Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 1. Khái quát sinh học phân tử và các thành tựu

Năm 1953, mô hình chuỗi xoắn kép DNA được công bố trên một trang báo khoa học. Chưa đầy 70 năm sau, các nhà khoa học đã đọc được toàn bộ hệ gene người, sửa được từng gene bằng CRISPR và làm ra vaccine mRNA chỉ trong vài tháng. Điều gì đã giúp sinh học phân tử tiến nhanh đến vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm và đối tượng nghiên cứu của sinh học phân tử.
  • Trình bày được một số thành tựu nổi bật về lí thuyết của sinh học phân tử.
  • Trình bày được một số thành tựu ứng dụng của sinh học phân tử trong y học, nông nghiệp, công nghiệp, môi trường và pháp y.
  • Nêu được các nguyên tắc an toàn sinh học và đạo đức sinh học khi ứng dụng sinh học phân tử.

Sinh học phân tử là gì?

Định nghĩa · Sinh học phân tử

Sinh học phân tử là ngành khoa học nghiên cứu các hiện tượng sống ở cấp độ phân tử, chủ yếu là cấu trúc, chức năng và tương tác của các đại phân tử sinh học (DNA, RNA, protein) trong quá trình lưu giữ, truyền đạt và biểu hiện thông tin di truyền.

Đối tượng nghiên cứu của sinh học phân tử là các phân tử mang và thể hiện thông tin di truyền cùng các cơ chế liên quan:

  • Cấu trúc và chức năng của gene, hệ gene; các nucleic acid (DNA, RNA) và protein.
  • Các cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử: tái bản DNA, phiên mã, dịch mã.
  • Điều hoà biểu hiện gene, đột biến gene và sửa chữa DNA.
  • Tương tác giữa các phân tử trong tế bào, ví dụ giữa enzyme và DNA.

Sinh học phân tử là nền tảng của công nghệ gene (công nghệ DNA tái tổ hợp) và nhiều ngành công nghệ sinh học hiện đại. Các thành tựu của nó gồm hai nhóm: thành tựu về lí thuyết, giúp hiểu cơ chế của sự sống, và thành tựu về ứng dụng, đưa hiểu biết đó vào sản xuất và đời sống.

Thành tựu về lí thuyết

Một số thành tựu lí thuyết nổi bật
NămThành tựuÝ nghĩa
1953Watson và Crick xây dựng mô hình chuỗi xoắn kép DNAGiải thích cách DNA lưu giữ và sao chép thông tin di truyền
1958Meselson và Stahl chứng minh DNA tái bản theo nguyên tắc bán bảo toànMỗi DNA con có một mạch cũ và một mạch mới
1961Jacob và Monod đưa ra mô hình operon LacGiải thích cách tế bào điều hoà biểu hiện gene
1961–1966Giải mã toàn bộ mã di truyềnBiết amino acid ứng với từng bộ ba; mã di truyền gần như chung cho mọi loài
1970Phát hiện enzyme cắt giới hạn và enzyme phiên mã ngượcCó công cụ cắt DNA và tổng hợp DNA từ RNA
1990–2003Dự án hệ gene người giải trình tự khoảng 3 tỉ cặp nucleotideNền tảng cho xét nghiệm di truyền, y học cá thể hoá
1998Fire và Mello phát hiện cơ chế can thiệp RNA (RNAi)Có thể "tắt" một gene đặc hiệu; giải Nobel năm 2006

Những hiểu biết này nối tiếp nhau: biết cấu trúc DNA mới hiểu được tái bản, phiên mã, dịch mã; có enzyme cắt giới hạn và kĩ thuật giải trình tự mới đọc được hệ gene. Các công nghệ giải trình tự gene và hệ gene giúp xét nghiệm di truyền, xác định đột biến gene ở người và phát hiện DNA của tế bào ung thư dễ dàng hơn.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Thành tựu về ứng dụng

Thành tựu ứng dụng trong các lĩnh vực
Lĩnh vựcVí dụ
Y học, dược phẩmSản xuất insulin, hormone sinh trưởng người (HGH) nhờ vi khuẩn chuyển gene; chẩn đoán bệnh bằng PCR; liệu pháp gene; vaccine mRNA phòng COVID-19
Nông nghiệpCây trồng biến đổi gene kháng sâu bệnh, kháng thuốc diệt cỏ, giàu dinh dưỡng; vật nuôi chuyển gene: cừu cho lông tốt hơn, lợn nhiều nạc hơn
Công nghiệp thực phẩmEnzyme tái tổ hợp dùng trong chế biến sữa, bánh mì, nước quả
Bảo vệ môi trườngChủng vi khuẩn Pseudomonas phân giải dầu mỏ do A. Chakrabarty tạo ra; vi sinh vật phân giải thuốc trừ sâu chứa chlorine, PCB
Pháp y, an ninhGiám định DNA để xác định danh tính, quan hệ huyết thống, truy tìm tội phạm

Mốc khởi đầu của công nghệ gene là năm 1972, khi P. Berg tạo phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên. Năm 1973, S. Cohen và H. Boyer dùng plasmid đưa DNA tái tổ hợp vào vi khuẩn E. coli; năm sau, họ chuyển được cả gene của ếch vào vi khuẩn này. Năm 2012, công cụ CRISPR-Cas9 ra đời, cho phép chỉnh sửa gene chính xác đến từng nucleotide.

Ở Việt Nam, công nghệ sinh học nằm trong chiến lược phát triển khoa học, công nghệ: các phòng xét nghiệm sinh học phân tử dùng PCR để chẩn đoán bệnh, chỉ thị phân tử (mã vạch DNA) giúp định danh loài, các viện nghiên cứu chuyển gene vào cây trồng và sản xuất vaccine, chế phẩm sinh học.

An toàn sinh học và đạo đức sinh học

  • Nhà nước ban hành quy chế quản lí an toàn sinh học; sinh vật biến đổi gene phải được đánh giá rủi ro trước khi được phép sử dụng.
  • Phòng thí nghiệm phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt để bảo vệ người làm việc và ngăn sinh vật biến đổi gene phát tán ra môi trường.
  • Các chủng vi sinh vật dùng trong công nghệ DNA thường được làm "yếu" về mặt di truyền để không sống được ngoài phòng thí nghiệm.
  • Một số thí nghiệm có nguy cơ cao bị cấm thực hiện.

Lưu ý · Đạo đức sinh học

Ứng dụng sinh học phân tử phải thận trọng và nhân văn: bảo mật thông tin di truyền của mỗi người, không phân biệt đối xử vì kiểu gene, không chỉnh sửa gene ở phôi người để sinh con, chỉ thử nghiệm trên người khi được đồng ý và được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Dự án

Nhiệm vụ: Thành tựu sinh học phân tử đoạt giải Nobel

Mục tiêu: tìm hiểu một thành tựu sinh học phân tử được trao giải Nobel trong khoảng 20 năm gần đây và giới thiệu với cả lớp. Làm theo nhóm 3 đến 5 bạn trong khoảng 1 tuần.

  1. Chọn một thành tựu, ví dụ: cơ chế can thiệp RNA (Nobel 2006), công cụ CRISPR-Cas9 (Nobel Hoá học 2020), sửa đổi nucleoside cho vaccine mRNA (Nobel 2023).
  2. Thu thập thông tin từ nguồn tin cậy (trang của giải Nobel, sách, báo khoa học); ghi lại tên nguồn.
  3. Trả lời: ai phát hiện, năm nào; thành tựu thuộc lí thuyết hay ứng dụng; nó dựa trên những hiểu biết nào có trước; nó đã hoặc sẽ được ứng dụng ra sao.
  4. Liên hệ: một ví dụ ứng dụng sinh học phân tử ở Việt Nam.
  5. Trình bày trong 5 phút bằng áp phích hoặc bài trình chiếu, kèm một dòng thời gian ngắn.

Ghi chú

Báo cáo gồm: tên thành tựu và tác giả, nội dung khoa học viết bằng lời của nhóm, dòng thời gian các mốc liên quan, ứng dụng, một câu hỏi về an toàn hoặc đạo đức sinh học mà nhóm muốn cả lớp thảo luận, và danh sách nguồn.

Khám phá

Dòng thời gian sinh học phân tử

Ở chế độ "Dòng thời gian", chọn từng mốc để đọc nội dung và xem nó dựa trên những thành tựu nào có trước (viền xanh lá). Ở chế độ "Thử thách", xếp các thẻ theo thứ tự thời gian bằng cách lần lượt chọn mốc sớm nhất còn lại.

Chế độ
Loại thành tựu

1953 Lí thuyết

Mô hình chuỗi xoắn kép của DNA

J. Watson và F. Crick, dựa trên ảnh nhiễu xạ tia X của R. Franklin và M. Wilkins

DNA gồm hai mạch polynucleotide xoắn song song ngược chiều, các base liên kết theo nguyên tắc bổ sung A – T, G – C. Mô hình giải thích được cách DNA lưu giữ và sao chép thông tin di truyền, mở đầu cho sinh học phân tử hiện đại.

Mô hình chuỗi xoắn kép của DNA (1953) là điểm khởi đầu của dòng thời gian này.

Các mốc viền xanh lá là những thành tựu mà mốc đang chọn dựa vào, trực tiếp hoặc gián tiếp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao kĩ thuật PCR (1983) và công cụ CRISPR-Cas9 (2012) không thể ra đời trước mô hình chuỗi xoắn kép DNA (1953)?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Xếp các thành tựu sau vào nhóm lí thuyết hoặc ứng dụng: (1) giải mã di truyền; (2) sản xuất insulin nhờ E. coli chuyển gene; (3) mô hình operon Lac; (4) giám định DNA trong pháp y.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của sinh học phân tử là

Bài 2

Sắp xếp các thành tựu sau theo thứ tự thời gian, từ sớm đến muộn.

  1. Vị trí 1: Công cụ chỉnh sửa gene CRISPR-Cas9
  2. Vị trí 2: Hoàn thành giải trình tự hệ gene người
  3. Vị trí 3: Phát minh kĩ thuật PCR
  4. Vị trí 4: Tạo phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên
  5. Vị trí 5: Phát hiện enzyme cắt giới hạn
  6. Vị trí 6: Mô hình chuỗi xoắn kép DNA

Bài 3

Chọn tất cả các thành tựu về lí thuyết của sinh học phân tử.

Bài 4

Nối mỗi thành tựu ứng dụng với lĩnh vực của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Phát hiện nào là điều kiện trực tiếp để P. Berg tạo được phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên năm 1972?

Bài 6

Mô hình chuỗi xoắn kép DNA được công bố năm 1953, Dự án hệ gene người hoàn thành năm 2003. Hai mốc cách nhau bao nhiêu năm?

Đơn vị:năm

Bài 7

Chọn tất cả các việc làm đúng nguyên tắc an toàn sinh học và đạo đức sinh học.

Bài 8

Kĩ thuật do K. Mullis phát minh năm 1983, dùng để nhân bản một đoạn DNA thành hàng triệu bản sao trong ống nghiệm, có tên viết tắt là gì?

Ghi nhớ

  • Sinh học phân tử nghiên cứu sự sống ở cấp độ phân tử: cấu trúc, chức năng của DNA, RNA, protein trong lưu giữ, truyền đạt và biểu hiện thông tin di truyền.
  • Thành tựu lí thuyết: xoắn kép DNA, tái bản bán bảo toàn, operon, mã di truyền, enzyme cắt giới hạn, RNAi, giải trình tự hệ gene người.
  • Thành tựu ứng dụng: DNA tái tổ hợp, PCR, sinh vật biến đổi gene, thuốc và vaccine tái tổ hợp, giám định DNA, CRISPR-Cas9.
  • Mọi ứng dụng phải tuân thủ an toàn sinh học và đạo đức sinh học.