Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 1. Khái quát sinh học phân tử và các thành tựu
Năm 1953, mô hình chuỗi xoắn kép DNA được công bố trên một trang báo khoa học. Chưa đầy 70 năm sau, các nhà khoa học đã đọc được toàn bộ hệ gene người, sửa được từng gene bằng CRISPR và làm ra vaccine mRNA chỉ trong vài tháng. Điều gì đã giúp sinh học phân tử tiến nhanh đến vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm và đối tượng nghiên cứu của sinh học phân tử.
- Trình bày được một số thành tựu nổi bật về lí thuyết của sinh học phân tử.
- Trình bày được một số thành tựu ứng dụng của sinh học phân tử trong y học, nông nghiệp, công nghiệp, môi trường và pháp y.
- Nêu được các nguyên tắc an toàn sinh học và đạo đức sinh học khi ứng dụng sinh học phân tử.
Sinh học phân tử là gì?
Định nghĩa · Sinh học phân tử
Đối tượng nghiên cứu của sinh học phân tử là các phân tử mang và thể hiện thông tin di truyền cùng các cơ chế liên quan:
- Cấu trúc và chức năng của gene, hệ gene; các nucleic acid (DNA, RNA) và protein.
- Các cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử: tái bản DNA, phiên mã, dịch mã.
- Điều hoà biểu hiện gene, đột biến gene và sửa chữa DNA.
- Tương tác giữa các phân tử trong tế bào, ví dụ giữa enzyme và DNA.
Sinh học phân tử là nền tảng của công nghệ gene (công nghệ DNA tái tổ hợp) và nhiều ngành công nghệ sinh học hiện đại. Các thành tựu của nó gồm hai nhóm: thành tựu về lí thuyết, giúp hiểu cơ chế của sự sống, và thành tựu về ứng dụng, đưa hiểu biết đó vào sản xuất và đời sống.
Thành tựu về lí thuyết
| Năm | Thành tựu | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 1953 | Watson và Crick xây dựng mô hình chuỗi xoắn kép DNA | Giải thích cách DNA lưu giữ và sao chép thông tin di truyền |
| 1958 | Meselson và Stahl chứng minh DNA tái bản theo nguyên tắc bán bảo toàn | Mỗi DNA con có một mạch cũ và một mạch mới |
| 1961 | Jacob và Monod đưa ra mô hình operon Lac | Giải thích cách tế bào điều hoà biểu hiện gene |
| 1961–1966 | Giải mã toàn bộ mã di truyền | Biết amino acid ứng với từng bộ ba; mã di truyền gần như chung cho mọi loài |
| 1970 | Phát hiện enzyme cắt giới hạn và enzyme phiên mã ngược | Có công cụ cắt DNA và tổng hợp DNA từ RNA |
| 1990–2003 | Dự án hệ gene người giải trình tự khoảng 3 tỉ cặp nucleotide | Nền tảng cho xét nghiệm di truyền, y học cá thể hoá |
| 1998 | Fire và Mello phát hiện cơ chế can thiệp RNA (RNAi) | Có thể "tắt" một gene đặc hiệu; giải Nobel năm 2006 |
Những hiểu biết này nối tiếp nhau: biết cấu trúc DNA mới hiểu được tái bản, phiên mã, dịch mã; có enzyme cắt giới hạn và kĩ thuật giải trình tự mới đọc được hệ gene. Các công nghệ giải trình tự gene và hệ gene giúp xét nghiệm di truyền, xác định đột biến gene ở người và phát hiện DNA của tế bào ung thư dễ dàng hơn.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Thành tựu về ứng dụng
| Lĩnh vực | Ví dụ |
|---|---|
| Y học, dược phẩm | Sản xuất insulin, hormone sinh trưởng người (HGH) nhờ vi khuẩn chuyển gene; chẩn đoán bệnh bằng PCR; liệu pháp gene; vaccine mRNA phòng COVID-19 |
| Nông nghiệp | Cây trồng biến đổi gene kháng sâu bệnh, kháng thuốc diệt cỏ, giàu dinh dưỡng; vật nuôi chuyển gene: cừu cho lông tốt hơn, lợn nhiều nạc hơn |
| Công nghiệp thực phẩm | Enzyme tái tổ hợp dùng trong chế biến sữa, bánh mì, nước quả |
| Bảo vệ môi trường | Chủng vi khuẩn Pseudomonas phân giải dầu mỏ do A. Chakrabarty tạo ra; vi sinh vật phân giải thuốc trừ sâu chứa chlorine, PCB |
| Pháp y, an ninh | Giám định DNA để xác định danh tính, quan hệ huyết thống, truy tìm tội phạm |
Mốc khởi đầu của công nghệ gene là năm 1972, khi P. Berg tạo phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên. Năm 1973, S. Cohen và H. Boyer dùng plasmid đưa DNA tái tổ hợp vào vi khuẩn E. coli; năm sau, họ chuyển được cả gene của ếch vào vi khuẩn này. Năm 2012, công cụ CRISPR-Cas9 ra đời, cho phép chỉnh sửa gene chính xác đến từng nucleotide.
Ở Việt Nam, công nghệ sinh học nằm trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ: các phòng xét nghiệm sinh học phân tử dùng PCR để chẩn đoán bệnh, chỉ thị phân tử (mã vạch DNA) giúp định danh loài, các viện nghiên cứu chuyển gene vào cây trồng và sản xuất vaccine, chế phẩm sinh học.
An toàn sinh học và đạo đức sinh học
- Nhà nước ban hành quy chế quản lí an toàn sinh học; sinh vật biến đổi gene phải được đánh giá rủi ro trước khi được phép sử dụng.
- Phòng thí nghiệm phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt để bảo vệ người làm việc và ngăn sinh vật biến đổi gene phát tán ra môi trường.
- Các chủng vi sinh vật dùng trong công nghệ DNA thường được làm "yếu" về mặt di truyền để không sống được ngoài phòng thí nghiệm.
- Một số thí nghiệm có nguy cơ cao bị cấm thực hiện.
Lưu ý · Đạo đức sinh học
Dự án
Nhiệm vụ: Thành tựu sinh học phân tử đoạt giải Nobel
Mục tiêu: tìm hiểu một thành tựu sinh học phân tử được trao giải Nobel trong khoảng 20 năm gần đây và giới thiệu với cả lớp. Làm theo nhóm 3 đến 5 bạn trong khoảng 1 tuần.
- Chọn một thành tựu, ví dụ: cơ chế can thiệp RNA (Nobel 2006), công cụ CRISPR-Cas9 (Nobel Hoá học 2020), sửa đổi nucleoside cho vaccine mRNA (Nobel 2023).
- Thu thập thông tin từ nguồn tin cậy (trang của giải Nobel, sách, báo khoa học); ghi lại tên nguồn.
- Trả lời: ai phát hiện, năm nào; thành tựu thuộc lí thuyết hay ứng dụng; nó dựa trên những hiểu biết nào có trước; nó đã hoặc sẽ được ứng dụng ra sao.
- Liên hệ: một ví dụ ứng dụng sinh học phân tử ở Việt Nam.
- Trình bày trong 5 phút bằng áp phích hoặc bài trình chiếu, kèm một dòng thời gian ngắn.
Ghi chú
Khám phá
Dòng thời gian sinh học phân tử
Ở chế độ "Dòng thời gian", chọn từng mốc để đọc nội dung và xem nó dựa trên những thành tựu nào có trước (viền xanh lá). Ở chế độ "Thử thách", xếp các thẻ theo thứ tự thời gian bằng cách lần lượt chọn mốc sớm nhất còn lại.
1953 Lí thuyết
Mô hình chuỗi xoắn kép của DNA
J. Watson và F. Crick, dựa trên ảnh nhiễu xạ tia X của R. Franklin và M. Wilkins
DNA gồm hai mạch polynucleotide xoắn song song ngược chiều, các base liên kết theo nguyên tắc bổ sung A – T, G – C. Mô hình giải thích được cách DNA lưu giữ và sao chép thông tin di truyền, mở đầu cho sinh học phân tử hiện đại.
Mô hình chuỗi xoắn kép của DNA (1953) là điểm khởi đầu của dòng thời gian này.
Các mốc viền xanh lá là những thành tựu mà mốc đang chọn dựa vào, trực tiếp hoặc gián tiếp.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của sinh học phân tử là
Bài 2
Sắp xếp các thành tựu sau theo thứ tự thời gian, từ sớm đến muộn.
Bài 3
Chọn tất cả các thành tựu về lí thuyết của sinh học phân tử.
Bài 4
Nối mỗi thành tựu ứng dụng với lĩnh vực của nó.
Bài 5
Phát hiện nào là điều kiện trực tiếp để P. Berg tạo được phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên năm 1972?
Bài 6
Mô hình chuỗi xoắn kép DNA được công bố năm 1953, Dự án hệ gene người hoàn thành năm 2003. Hai mốc cách nhau bao nhiêu năm?
Bài 7
Chọn tất cả các việc làm đúng nguyên tắc an toàn sinh học và đạo đức sinh học.
Bài 8
Kĩ thuật do K. Mullis phát minh năm 1983, dùng để nhân bản một đoạn DNA thành hàng triệu bản sao trong ống nghiệm, có tên viết tắt là gì?
Ghi nhớ
- Sinh học phân tử nghiên cứu sự sống ở cấp độ phân tử: cấu trúc, chức năng của DNA, RNA, protein trong lưu giữ, truyền đạt và biểu hiện thông tin di truyền.
- Thành tựu lí thuyết: xoắn kép DNA, tái bản bán bảo toàn, operon, mã di truyền, enzyme cắt giới hạn, RNAi, giải trình tự hệ gene người.
- Thành tựu ứng dụng: DNA tái tổ hợp, PCR, sinh vật biến đổi gene, thuốc và vaccine tái tổ hợp, giám định DNA, CRISPR-Cas9.
- Mọi ứng dụng phải tuân thủ an toàn sinh học và đạo đức sinh học.