Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 3. Công nghệ gene
Một giọt máu nhỏ ở hiện trường chỉ chứa vài nanogram DNA, quá ít để phân tích. Chỉ sau khoảng hai giờ trong máy PCR, đoạn DNA cần xét nghiệm đã được nhân lên hàng tỉ lần; điện di trên gel cho thấy nó trùng hay không trùng với DNA của nghi phạm. Cũng những công cụ ấy giúp vi khuẩn sản xuất insulin người và cây bông tự sinh độc tố diệt sâu.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm công nghệ gene, DNA tái tổ hợp và vai trò của enzyme cắt giới hạn, ligase, vector.
- Trình bày được nguyên lí và các bước của kĩ thuật PCR; tính được số bản sao sau n chu kì.
- Trình bày được nguyên lí của điện di trên gel và đọc được kết quả điện di đơn giản.
- Trình bày được quy trình tạo DNA tái tổ hợp, chuyển gene và một số ứng dụng của công nghệ gene.
Công nghệ gene và các công cụ
Định nghĩa · Công nghệ gene
Định nghĩa · DNA tái tổ hợp
| Công cụ | Vai trò |
|---|---|
| Enzyme cắt giới hạn (restrictase) | Nhận biết và cắt DNA tại trình tự xác định, thường tạo đầu dính, ví dụ EcoRI cắt trình tự GAATTC |
| DNA ligase | Nối các đoạn DNA bằng liên kết phosphodiester, tạo DNA tái tổ hợp |
| Vector (thể truyền) | Plasmid, virus: mang gene vào tế bào nhận, giúp gene tồn tại, nhân lên và biểu hiện |
| Tế bào nhận | Vi khuẩn E. coli, nấm men, tế bào thực vật, động vật nuôi cấy: nơi gene được nhân lên và biểu hiện |
DNA lạ đưa vào tế bào dễ bị enzyme của tế bào phân giải, nên cần vector. Một vector plasmid thường có ba thành phần: trình tự khởi đầu tái bản để tự nhân lên trong tế bào nhận; gene chỉ thị chọn lọc (thường là gene kháng kháng sinh) để nhận biết tế bào mang vector; vị trí đa nhân dòng gồm nhiều điểm cắt của các enzyme giới hạn để gắn gene cần chuyển.
Kĩ thuật PCR
PCR (phản ứng chuỗi polymerase) nhân bản một đoạn DNA xác định thành rất nhiều bản sao trong ống nghiệm, dựa trên nguyên tắc tái bản DNA. Hỗn hợp phản ứng gồm: DNA khuôn chứa đoạn cần nhân; cặp mồi (hai đoạn DNA ngắn bổ sung với hai đầu đoạn cần nhân); bốn loại nucleotide tự do; DNA polymerase chịu nhiệt (Taq polymerase); dung dịch đệm có ion Mg²⁺.
- Biến tính (94–95 °C): liên kết hydrogen bị phá vỡ, DNA mạch kép tách thành hai mạch đơn.
- Gắn mồi (50–65 °C): mồi bắt cặp bổ sung với đầu đoạn cần nhân trên mỗi mạch khuôn.
- Kéo dài (72 °C): Taq polymerase lắp các nucleotide nối dài mồi theo chiều 5′→3′, tạo mạch mới bổ sung với mạch khuôn.
Định lí · Số bản sao
Taq polymerase được tách từ vi khuẩn Thermus aquaticus sống ở suối nước nóng, nên không bị biến tính ở 95 °C; nhờ đó không phải thêm enzyme sau mỗi chu kì. Muốn nhân bản gene từ mRNA, người ta dùng enzyme phiên mã ngược tổng hợp cDNA (DNA bổ sung) từ mRNA, rồi mới PCR (gọi là RT-PCR). cDNA của gene nhân thực không còn intron, nên tế bào nhân sơ biểu hiện được.
Điện di trên gel
Điện di là kĩ thuật tách các đoạn DNA theo kích thước. Mẫu DNA được nạp vào giếng trên bản gel agarose đặt trong dung dịch đệm, giếng ở phía cực âm. Khi có dòng điện, DNA mang điện tích âm (do các nhóm phosphate) chạy về cực dương. Gel như một tấm lưới: đoạn càng ngắn càng dễ luồn qua, chạy càng xa giếng.
Sau khi chạy, gel được nhuộm bằng chất phát sáng dưới tia tử ngoại; mỗi băng là tập hợp các đoạn DNA cùng kích thước. Kích thước một băng được ước lượng bằng cách so với thang chuẩn (các đoạn DNA đã biết kích thước, đơn vị bp là cặp base) chạy cùng gel.
Thang: thang chuẩn; HT: mẫu hiện trường; NP: nghi phạm.
Mẫu đã nạp vào giếng. Kéo thanh thời gian để chạy điện di.
Mẫu DNA của nghi phạm nào trùng với mẫu hiện trường?
Điện di dùng để kiểm tra sản phẩm PCR, kiểm tra DNA sau tách chiết hoặc sau khi cắt bằng enzyme giới hạn, so sánh DNA trong giám định pháp y và xét nghiệm huyết thống.
Quy trình tạo DNA tái tổ hợp và chuyển gene
- Tách DNA chứa gene cần chuyển từ tế bào cho (hoặc tổng hợp cDNA từ mRNA, nhân bản bằng PCR) và tách vector (plasmid).
- Tạo DNA tái tổ hợp: cắt gene và vector bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn để có đầu dính bổ sung, rồi nối bằng DNA ligase.
- Đưa DNA tái tổ hợp vào tế bào nhận: biến nạp (xử lí bằng CaCl₂ hoặc xung điện), tải nạp bằng virus, vi tiêm, súng bắn gene, hoặc nhờ vi khuẩn Agrobacterium ở thực vật.
- Chọn lọc tế bào mang DNA tái tổ hợp: nuôi trên môi trường có kháng sinh, chỉ tế bào có gene chỉ thị kháng kháng sinh sống sót; kiểm tra lại bằng PCR, điện di.
- Nuôi cấy tế bào đã chọn để gene biểu hiện; tách chiết, tinh sạch sản phẩm, hoặc tái sinh thành sinh vật biến đổi gene.
Ghi chú · Ví dụ: sản xuất hormone sinh trưởng người (HGH)
Ứng dụng của công nghệ gene
| Lĩnh vực | Ví dụ |
|---|---|
| Y học | Insulin, HGH, vaccine tái tổ hợp do vi sinh vật sản xuất; chẩn đoán bệnh bằng PCR; liệu pháp gene |
| Trồng trọt | Bông, ngô mang gene độc tố Bt kháng sâu; cây kháng thuốc diệt cỏ; lúa gạo vàng giàu tiền vitamin A; cây chịu hạn, mặn |
| Chăn nuôi | Vật nuôi sinh trưởng nhanh; dê, bò chuyển gene tiết protein người trong sữa; động vật mô hình để nghiên cứu bệnh, thử thuốc |
| Môi trường | Vi sinh vật biến đổi gene phân giải dầu mỏ, chất độc khó phân huỷ |
Độc tố Bt được tạo ra ở dạng tiền độc tố không hoạt động; nó chỉ được hoạt hoá trong ruột có môi trường kiềm của sâu, phá huỷ màng ruột làm sâu chết. Ở người, dạ dày có môi trường acid và tế bào ruột không có thụ thể gắn độc tố, nên độc tố Bt không gây hại.
Lưu ý · Rủi ro cần kiểm soát
Dự án
Hoạt động: Mô hình tạo DNA tái tổ hợp bằng giấy
Mục tiêu: dùng băng giấy mô phỏng cắt và nối DNA để hiểu vì sao gene và vector phải được cắt bằng cùng một enzyme giới hạn. Làm theo cặp trong khoảng 30 phút.
- Vật liệu: hai băng giấy viết trình tự base (một băng "plasmid" dán thành vòng, một băng "DNA người" chứa gene), kéo, băng dính, bút màu.
- Tìm trình tự nhận biết của EcoRI (GAATTC) trên cả hai băng; cắt mạch trên giữa G và A, mạch dưới ở vị trí đối xứng, để thấy đầu dính AATT.
- Ghép đoạn gene vào chỗ cắt của plasmid sao cho các đầu dính bắt cặp bổ sung; dùng băng dính thay cho ligase.
- Làm lại với gene cắt bằng một enzyme khác (BamHI, trình tự GGATCC) và thử ghép vào plasmid cắt bằng EcoRI.
Báo cáo: ảnh mô hình; giải thích vì sao lần ghép thứ hai không khớp; nêu vai trò của enzyme cắt giới hạn, ligase, plasmid trong mô hình và trong thực tế.
Khám phá
Máy PCR ảo
Đặt nhiệt độ cho máy PCR để chạy từng chu kì: chọn đúng thứ tự thì mỗi chu kì số phân tử DNA tăng gấp đôi. Quan sát mạch gốc, mạch dài và mạch có đúng chiều dài đoạn cần nhân qua ba chu kì đầu. Thử thay Taq polymerase bằng DNA polymerase của người, rồi kéo thanh số chu kì để tính số bản sao.
Ống PCR có DNA khuôn, hai loại mồi, các nucleotide tự do và DNA polymerase. Chọn nhiệt độ cho bước đầu tiên.
Sau 30 chu kì: 2 mũ 30 = 1 073 741 824 bản sao, trong đó 1 073 741 764 bản sao có đúng chiều dài đoạn cần nhân.
Tính cho 1 phân tử khuôn ban đầu và mọi chu kì đều nhân đôi. Thực tế sau khoảng 30 chu kì, mồi và nucleotide cạn dần nên số bản sao tăng chậm lại.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước của một chu kì PCR theo đúng thứ tự.
Bài 2
Nối mỗi thành phần của phản ứng PCR với vai trò của nó.
Bài 3
Từ 3 phân tử DNA khuôn, sau 10 chu kì PCR (mỗi chu kì đều nhân đôi) có bao nhiêu phân tử DNA?
Bài 4
Từ 1 phân tử DNA khuôn, sau 5 chu kì PCR có bao nhiêu phân tử có đúng chiều dài đoạn cần nhân (cả hai mạch đều giới hạn bởi hai mồi)?
Bài 5
Từ 1 phân tử DNA khuôn, cần ít nhất bao nhiêu chu kì PCR để có từ 1000000 phân tử trở lên?
Bài 6
PCR dùng Taq polymerase thay cho DNA polymerase của người vì Taq polymerase
Bài 7
Trong điện di trên gel agarose, các đoạn DNA
Bài 8
Sắp xếp các bước tạo vi khuẩn sản xuất insulin người theo đúng thứ tự.
Bài 9
Chọn tất cả các thành phần thường có trên một vector plasmid dùng trong công nghệ gene.
Bài 10
Vì sao độc tố Bt của cây bông chuyển gene diệt được sâu nhưng không gây hại cho người?
Ghi nhớ
- Công nghệ gene tạo tế bào, sinh vật có gene biến đổi hoặc thêm gene mới; trung tâm là tạo DNA tái tổ hợp bằng enzyme cắt giới hạn, ligase và vector.
- PCR gồm các chu kì biến tính (95 °C), gắn mồi (50–65 °C), kéo dài (72 °C) với Taq polymerase; sau n chu kì có a·2 mũ n bản sao.
- Điện di: DNA chạy về cực dương, đoạn ngắn chạy xa hơn; so với thang chuẩn để ước lượng kích thước.
- Chuyển gene: tách gene và vector → tạo DNA tái tổ hợp → đưa vào tế bào nhận → chọn lọc → cho biểu hiện; ứng dụng rộng trong y học, nông nghiệp, môi trường nhưng cần đánh giá an toàn.