Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 6. Biện pháp kiểm soát sinh học

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn bắc cầu tre nối các cây cam, bưởi để đàn kiến vàng đi tuần, bắt sâu và bọ xít. Ở Nha Trang, người ta thả muỗi để phòng bệnh sốt xuất huyết. Những cách làm tưởng ngược đời ấy đều là biện pháp kiểm soát sinh học.

Em sẽ học được

  • Trình bày được các biện pháp sử dụng thiên địch: bảo vệ, phục hồi, nhân nuôi và thả, nhập nội thiên địch.
  • Nêu được một số chế phẩm sinh học từ vi khuẩn, nấm, virus và cách chúng tiêu diệt sinh vật gây hại.
  • Trình bày được các biện pháp kiểm soát sinh học dựa trên kĩ thuật di truyền, tạo giống.
  • Chọn được biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp với một đối tượng gây hại cụ thể.

Sử dụng thiên địch

  • Bảo vệ và phục hồi thiên địch có sẵn: hạn chế phun thuốc hoá học phổ rộng, không đốt rơm rạ, giữ bờ cỏ, trồng hoa trên bờ ruộng làm nơi trú và nguồn mật cho thiên địch. Thiên địch suy giảm chủ yếu do mất nơi ở và do thuốc trừ sâu giết cả chúng.
  • Nhân nuôi và thả bổ sung: nuôi thiên địch hàng loạt rồi thả ra đồng khi sâu hại mới xuất hiện, ví dụ thả ong mắt đỏ Trichogramma trừ trứng sâu đục thân, sâu cuốn lá; nuôi kiến vàng trong vườn cây có múi.
  • Nhập nội thiên địch: đưa thiên địch từ vùng gốc của một loài gây hại xâm lấn về, ví dụ bọ rùa Rodolia nhập từ Úc trừ rệp sáp bông hại cam ở California. Phải đánh giá kĩ để thiên địch không trở thành loài xâm lấn.
Một số thiên địch thường gặp
Thiên địchKiểu quan hệĐối tượng kiểm soát
Ong mắt đỏKí sinh trứngTrứng sâu đục thân, sâu cuốn lá
Bọ rùaVật ăn thịtRệp muội, rệp sáp
Kiến vàngVật ăn thịtSâu, bọ xít hại cam, quýt, bưởi
Nhện, bọ xít mù xanhVật ăn thịtRầy nâu, rầy lưng trắng hại lúa
Cá ăn bọ gậy (cá bảy màu, cá cờ)Vật ăn thịtBọ gậy (ấu trùng muỗi)

Chế phẩm sinh học

Chế phẩm sinh học là sản phẩm chứa vi sinh vật có ích hoặc chất do sinh vật tạo ra, được sản xuất hàng loạt để phun, rải, bón như thuốc nhưng không để lại chất độc tồn dư lâu.

Một số chế phẩm sinh học
NhómVí dụCách tác động
Vi khuẩnBacillus thuringiensis (chế phẩm Bt)Tạo tinh thể protein độc, phá huỷ ruột sâu non bộ cánh vảy (sâu tơ, sâu xanh)
NấmNấm xanh Metarhizium, nấm trắng BeauveriaBào tử bám vỏ côn trùng, sợi nấm xuyên vào làm chết rầy, bọ cánh cứng, sâu
Nấm đối khángTrichodermaCạnh tranh, tiết chất ức chế, kí sinh nấm gây bệnh vùng rễ
VirusVirus nhân đa diện (NPV)Gây bệnh, làm chết sâu khoang, sâu xanh; rất chuyên hoá, không hại sinh vật khác
Chất có nguồn gốc sinh vậtPheromone giới tínhDẫn dụ con đực vào bẫy, làm con cái khó gặp con đực để giao phối

Ghi chú

Chế phẩm sinh học là sinh vật sống hoặc chất dễ phân huỷ, nên cần bảo quản đúng cách, phun vào lúc sâu non còn nhỏ, chiều mát, khi độ ẩm thích hợp thì mới đạt hiệu quả.

Kĩ thuật di truyền và tạo giống

  • Côn trùng đực bất dục: nuôi hàng loạt, chiếu xạ cho con đực bất dục rồi thả với số lượng lớn hơn nhiều con đực tự nhiên. Con cái giao phối với đực bất dục đẻ trứng không nở. Nhờ cách này, ruồi xoắn hại gia súc từng được loại trừ khỏi nước Mỹ. Con đực bất dục không sinh sản nên không tồn tại lâu và không trở thành loài xâm lấn.
  • Muỗi mang vi khuẩn Wolbachia: vi khuẩn sống trong tế bào muỗi Aedes, được truyền từ mẹ sang con và làm virus Dengue khó nhân lên trong muỗi, nên muỗi khó truyền bệnh sốt xuất huyết. Biện pháp này đã được thử nghiệm ở Việt Nam, ví dụ tại Nha Trang (Khánh Hoà).
  • Muỗi biến đổi gene: con đực mang gene làm con non chết trước khi trưởng thành, thả ra để giảm quần thể muỗi truyền bệnh.
  • Giống kháng sâu bệnh: chọn tạo giống lúa kháng rầy nâu, cây chuyển gene Bt tự tạo protein diệt sâu. Nếu trồng một giống kháng trên diện rộng quá lâu, sâu hại có thể tiến hoá vượt qua tính kháng, vì vậy cần luân phiên giống.

Thẻ chưa xếp (14)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/14 thẻ

Biện pháp canh tác hỗ trợ

Các biện pháp canh tác tạo điều kiện cho thiên địch và cây trồng khoẻ, hỗ trợ kiểm soát sinh học:

  • Bón phân hợp lí, ưu tiên phân hữu cơ: đất tơi xốp, nuôi hệ vi sinh vật đất trong đó có vi sinh vật đối kháng; cây khoẻ, ít bệnh.
  • Xen canh: tăng đa dạng sinh học, thu hút thiên địch; một số cây xua đuổi sâu hại.
  • Luân canh: cắt nguồn thức ăn của sâu bệnh chỉ hại một loại cây, không để chúng tích luỹ qua nhiều vụ.

Dự án

Nhiệm vụ: Thử nghiệm chế phẩm nấm Trichoderma

Mục tiêu: so sánh tỉ lệ cây con bị bệnh thối gốc giữa đất có và không có bón nấm Trichoderma. Làm theo nhóm trong 3 đến 4 tuần, dưới sự hướng dẫn của giáo viên.

  1. Chuẩn bị: hạt giống (cải, đậu), 2 khay đất giống nhau, phân hữu cơ hoai mục, chế phẩm Trichoderma mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, găng tay, khẩu trang.
  2. Khay thí nghiệm: trộn chế phẩm với phân hữu cơ theo hướng dẫn trên bao bì, ủ ẩm vài ngày rồi trộn vào đất. Khay đối chứng: chỉ trộn phân hữu cơ.
  3. Gieo cùng số hạt (ví dụ 50 hạt) vào mỗi khay, tưới và đặt ở cùng điều kiện.
  4. Mỗi 3 ngày đếm số cây mọc, số cây héo, thối gốc ở mỗi khay; chụp ảnh.
  5. Tính tỉ lệ cây bị bệnh của mỗi khay và so sánh.

Ghi chú

Báo cáo gồm: mục tiêu, giả thuyết, cách bố trí thí nghiệm, bảng số liệu và biểu đồ tỉ lệ cây bệnh theo thời gian, ảnh minh hoạ, kết luận về tác dụng của Trichoderma và giải thích bằng quan hệ cạnh tranh, ức chế, kí sinh giữa các loài nấm. Rửa tay sau khi làm thí nghiệm.

Khám phá

Ghép biện pháp với loài gây hại

Chọn một loài gây hại ở cột trái để đọc cách nó gây hại, rồi chọn biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp ở cột phải. Chọn sai, em sẽ biết biện pháp đó dùng cho đối tượng nào. Mỗi biện pháp chỉ dùng một lần.

Loài gây hại

Biện pháp

Chọn một loài gây hại, rồi chọn biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp nhất với nó.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vùng trồng bắp cải bị sâu tơ phá hại; người trồng phun nhiều loại thuốc hoá học mà sâu vẫn không giảm. Hãy đề xuất một biện pháp kiểm soát sinh học và giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một vùng thả 9 triệu con ruồi đực bất dục, trong khi vùng đó có 1 triệu con ruồi đực tự nhiên. Giả sử ruồi cái giao phối ngẫu nhiên một lần với một con đực bất kì. Tính tỉ lệ ruồi cái đẻ được trứng nở.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Nối mỗi đối tượng gây hại với biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Chế phẩm Bt diệt sâu hại nhờ

Bài 3

Chọn tất cả các việc làm giúp bảo vệ và phục hồi thiên địch trên đồng ruộng.

Bài 4

Vì sao thả côn trùng đực bất dục không làm xuất hiện một loài ngoại lai xâm lấn mới?

Bài 5

Một vùng có 2 triệu con đực tự nhiên của một loài ruồi. Người ta thả 8 triệu con đực bất dục. Nếu con cái giao phối ngẫu nhiên một lần, bao nhiêu phần trăm con cái đẻ được trứng nở?

Đơn vị:%

Bài 6

Thả muỗi Aedes mang vi khuẩn Wolbachia giúp giảm bệnh sốt xuất huyết chủ yếu vì

Bài 7

Sắp xếp các bước của kĩ thuật côn trùng đực bất dục theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Thả lặp lại qua nhiều thế hệ, quần thể giảm dần
  2. Vị trí 2: Con cái giao phối với đực bất dục, đẻ trứng không nở
  3. Vị trí 3: Thả số lượng lớn con đực bất dục ra vùng cần kiểm soát
  4. Vị trí 4: Tách con đực và chiếu xạ làm chúng bất dục
  5. Vị trí 5: Nuôi hàng loạt côn trùng gây hại trong cơ sở sản xuất

Bài 8

Một giống lúa kháng rầy được trồng trên toàn vùng nhiều năm liền; sau vài năm giống này bị rầy phá mạnh. Nguyên nhân chủ yếu là

Ghi nhớ

  • Sử dụng thiên địch: bảo vệ, phục hồi thiên địch có sẵn; nhân nuôi và thả bổ sung; nhập nội thiên địch sau khi đánh giá rủi ro.
  • Chế phẩm sinh học: vi khuẩn Bt, nấm xanh, nấm trắng, nấm Trichoderma, virus NPV, pheromone giới tính.
  • Kĩ thuật di truyền, tạo giống: côn trùng đực bất dục, muỗi mang Wolbachia, muỗi biến đổi gene, giống kháng sâu bệnh.
  • Biện pháp canh tác (bón phân hợp lí, xen canh, luân canh) hỗ trợ; chọn biện pháp phải dựa trên đặc điểm của đối tượng gây hại.