Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 8. Khái niệm và giá trị của sinh thái nhân văn trong phát triển bền vững

Một xã miền núi phá rừng đầu nguồn để trồng ngô. Vài năm đầu thu hoạch khá, nhưng rồi đất bạc màu, mùa mưa lũ quét về cuốn trôi nhà cửa. Con người tác động lên tự nhiên, và tự nhiên tác động trở lại con người. Làm thế nào để quan hệ hai chiều ấy hài hoà, để hôm nay sống tốt mà con cháu mai sau vẫn còn rừng, còn đất?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm hệ sinh thái nhân văn và sinh thái nhân văn.
  • Kể được các thành phần của hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên, phân tích được tác động hai chiều giữa chúng.
  • Trình bày được khái niệm và mục tiêu của phát triển bền vững.
  • Phân tích được giá trị của sinh thái nhân văn trong phát triển bền vững; đề xuất được hành động làm hài hoà quan hệ giữa con người và tự nhiên.

Hệ sinh thái nhân văn

Con người không đứng ngoài tự nhiên. Để sống, con người khai thác năng lượng, vật chất (vật liệu) và thông tin từ tự nhiên; ngược lại, mọi hoạt động sản xuất, sinh hoạt đều làm thay đổi tự nhiên. Vì vậy có thể xem xã hội loài người và tự nhiên quanh nó như một hệ thống thống nhất.

Định nghĩa · Hệ sinh thái nhân văn

Hệ sinh thái nhân văn gồm hai hệ thống là hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên, tương tác qua lại với nhau thông qua các dòng năng lượng, vật chất và thông tin.
Các thành phần của hệ sinh thái nhân văn
Hệ thốngThành phần
Hệ thống xã hộiCon người, dân số; tri thức, khoa học công nghệ; các giá trị văn hoá, kinh tế, giáo dục; cấu trúc xã hội như thể chế, chính sách
Hệ thống tự nhiênSinh vật và môi trường sống (đất, nước, không khí); các hệ sinh thái do con người tạo ra hoặc cải tạo như ao hồ, đồng ruộng, rừng trồng, nhà máy, đô thị

Tác động giữa hai hệ thống là hai chiều. Hệ thống xã hội khai thác tài nguyên, thải chất thải, cải tạo cảnh quan; hệ thống tự nhiên đáp lại bằng các dịch vụ hệ sinh thái (lương thực, nước sạch, không khí trong lành) hoặc bằng thiên tai, dịch bệnh, cạn kiệt tài nguyên khi bị khai thác quá mức.

Định nghĩa · Sinh thái nhân văn

Sinh thái nhân văn là lĩnh vực khoa học nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa hệ thống xã hội của con người và hệ thống tự nhiên, nhằm xây dựng mối quan hệ hài hoà giữa con người với tự nhiên, hướng tới phát triển bền vững.

Sinh thái nhân văn là khoa học liên ngành: nó kết hợp sinh thái học với kinh tế học, xã hội học, văn hoá học, địa lí, y học để xem xét đồng thời cả con người và tự nhiên.

Phát triển bền vững

Định nghĩa · Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.
  • Bền vững về kinh tế: tăng trưởng ổn định, sử dụng tài nguyên hiệu quả.
  • Bền vững về xã hội: xoá đói giảm nghèo, công bằng, mọi người được hưởng giáo dục, y tế.
  • Bền vững về môi trường: khai thác tài nguyên trong giới hạn phục hồi, giảm ô nhiễm, bảo tồn đa dạng sinh học.

Năm 2015, Liên hợp quốc thông qua 17 mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu đến năm 2030, với mục đích chung là chấm dứt đói nghèo, bảo vệ hành tinh và bảo đảm mọi người được hưởng hoà bình, thịnh vượng.

Giá trị của sinh thái nhân văn trong phát triển bền vững

Vì nhìn con người và tự nhiên trong cùng một hệ thống, sinh thái nhân văn mang lại những giá trị sau cho phát triển bền vững:

  1. Giúp nhận thức đúng giá trị của môi trường và tài nguyên thiên nhiên, cả giá trị kinh tế lẫn giá trị sinh thái, văn hoá.
  2. Giúp phân tích vấn đề một cách toàn diện, liên ngành để tìm giải pháp tổng thể, thay vì giải quyết riêng lẻ từng mặt.
  3. Bảo vệ các giá trị đạo đức và sự công bằng: công bằng giữa các nhóm người hôm nay và giữa thế hệ hôm nay với các thế hệ sau.
  4. Tạo cơ sở cho hợp tác toàn cầu và các chiến lược chung, vì ô nhiễm, biến đổi khí hậu không dừng lại ở biên giới quốc gia.
  5. Huy động mọi nguồn lực và sự tham gia của mọi bên: Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, cộng đồng và từng người dân.

Những hoạt động làm hài hoà quan hệ giữa hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên: lập vườn quốc gia, khu bảo tồn; quản lí, bảo vệ và trồng rừng; xử lí, tái chế chất thải; chuyển sang năng lượng tái tạo; quy định mùa vụ, công cụ đánh bắt thuỷ sản; phát triển nông nghiệp hữu cơ, đô thị xanh, du lịch sinh thái; giáo dục nâng cao nhận thức về môi trường.

Ghi chú · Mô hình VAC: một hệ sinh thái nhân văn

Vườn – ao – chuồng kết hợp trồng trọt, nuôi cá, chăn nuôi: chất thải của khâu này là đầu vào của khâu khác. Gia đình có nông sản an toàn và thu nhập ổn định; môi trường ít chất thải, đất được bồi bổ. Đó là mối quan hệ hài hoà giữa con người và tự nhiên.

Dự án

Nhiệm vụ: Một hệ sinh thái nhân văn ở địa phương

Mục tiêu: phân tích một hệ sinh thái nhân văn quen thuộc (một cánh đồng lúa, một mô hình VAC, một khu phố, một làng nghề) và đề xuất hành động giúp quan hệ giữa con người và tự nhiên ở đó hài hoà hơn. Làm theo nhóm 3 đến 5 bạn trong 1 tuần.

  1. Chọn hệ sinh thái; quan sát, chụp ảnh, hỏi người dân sống và làm việc ở đó.
  2. Liệt kê các thành phần của hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên trong hệ sinh thái đó.
  3. Vẽ sơ đồ tác động hai chiều: con người khai thác gì, thải gì; tự nhiên đem lại gì và "trả lại" gì.
  4. Đánh giá quan hệ đó đã hài hoà, bền vững chưa, dựa trên ba mặt kinh tế, xã hội, môi trường.
  5. Đề xuất ít nhất 2 hành động cụ thể mà học sinh, gia đình hoặc chính quyền địa phương có thể làm.

Ghi chú

Sản phẩm: một áp phích hoặc bài trình chiếu gồm ảnh, sơ đồ tác động hai chiều có chú thích, bảng đánh giá ba mặt kinh tế – xã hội – môi trường và các đề xuất, trình bày trong 5 phút.

Khám phá

Tác động hai chiều giữa con người và tự nhiên

Chọn một tình huống, bấm mũi tên "Xã hội tác động lên tự nhiên" rồi mũi tên "Tự nhiên tác động trở lại xã hội" để xem điều xảy ra. Sau đó nhận định quan hệ đó hài hoà, bền vững hay không bền vững. Làm hết sáu tình huống.

Chọn một tình huống

Hệ thống xã hội

  • Con người, dân số
  • Tri thức, khoa học công nghệ
  • Giá trị văn hoá, kinh tế, giáo dục
  • Thể chế, chính sách

Hệ thống tự nhiên

  • Sinh vật
  • Đất, nước, không khí
  • Ao hồ, đồng ruộng, rừng trồng, nhà máy, đô thị

Hai hệ thống trao đổi với nhau năng lượng, vật chất và thông tin. Mở cả hai chiều tác động rồi nhận định.

Bấm vào hai mũi tên để xem tác động hai chiều.

Chưa nhận định tình huống nào (0/6).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một cánh đồng lúa ở đồng bằng sông Hồng có người nông dân, giống lúa, kĩ thuật canh tác, hợp tác xã, đất, nước tưới, cây lúa, chim, ếch, cá đồng. Chỉ ra hai hệ thống của hệ sinh thái nhân văn này và các giá trị mà cánh đồng đem lại.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhà máy xả nước thải chưa xử lí ra sông để tiết kiệm chi phí. Dùng quan điểm sinh thái nhân văn để đánh giá việc làm này và đề xuất giải pháp.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sinh thái nhân văn là lĩnh vực khoa học nghiên cứu

Bài 2

Chọn tất cả các thành phần thuộc hệ thống xã hội trong hệ sinh thái nhân văn.

Bài 3

Hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên trong hệ sinh thái nhân văn tương tác với nhau thông qua

Bài 4

Sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai được gọi là gì?

Bài 5

Chọn tất cả các mặt phải kết hợp hài hoà trong phát triển bền vững.

Bài 6

Ô nhiễm không khí từ các nước công nghiệp và khói cháy rừng lan sang nhiều nước lân cận. Giá trị nào của sinh thái nhân văn giúp giải quyết vấn đề này rõ nhất?

Bài 7

Chọn tất cả các hoạt động góp phần làm hài hoà quan hệ giữa con người và tự nhiên.

Bài 8

Mô hình VAC (vườn – ao – chuồng) được xem là một hệ sinh thái nhân văn bền vững chủ yếu vì

Ghi nhớ

  • Hệ sinh thái nhân văn gồm hệ thống xã hội và hệ thống tự nhiên tương tác qua dòng năng lượng, vật chất và thông tin.
  • Sinh thái nhân văn nghiên cứu tương tác đó để xây dựng quan hệ hài hoà giữa con người và tự nhiên.
  • Phát triển bền vững đáp ứng nhu cầu hôm nay mà không làm tổn hại thế hệ mai sau, kết hợp hài hoà kinh tế, xã hội và môi trường.
  • Sinh thái nhân văn giúp nhận thức đúng giá trị môi trường, giải quyết vấn đề toàn diện, giữ công bằng, thúc đẩy hợp tác toàn cầu và huy động mọi nguồn lực.