Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 6. Biện pháp kiểm soát sinh học
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà vườn bắc cầu tre nối các cây cam, bưởi để đàn kiến vàng đi tuần, bắt sâu và bọ xít. Ở Nha Trang, người ta thả muỗi để phòng bệnh sốt xuất huyết. Những cách làm tưởng ngược đời ấy đều là biện pháp kiểm soát sinh học.
Em sẽ học được
- Trình bày được các biện pháp sử dụng thiên địch: bảo vệ, phục hồi, nhân nuôi và thả, nhập nội thiên địch.
- Nêu được một số chế phẩm sinh học từ vi khuẩn, nấm, virus và cách chúng tiêu diệt sinh vật gây hại.
- Trình bày được các biện pháp kiểm soát sinh học dựa trên kĩ thuật di truyền, tạo giống.
- Chọn được biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp với một đối tượng gây hại cụ thể.
Sử dụng thiên địch
- Bảo vệ và phục hồi thiên địch có sẵn: hạn chế phun thuốc hoá học phổ rộng, không đốt rơm rạ, giữ bờ cỏ, trồng hoa trên bờ ruộng làm nơi trú và nguồn mật cho thiên địch. Thiên địch suy giảm chủ yếu do mất nơi ở và do thuốc trừ sâu giết cả chúng.
- Nhân nuôi và thả bổ sung: nuôi thiên địch hàng loạt rồi thả ra đồng khi sâu hại mới xuất hiện, ví dụ thả ong mắt đỏ Trichogramma trừ trứng sâu đục thân, sâu cuốn lá; nuôi kiến vàng trong vườn cây có múi.
- Nhập nội thiên địch: đưa thiên địch từ vùng gốc của một loài gây hại xâm lấn về, ví dụ bọ rùa Rodolia nhập từ Úc trừ rệp sáp bông hại cam ở California. Phải đánh giá kĩ để thiên địch không trở thành loài xâm lấn.
| Thiên địch | Kiểu quan hệ | Đối tượng kiểm soát |
|---|---|---|
| Ong mắt đỏ | Kí sinh trứng | Trứng sâu đục thân, sâu cuốn lá |
| Bọ rùa | Vật ăn thịt | Rệp muội, rệp sáp |
| Kiến vàng | Vật ăn thịt | Sâu, bọ xít hại cam, quýt, bưởi |
| Nhện, bọ xít mù xanh | Vật ăn thịt | Rầy nâu, rầy lưng trắng hại lúa |
| Cá ăn bọ gậy (cá bảy màu, cá cờ) | Vật ăn thịt | Bọ gậy (ấu trùng muỗi) |
Chế phẩm sinh học
Chế phẩm sinh học là sản phẩm chứa vi sinh vật có ích hoặc chất do sinh vật tạo ra, được sản xuất hàng loạt để phun, rải, bón như thuốc nhưng không để lại chất độc tồn dư lâu.
| Nhóm | Ví dụ | Cách tác động |
|---|---|---|
| Vi khuẩn | Bacillus thuringiensis (chế phẩm Bt) | Tạo tinh thể protein độc, phá huỷ ruột sâu non bộ cánh vảy (sâu tơ, sâu xanh) |
| Nấm | Nấm xanh Metarhizium, nấm trắng Beauveria | Bào tử bám vỏ côn trùng, sợi nấm xuyên vào làm chết rầy, bọ cánh cứng, sâu |
| Nấm đối kháng | Trichoderma | Cạnh tranh, tiết chất ức chế, kí sinh nấm gây bệnh vùng rễ |
| Virus | Virus nhân đa diện (NPV) | Gây bệnh, làm chết sâu khoang, sâu xanh; rất chuyên hoá, không hại sinh vật khác |
| Chất có nguồn gốc sinh vật | Pheromone giới tính | Dẫn dụ con đực vào bẫy, làm con cái khó gặp con đực để giao phối |
Ghi chú
Kĩ thuật di truyền và tạo giống
- Côn trùng đực bất dục: nuôi hàng loạt, chiếu xạ cho con đực bất dục rồi thả với số lượng lớn hơn nhiều con đực tự nhiên. Con cái giao phối với đực bất dục đẻ trứng không nở. Nhờ cách này, ruồi xoắn hại gia súc từng được loại trừ khỏi nước Mỹ. Con đực bất dục không sinh sản nên không tồn tại lâu và không trở thành loài xâm lấn.
- Muỗi mang vi khuẩn Wolbachia: vi khuẩn sống trong tế bào muỗi Aedes, được truyền từ mẹ sang con và làm virus Dengue khó nhân lên trong muỗi, nên muỗi khó truyền bệnh sốt xuất huyết. Biện pháp này đã được thử nghiệm ở Việt Nam, ví dụ tại Nha Trang (Khánh Hoà).
- Muỗi biến đổi gene: con đực mang gene làm con non chết trước khi trưởng thành, thả ra để giảm quần thể muỗi truyền bệnh.
- Giống kháng sâu bệnh: chọn tạo giống lúa kháng rầy nâu, cây chuyển gene Bt tự tạo protein diệt sâu. Nếu trồng một giống kháng trên diện rộng quá lâu, sâu hại có thể tiến hoá vượt qua tính kháng, vì vậy cần luân phiên giống.
Thẻ chưa xếp (14)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Biện pháp canh tác hỗ trợ
Các biện pháp canh tác tạo điều kiện cho thiên địch và cây trồng khoẻ, hỗ trợ kiểm soát sinh học:
- Bón phân hợp lí, ưu tiên phân hữu cơ: đất tơi xốp, nuôi hệ vi sinh vật đất trong đó có vi sinh vật đối kháng; cây khoẻ, ít bệnh.
- Xen canh: tăng đa dạng sinh học, thu hút thiên địch; một số cây xua đuổi sâu hại.
- Luân canh: cắt nguồn thức ăn của sâu bệnh chỉ hại một loại cây, không để chúng tích luỹ qua nhiều vụ.
Dự án
Nhiệm vụ: Thử nghiệm chế phẩm nấm Trichoderma
Mục tiêu: so sánh tỉ lệ cây con bị bệnh thối gốc giữa đất có và không có bón nấm Trichoderma. Làm theo nhóm trong 3 đến 4 tuần, dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
- Chuẩn bị: hạt giống (cải, đậu), 2 khay đất giống nhau, phân hữu cơ hoai mục, chế phẩm Trichoderma mua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, găng tay, khẩu trang.
- Khay thí nghiệm: trộn chế phẩm với phân hữu cơ theo hướng dẫn trên bao bì, ủ ẩm vài ngày rồi trộn vào đất. Khay đối chứng: chỉ trộn phân hữu cơ.
- Gieo cùng số hạt (ví dụ 50 hạt) vào mỗi khay, tưới và đặt ở cùng điều kiện.
- Mỗi 3 ngày đếm số cây mọc, số cây héo, thối gốc ở mỗi khay; chụp ảnh.
- Tính tỉ lệ cây bị bệnh của mỗi khay và so sánh.
Ghi chú
Khám phá
Ghép biện pháp với loài gây hại
Chọn một loài gây hại ở cột trái để đọc cách nó gây hại, rồi chọn biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp ở cột phải. Chọn sai, em sẽ biết biện pháp đó dùng cho đối tượng nào. Mỗi biện pháp chỉ dùng một lần.
Loài gây hại
Biện pháp
Chọn một loài gây hại, rồi chọn biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp nhất với nó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Nối mỗi đối tượng gây hại với biện pháp kiểm soát sinh học phù hợp.
Bài 2
Chế phẩm Bt diệt sâu hại nhờ
Bài 3
Chọn tất cả các việc làm giúp bảo vệ và phục hồi thiên địch trên đồng ruộng.
Bài 4
Vì sao thả côn trùng đực bất dục không làm xuất hiện một loài ngoại lai xâm lấn mới?
Bài 5
Một vùng có 2 triệu con đực tự nhiên của một loài ruồi. Người ta thả 8 triệu con đực bất dục. Nếu con cái giao phối ngẫu nhiên một lần, bao nhiêu phần trăm con cái đẻ được trứng nở?
Bài 6
Thả muỗi Aedes mang vi khuẩn Wolbachia giúp giảm bệnh sốt xuất huyết chủ yếu vì
Bài 7
Sắp xếp các bước của kĩ thuật côn trùng đực bất dục theo đúng thứ tự.
Bài 8
Một giống lúa kháng rầy được trồng trên toàn vùng nhiều năm liền; sau vài năm giống này bị rầy phá mạnh. Nguyên nhân chủ yếu là
Ghi nhớ
- Sử dụng thiên địch: bảo vệ, phục hồi thiên địch có sẵn; nhân nuôi và thả bổ sung; nhập nội thiên địch sau khi đánh giá rủi ro.
- Chế phẩm sinh học: vi khuẩn Bt, nấm xanh, nấm trắng, nấm Trichoderma, virus NPV, pheromone giới tính.
- Kĩ thuật di truyền, tạo giống: côn trùng đực bất dục, muỗi mang Wolbachia, muỗi biến đổi gene, giống kháng sâu bệnh.
- Biện pháp canh tác (bón phân hợp lí, xen canh, luân canh) hỗ trợ; chọn biện pháp phải dựa trên đặc điểm của đối tượng gây hại.