗi ô.
  3. Chụp ảnh các cảnh thiên địch đang ăn hoặc kí sinh sâu hại; ghi tên quan hệ (vật ăn thịt – con mồi, kí sinh – vật chủ).
  4. Tính mật độ trung bình của mỗi nhóm ở từng khu vực, vẽ đồ thị theo ngày.
  5. Hỏi người trồng về cách họ phòng trừ sâu hại và họ có biết, có bảo vệ thiên địch không.

Ghi chú

Báo cáo gồm: mô tả khu vực, bảng số liệu và đồ thị mật độ, ảnh thiên địch có chú thích, nhận xét về sự khác nhau giữa nơi phun thuốc và nơi không phun, giải thích bằng hiện tượng khống chế sinh học, và đề xuất một cách bảo vệ thiên địch tại địa phương.

Khám phá

Sâu hại và thiên địch trên ruộng

Chọn số thiên địch thả và ngày thả, quan sát đường mật độ sâu hại (đỏ) so với ngưỡng gây hại. Bật "Phun thuốc trừ sâu hoá học" để xem thuốc ảnh hưởng thế nào đến cả hai loài. Kéo "Xem ngày" để đọc mật độ từng ngày.

5 con/m²
10
0501000306090120ngàycon/m²
120

Ngày 120: sâu hại 14 con/m², thiên địch 8,6 con/m². Cả vụ có 0 ngày sâu vượt ngưỡng gây hại.

Sâu hại bị thiên địch kìm quanh 14 con/m², dưới ngưỡng gây hại: đó là khống chế sinh học. Sâu không bị diệt hết, cả hai loài cùng tồn tại.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Cuối thế kỉ XIX, rệp sáp bông theo cây giống vô tình đến California (Mỹ) từ Úc và phá hoại nặng các vườn cam. Năm 1888, người ta nhập từ Úc loài bọ rùa Rodolia cardinalis, chủ yếu ăn rệp sáp này. Chỉ sau khoảng 2 năm, rệp không còn gây hại đáng kể. Giải thích kết quả theo cơ sở sinh thái học.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trên một ruộng có 60 con rầy/m² và 8 con nhện/m². Phun thuốc trừ sâu diệt 90% rầy và 90% nhện. Tính mật độ mỗi loài ngay sau khi phun và cho biết vì sao vài tuần sau rầy thường bùng phát trở lại.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Kiểm soát sinh học là biện pháp

Bài 2

Nối mỗi ví dụ với mối quan hệ sinh thái được vận dụng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Hiện tượng khống chế sinh học là

Bài 4

Một ruộng có 50 con sâu/m². Phun thuốc diệt 90% số sâu. Ngay sau khi phun, mật độ sâu còn lại là bao nhiêu?

Đơn vị:con/m²

Bài 5

Chọn tất cả các ưu điểm của kiểm soát sinh học so với biện pháp hoá học.

Bài 6

Vì sao không nên chỉ dùng kiểm soát sinh học khi dịch rầy nâu đang bùng phát trên diện rộng?

Bài 7

Thả số lượng lớn con đực bất dục (do chiếu xạ) của một loài ruồi hại quả. Cơ sở khoa học của biện pháp này là

Bài 8

Những sinh vật ăn thịt, kí sinh hoặc gây bệnh cho sinh vật gây hại, được dùng để kiểm soát chúng, gọi chung là gì?

Ghi nhớ

  • Kiểm soát sinh học dùng thiên địch, sản phẩm của sinh vật hoặc tăng sức đề kháng của vật chủ để giảm số lượng sinh vật gây hại.
  • Cơ sở sinh thái học: các quan hệ đối kháng (vật ăn thịt – con mồi, kí sinh – vật chủ, cạnh tranh, ức chế – cảm nhiễm) và hiện tượng khống chế sinh học.
  • Cơ sở di truyền học: đột biến gây bất dục, gene chống chịu, biến đổi di truyền sinh vật gây hại.
  • Kiểm soát sinh học an toàn, bền vững, ít hại sinh vật có ích nhưng tác dụng chậm, kém hiệu quả khi dịch bùng phát và phải đánh giá rủi ro khi nhập nội thiên địch.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ