Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 2. Phương pháp tách chiết DNA
Mọi xét nghiệm DNA, từ chẩn đoán bệnh, giám định huyết thống đến tạo giống cây biến đổi gene, đều bắt đầu bằng một việc: lấy DNA ra khỏi tế bào và làm sạch nó. DNA nằm sâu trong nhân, quấn quanh protein, lẫn với RNA và hàng nghìn chất khác. Làm sao tách được riêng DNA mà không làm đứt nó?
Em sẽ học được
- Trình bày được nguyên lí của phương pháp tách chiết DNA.
- Nêu được các bước tách chiết DNA và vai trò của từng hoá chất: chất tẩy rửa, EDTA, protease, RNase, muối, ethanol lạnh.
- Giải thích được kết quả khi một bước bị bỏ qua hoặc làm sai.
- Thực hiện được tách chiết DNA từ mẫu vật quen thuộc bằng hoá chất dễ tìm.
Nguyên lí tách chiết DNA
Định lí · Nguyên lí
Các bước dựa trên sự khác nhau về tính chất giữa DNA và các thành phần khác của tế bào:
- Màng tế bào, màng nhân cấu tạo chủ yếu từ lipid và protein, nên bị chất tẩy rửa hoà tan; DNA thì không.
- Protein và RNA bị các enzyme đặc hiệu (protease, RNase) phân giải; các enzyme này không tác động đến DNA.
- DNA là phân tử rất dài, mang điện tích âm ở các nhóm phosphate; khi điện tích được ion dương của muối trung hoà, DNA không tan trong ethanol lạnh và kết tủa thành sợi.
Lưu ý · Giữ DNA nguyên vẹn
Các bước tách chiết DNA
- Phá vỡ tế bào: nghiền mẫu (mô thực vật có thành cellulose thường được nghiền trong nitrogen lỏng), cho vào dung dịch đệm có chất tẩy rửa (như SDS) và EDTA. Màng tế bào, màng nhân bị hoà tan, DNA được giải phóng. Ly tâm để loại cặn mảnh vụn tế bào.
- Loại bỏ protein: dùng protease (như protease K) phân giải protein, kể cả histone liên kết với DNA. Có thể dùng thêm phenol và chloroform để làm biến tính và tách protein.
- Loại bỏ RNA: dùng RNase (như RNase A) phân giải RNA.
- Kết tủa và tinh sạch DNA: thêm muối và ethanol lạnh, DNA kết tủa; ly tâm thu tủa, rửa bằng ethanol 70% rồi hoà tan DNA trong nước cất hoặc dung dịch đệm, bảo quản lạnh.
| Hoá chất | Vai trò |
|---|---|
| Chất tẩy rửa (SDS) | Hoà tan lipid của màng tế bào, màng nhân, giải phóng DNA |
| EDTA | Liên kết với ion Mg²⁺, làm DNase mất hoạt tính, bảo vệ DNA |
| Protease K | Phân giải protein, tách protein khỏi DNA |
| RNase A | Phân giải RNA |
| Muối (NaCl) | Ion Na⁺ trung hoà điện tích âm của DNA, giúp DNA kết tụ |
| Ethanol lạnh | DNA không tan trong ethanol nên kết tủa |
Tách chiết DNA từ vi khuẩn cần thêm enzyme lysozyme để phá thành peptidoglycan. Quy trình tách chiết RNA cũng tương tự, nhưng phải ức chế RNase và loại bỏ DNA thay vì RNA.
Kiểm tra và sử dụng DNA
DNA thu được thường được kiểm tra bằng điện di trên gel agarose (DNA nguyên vẹn cho một băng gọn, DNA bị đứt cho vệt kéo dài) hoặc bằng máy đo quang phổ để xác định nồng độ, độ tinh sạch.
DNA tinh sạch là nguyên liệu cho PCR, giải trình tự gene, tạo DNA tái tổ hợp, xét nghiệm chẩn đoán bệnh, giám định DNA trong pháp y.
Dự án
Thực hành: Tách chiết DNA từ quả chuối hoặc dâu tây
Mục tiêu: tách chiết DNA bằng các hoá chất dễ tìm, đối chiếu từng bước với quy trình trong phòng thí nghiệm. Làm theo nhóm, khoảng 45 phút.
| Dễ tìm | Thay cho | Bước |
|---|---|---|
| Nước rửa bát pha loãng | SDS | Phá vỡ màng tế bào |
| Muối ăn | NaCl | Trung hoà điện tích DNA |
| Nước dứa tươi | Protease (dứa có enzyme bromelain) | Loại bỏ protein |
| Cồn 90° để lạnh | Ethanol lạnh | Kết tủa DNA |
- Nghiền nhuyễn nửa quả chuối (hoặc 3 quả dâu tây) với 50 mL nước, 1 thìa nhỏ muối và 1 thìa nước rửa bát. Khuấy nhẹ, để 10 phút.
- Lọc qua vải hoặc giấy lọc, lấy dịch trong vào ống nghiệm đến khoảng 1/3 ống.
- Thêm vài mL nước dứa tươi, đảo nhẹ, để 5 phút.
- Nghiêng ống, rót thật nhẹ cồn lạnh theo thành ống, thể tích gấp khoảng 2 lần dịch.
- Quan sát lớp ranh giới; dùng que tre xoay nhẹ để quấn sợi DNA trắng đục.
Báo cáo: ảnh chụp kết quả; bảng đối chiếu từng bước với quy trình phòng thí nghiệm; giải thích vì sao DNA thu được còn lẫn tạp chất (chưa loại RNA, protein chưa hết) và vì sao thí nghiệm này không dùng EDTA mà vẫn thấy DNA.
Lưu ý
Khám phá
Phòng tách chiết ảo
Chọn lần lượt các hoá chất và thao tác trên bàn thí nghiệm để tách DNA khỏi tế bào. Trên bàn có cả bước đúng lẫn bước sai: thử bỏ qua EDTA, thêm cồn quá sớm hoặc dùng DNase để xem ống nghiệm thay đổi thế nào và sản phẩm cuối cùng được đánh giá ra sao.
Bàn thí nghiệm: chọn bước tiếp theo
Ống có mẫu mô tươi. Chọn hoá chất hoặc thao tác đầu tiên.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước tách chiết DNA theo đúng trình tự.
Bài 2
Nối mỗi hoá chất với vai trò của nó trong tách chiết DNA.
Bài 3
Protease và RNase được dùng trong tách chiết DNA vì chúng
Bài 4
Nếu bỏ qua EDTA trong dung dịch phá vỡ tế bào, DNA thu được có thể
Bài 5
Chọn tất cả các thao tác làm DNA dễ bị đứt gãy.
Bài 6
Vì sao khi thêm muối và ethanol lạnh, DNA kết tủa?
Bài 7
Từ 2·10 mũ 6 tế bào, mỗi tế bào có khoảng 6 pg DNA, hiệu suất tách chiết 50%. Thu được bao nhiêu µg DNA? Biết 1 µg =10 mũ 6 pg.
Bài 8
Enzyme được thêm vào để phá thành tế bào vi khuẩn khi tách chiết DNA từ vi khuẩn là gì?
Ghi nhớ
- Nguyên lí: phá vỡ tế bào giải phóng DNA, loại protein, RNA và các chất khác, rồi kết tủa DNA.
- Bốn bước: phá vỡ tế bào → loại bỏ protein (protease) → loại bỏ RNA (RNase) → kết tủa (muối, ethanol lạnh) và tinh sạch DNA.
- EDTA ức chế DNase; thao tác nhẹ và giữ lạnh để DNA không bị đứt gãy.
- DNA tinh sạch được kiểm tra bằng điện di, đo quang phổ và dùng cho PCR, giải trình tự, tạo DNA tái tổ hợp.