Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 4. Dự án: Tìm hiểu về các sản phẩm chuyển gene và thu thập các thông tin đánh giá về triển vọng của công nghệ gene trong tương lai

Ngô kháng sâu trên cánh đồng ở Việt Nam, insulin trong tủ thuốc của người bệnh đái tháo đường, gạo vàng giàu tiền vitamin A: đều là sản phẩm của công nghệ gene. Có người tin chúng sẽ giúp nuôi sống thế giới, có người lo ngại cho sức khoẻ và môi trường. Trong dự án này, nhóm em sẽ tự tìm bằng chứng và đưa ra đánh giá của mình.

Em sẽ học được

  • Tìm hiểu được một số sản phẩm chuyển gene: gene được chuyển, cách tạo, công dụng.
  • Thu thập, chọn lọc được thông tin từ nguồn tin cậy và ý kiến của người tiêu dùng.
  • Đánh giá được lợi ích, rủi ro và triển vọng của công nghệ gene bằng lí lẽ có bằng chứng.
  • Trình bày, tranh luận và tôn trọng ý kiến khác trong nhóm, trong lớp.

Sản phẩm chuyển gene

Định nghĩa · Sinh vật biến đổi gene

Sinh vật biến đổi gene là sinh vật có hệ gene được con người làm biến đổi cho phù hợp với lợi ích của mình: đưa thêm gene lạ vào (sinh vật chuyển gene), làm biến đổi một gene sẵn có, hoặc loại bỏ, làm bất hoạt một gene. Sản phẩm chuyển gene là chính sinh vật đó hoặc các chất do nó tạo ra.
Một số sản phẩm chuyển gene
Sản phẩmGene chuyểnCông dụng
Bông, ngô BtGene độc tố của vi khuẩn Bacillus thuringiensisKháng sâu hại
Lúa gạo vàngGene psy (từ ngô), crtI (từ vi khuẩn)Hạt chứa β-carotene (tiền vitamin A)
Cá hồi lớn nhanhGene hormone sinh trưởng của cá hồi ChinookRút ngắn thời gian nuôi
Dê, bò tiết protein người trong sữaGene của người, điều khiển bởi đoạn điều hoà của gene protein sữaSản xuất thuốc từ sữa
Insulin, HGH tái tổ hợpGene của người chuyển vào vi khuẩn, nấm menThuốc chữa bệnh

Ở Việt Nam, một số giống ngô biến đổi gene kháng sâu, chịu thuốc diệt cỏ được phép trồng thương mại từ năm 2015, sau khi được đánh giá an toàn đối với môi trường, đa dạng sinh học và an toàn làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Mỗi sản phẩm biến đổi gene đều phải qua các bước đánh giá đó trước khi được phép sử dụng.

Triển vọng của công nghệ gene

  • Y học: liệu pháp gene chữa bệnh di truyền; năm 2023, liệu pháp đầu tiên dùng CRISPR-Cas9 được cấp phép để điều trị bệnh hồng cầu hình liềm. Vaccine, thuốc sinh học được sản xuất nhanh hơn, rẻ hơn.
  • Nông nghiệp: chỉnh sửa gene tạo cây trồng chịu hạn, chịu mặn, kháng bệnh để thích ứng với biến đổi khí hậu; cây trồng giàu dinh dưỡng.
  • Môi trường: vi sinh vật biến đổi gene phân giải chất thải, dầu mỏ, chất độc khó phân huỷ; sản xuất nhiên liệu sinh học.
  • Công nghiệp: enzyme, vật liệu sinh học do vi sinh vật biến đổi gene sản xuất.

Lưu ý · Những thách thức

An toàn sinh học (gene phát tán, sâu và cỏ dại kháng thuốc, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học), đạo đức sinh học (chỉnh sửa gene ở người), kinh tế (phụ thuộc vào hạt giống thương mại) và tâm lí người tiêu dùng. Một đánh giá tốt phải nêu cả lợi ích lẫn rủi ro, kèm bằng chứng.

Dự án

Tiến trình dự án

Mục tiêu: tìm hiểu ít nhất một sản phẩm chuyển gene và thu thập thông tin đánh giá về triển vọng của công nghệ gene. Mỗi nhóm 4 đến 6 bạn, thực hiện trong khoảng 2 tuần.

  1. Lập kế hoạch: chọn sản phẩm (cây trồng, vật nuôi, vi sinh vật hoặc thuốc), lập bảng phân công nhiệm vụ và thời hạn.
  2. Thu thập thông tin: gene được chuyển, cách tạo, công dụng, tình hình sử dụng ở Việt Nam và thế giới, các kết quả đánh giá an toàn. Ghi nguồn của mọi thông tin.
  3. Khảo sát ý kiến: lập phiếu hỏi khoảng 5 câu, hỏi ít nhất 20 người (bạn bè, gia đình, người bán hàng) về hiểu biết và thái độ với thực phẩm biến đổi gene; tổng hợp thành bảng, biểu đồ tỉ lệ phần trăm.
  4. Xử lí thông tin: lập bảng lợi ích – rủi ro, đối chiếu các nguồn, rút ra đánh giá của nhóm về triển vọng.
  5. Tạo sản phẩm: áp phích, bài trình chiếu, tập san hoặc video ngắn.
  6. Báo cáo và tranh luận trước lớp, bình chọn ý kiến, đánh giá chéo giữa các nhóm.

Ghi chú · Chọn nguồn tin cậy

Ưu tiên sách giáo khoa, bài báo khoa học, trang của cơ quan quản lí nhà nước, viện nghiên cứu, tổ chức quốc tế (như FAO, WHO). Quảng cáo, bài đăng mạng xã hội không ghi nguồn cần được đối chiếu. Khi khảo sát, giải thích mục đích và không ghi tên người trả lời nếu họ không muốn.

Báo cáo và đánh giá

Báo cáo gồm: giới thiệu sản phẩm và cơ sở khoa học; kết quả khảo sát có bảng, biểu đồ; bảng lợi ích – rủi ro; đánh giá triển vọng và kiến nghị của nhóm; danh sách nguồn.

Tiêu chí gợi ý để đánh giá (thang 10 điểm)
Tiêu chíĐiểm tối đaMức tốt nhất
Nội dung khoa học4Đầy đủ, chính xác, có nguồn
Thu thập và xử lí thông tin2Số liệu khảo sát rõ, có bảng, biểu đồ
Lập luận khi tranh luận2Nêu cả lợi ích và rủi ro, có bằng chứng
Trình bày, hợp tác2Rõ ràng, đúng hạn, phân công hợp lí

Khám phá

Bảng tranh luận lợi ích – rủi ro

Chọn một sản phẩm chuyển gene. Xếp các lí lẽ vào cột lợi ích hoặc rủi ro, bình chọn ý kiến của em, nhập kết quả bình chọn của lớp rồi sao chép bản tóm tắt vào báo cáo của nhóm.

Gene chuyển: Gene cry của vi khuẩn Bacillus thuringiensis, mã hoá độc tố diệt sâu.

Công dụng: Cây tự sinh độc tố diệt sâu đục quả, trồng thương mại từ năm 1996.

1. Xếp các lí lẽ vào cột lợi ích hoặc rủi ro

Thẻ chưa xếp (4)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/4 thẻ

2. Ý kiến của em

Chọn một ý kiến; không có đáp án đúng sai, nhưng cần có lí lẽ.

3. Kết quả bình chọn của lớp

Ủng hộ 0
Ủng hộ có điều kiện 0
Phản đối 0

Chưa nhập kết quả bình chọn của lớp.

4. Bản tóm tắt để đưa vào báo cáo

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Nhóm khảo sát 40 người: 14 người sẵn sàng dùng thực phẩm biến đổi gene, 18 người chỉ dùng khi có ghi nhãn rõ ràng, 8 người không dùng. Tính tỉ lệ phần trăm từng nhóm ý kiến và nhận xét.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/6 bài

Bài 1

Chọn tất cả các sản phẩm của công nghệ chuyển gene.

Bài 2

Nối mỗi sản phẩm với gene được chuyển vào.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Trong 120 người được khảo sát, 54 người đồng ý rằng thực phẩm biến đổi gene cần được ghi nhãn. Tỉ lệ này là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 4

Khi thu thập thông tin về độ an toàn của ngô biến đổi gene, nguồn nào đáng tin cậy nhất?

Bài 5

Chọn tất cả các rủi ro cần đánh giá khi trồng cây biến đổi gene kháng sâu, chịu thuốc diệt cỏ.

Bài 6

Sắp xếp các bước của dự án theo đúng trình tự.

  1. Vị trí 1: Báo cáo, tranh luận và đánh giá
  2. Vị trí 2: Tạo sản phẩm
  3. Vị trí 3: Xử lí thông tin, lập bảng lợi ích – rủi ro
  4. Vị trí 4: Thu thập thông tin và khảo sát ý kiến
  5. Vị trí 5: Lập kế hoạch, phân công

Ghi nhớ

  • Sản phẩm chuyển gene mang gene lạ được đưa vào bằng công nghệ gene: cây trồng kháng sâu, giàu dinh dưỡng; vật nuôi lớn nhanh; thuốc tái tổ hợp.
  • Mỗi sản phẩm biến đổi gene phải được đánh giá an toàn trước khi sử dụng.
  • Triển vọng lớn trong y học, nông nghiệp, môi trường, đi kèm thách thức về an toàn sinh học, đạo đức, kinh tế.
  • Đánh giá công nghệ gene cần dựa trên nguồn tin cậy, nêu cả lợi ích lẫn rủi ro.