Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 9. Giá trị của sinh thái nhân văn trong một số lĩnh vực

Một thửa ruộng vừa trồng lúa vừa nuôi cá; một thành phố dành đất làm công viên, hồ điều hoà thay vì xây thêm nhà; một khu rừng ngập mặn vừa được bảo vệ nghiêm ngặt vừa đón khách du lịch. Đằng sau những lựa chọn ấy là cách nhìn của sinh thái nhân văn: con người và tự nhiên cùng có lợi lâu dài.

Em sẽ học được

  • Phân tích được giá trị của sinh thái nhân văn trong nông nghiệp và quy hoạch đô thị.
  • Trình bày được giá trị của sinh thái nhân văn trong việc lồng ghép bảo tồn với phát triển bền vững, du lịch sinh thái.
  • Nêu được nguyên nhân của biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng, giảm nhẹ dựa trên sinh thái nhân văn.
  • Lấy được ví dụ thực tiễn ở Việt Nam và đề xuất được việc làm của học sinh.

Trong nông nghiệp

Nông nghiệp là hệ sinh thái nhân văn rõ nhất: con người cải tạo tự nhiên để sản xuất lương thực. Sinh thái nhân văn giúp nông nghiệp phát triển bền vững theo các hướng:

  • Đánh giá đúng giá trị của đất, nước, nguồn gene và vai trò của các sinh vật (thiên địch, vi sinh vật đất, loài thụ phấn).
  • Tổng hợp số liệu của nhiều ngành (sinh học, kinh tế, khí tượng, xã hội) để xây dựng chiến lược sản xuất phù hợp từng vùng.
  • Nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống của nông dân nhờ nông sản an toàn, giá trị cao.
  • Huy động nguồn lực, sự liên kết "bốn nhà" (Nhà nước, nhà khoa học, nhà nông, doanh nghiệp) và hợp tác quốc tế để giảm lạm dụng phân bón, thuốc hoá học, kháng sinh.
Một số mô hình nông nghiệp sinh thái ở Việt Nam
Mô hìnhCách làmGiá trị
VAC (vườn – ao – chuồng)Chất thải chuồng nuôi cá, bùn ao bón vườnQuay vòng vật chất, ít chất thải, đa dạng nông sản
Lúa – cá, lúa – tômNuôi cá, tôm ngay trên ruộng lúaCá, tôm ăn sâu, cỏ, bón phân cho lúa; giảm thuốc trừ sâu, tăng thu nhập
Ruộng lúa – bờ hoaTrồng hoa trên bờ ruộngHoa là nơi ở, nguồn thức ăn của thiên địch, giảm phun thuốc; tạo cảnh quan
Rừng ngập mặn – tôm, cáNuôi thuỷ sản dưới tán rừng ngập mặnGiữ rừng chắn sóng, nuôi trồng ít dịch bệnh
Cây dược liệu dưới tán rừngTrồng sâm, quế, thảo quả dưới tán rừngNgười dân có thu nhập nên giữ rừng

Nhiều vùng còn kết hợp nông nghiệp sinh thái với du lịch: du khách trải nghiệm trồng rau ở làng rau Trà Quế (Hội An), tham quan trang trại ở Ba Vì (Hà Nội), ruộng bậc thang ở Sa Pa (Lào Cai). Người nông dân có thêm thu nhập, văn hoá và cảnh quan làng quê được giữ gìn.

Trong quy hoạch đô thị

Đô thị là hệ sinh thái nhân văn do con người tạo ra, nơi dân cư đông, tiêu thụ nhiều năng lượng và thải nhiều chất thải. Sinh thái nhân văn giúp:

  • Hiểu giá trị của môi trường đô thị: cây xanh, mặt nước làm mát (giảm hiện tượng đảo nhiệt đô thị), lọc bụi, điều hoà nước mưa, là nơi nghỉ ngơi.
  • Giảm tác động xấu của con người: giao thông công cộng, phân loại và tái chế rác, xử lí nước thải, dùng năng lượng xanh.
  • Bảo đảm công bằng xã hội: nhà ở cho người thu nhập thấp, chăm sóc người yếu thế, ai cũng được tiếp cận không gian xanh.
  • Xây dựng đô thị xanh, đô thị sinh thái: môi trường sạch, an toàn, tiết kiệm năng lượng, người dân khoẻ mạnh và có ý thức bảo vệ môi trường.

Ghi chú · Cân bằng, không cực đoan

Đô thị sinh thái không phải là phủ cây xanh lên mọi nơi. Thành phố còn cần nhà ở, trường học, nơi làm việc. Quy hoạch tốt phải cân bằng nhu cầu của con người với sức chịu đựng của tự nhiên. Hãy thử điều này trong mô phỏng.

Trong bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái

Sinh thái nhân văn thúc đẩy thay đổi từ nhận thức đến hành động để bảo tồn đa dạng sinh học, và lồng ghép bảo tồn với phát triển kinh tế của cộng đồng: du lịch sinh thái, nông nghiệp sinh thái, lâm nghiệp xã hội. Nó cũng giúp xác định hệ thống khu bảo tồn, các điểm nóng đa dạng sinh học và hành lang xanh nối các khu này.

Ba vùng của một khu dự trữ sinh quyển
VùngChức năng
Vùng lõiBảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái và các loài
Vùng đệmBao quanh vùng lõi; nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, du lịch sinh thái
Vùng chuyển tiếpNơi dân cư sinh sống, phát triển kinh tế bền vững: nông, lâm, ngư nghiệp, dịch vụ

Việt Nam có nhiều khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận, như Cần Giờ (Thành phố Hồ Chí Minh), Cát Bà (Hải Phòng), Langbiang (Lâm Đồng). Du lịch sinh thái ở đó tạo sinh kế cho người dân, nhờ vậy cộng đồng có động lực giữ rừng, giữ biển.

Trong ứng phó với biến đổi khí hậu

Nguyên nhân trực tiếp của biến đổi khí hậu là lượng khí nhà kính (CO₂, CH₄, N₂O, CFC...) tăng lên do hoạt động của con người: trước hết là đốt nhiên liệu hoá thạch (than, dầu, khí đốt), sau đó là mất rừng, cùng với công nghiệp hoá chất, nông nghiệp, sản xuất xi măng, phân huỷ rác thải. Nguyên nhân gián tiếp là chính sách ưu tiên kinh tế trong thời gian dài, dân số tăng nhanh, nhận thức còn hạn chế và nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao.

Hai nhóm giải pháp ứng phó
NhómMục đíchVí dụ
Thích ứngGiảm tổn thương, tận dụng cơ hội do khí hậu thay đổiTrồng, gia cố rừng ngập mặn ven biển; bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn; chuyển đổi giống cây, con chịu mặn, chịu hạn
Giảm nhẹGiảm phát thải, tăng hấp thụ khí nhà kínhTrồng và bảo vệ rừng; dùng năng lượng mặt trời, gió, biogas; giao thông công cộng; sản xuất sạch; giảm rác thải nhựa

Sinh thái nhân văn giúp truyền thông nâng cao ý thức tiết kiệm tài nguyên, thúc đẩy năng lượng mới (gió, mặt trời, thuỷ triều, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học), ứng dụng giống và mô hình canh tác thích ứng, cải tạo hạ tầng, xây nhà thân thiện với môi trường.

Dự án

Nhiệm vụ: Đề xuất phương án xanh cho trường em

Mục tiêu: dùng cách nhìn của sinh thái nhân văn để đề xuất một phương án làm khuôn viên trường xanh, sạch, tiết kiệm hơn. Làm theo nhóm 4 đến 5 bạn trong 1 đến 2 tuần.

  1. Đo đạc: dùng thước dây ước tính diện tích khuôn viên và diện tích có cây xanh, thảm cỏ, bồn hoa; tính tỉ lệ phần trăm cây xanh và diện tích cây xanh trên mỗi học sinh.
  2. Quan sát 3 ngày: lượng rác (số túi) mỗi ngày, rác có được phân loại không; đèn, quạt có bị bật khi không có người không.
  3. Hỏi ý kiến 20 bạn và 5 thầy cô về điều muốn thay đổi.
  4. Đề xuất 3 giải pháp, mỗi giải pháp ghi rõ lợi ích về môi trường, xã hội (sức khoẻ, học tập) và chi phí ước tính.

Ghi chú

Báo cáo: sơ đồ khuôn viên đánh dấu nơi có và nơi nên thêm cây xanh, bảng số liệu đo đạc và khảo sát, ba giải pháp có lí giải. Gửi đề xuất tới ban giám hiệu hoặc Đoàn trường.

Khám phá

Quy hoạch đô thị xanh

Kéo ba thanh trượt để quy hoạch thành phố: tỉ lệ đất cây xanh, mặt nước; tỉ lệ chuyến đi bằng giao thông công cộng; tỉ lệ rác được phân loại, tái chế. Quan sát bản đồ, bốn điểm thành phần và chỉ số chất lượng sống. Thử tăng cây xanh lên quá 30% để thấy vì sao cần cân bằng.

10 %
10 %
20 %

Cây xanh, mặt nước 10% diện tích, tức 10 m²/người; trung tâm nóng hơn ngoại ô khoảng 3,5 °C.

  • Cây xanh, mặt nước40/100
  • Không khí sạch35/100
  • Xử lí rác thải25/100
  • Đất ở, việc làm100/100

Chỉ số chất lượng sống: 50/100

Chỉ số chất lượng sống 50/100. Điểm yếu nhất: xử lí rác thải (25/100); hãy phân loại rác tại nguồn, tái chế và ủ phân hữu cơ.

Mô hình đơn giản cho thành phố rộng 50 km², 500 000 dân; các hệ số chỉ để minh hoạ xu hướng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nông dân chuyển từ trồng lúa ba vụ, phun thuốc nhiều sang mô hình lúa – tôm hoặc lúa – cá. Phân tích giá trị của mô hình này theo ba mặt kinh tế, xã hội, môi trường.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một thành phố rộng 120 km² có 1200000 dân, trong đó 7,5% diện tích là cây xanh, mặt nước. Tính diện tích cây xanh, mặt nước bình quân trên mỗi người dân và đề xuất cách tăng chỉ số này mà không lấy hết đất ở.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Trong mô hình "ruộng lúa – bờ hoa", trồng hoa trên bờ ruộng chủ yếu nhằm

Bài 2

Một đô thị có 600 ha cây xanh, mặt nước và 1200000 dân. Diện tích cây xanh, mặt nước bình quân mỗi người là bao nhiêu mét vuông? (Biết 1 ha =10000 m².)

Đơn vị:m²

Bài 3

Chọn tất cả các đặc điểm của một đô thị sinh thái.

Bài 4

Nối mỗi vùng của khu dự trữ sinh quyển với chức năng chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Hoạt động nào của con người đóng góp nhiều nhất vào lượng khí nhà kính gây biến đổi khí hậu?

Bài 6

Chọn tất cả các biện pháp giảm nhẹ biến đổi khí hậu (giảm phát thải, tăng hấp thụ khí nhà kính).

Bài 7

Nếu 10 triệu hộ gia đình thay bóng đèn sợi đốt bằng bóng tiết kiệm điện, cả nước giảm được khoảng 90 MW công suất điện giờ cao điểm. Bình quân mỗi hộ giảm được bao nhiêu oát? (Biết 1 MW =1000000 W.)

Đơn vị:W

Bài 8

Trong mô phỏng quy hoạch, tăng đất cây xanh từ 30% lên 50% làm chỉ số chất lượng sống giảm. Điều này minh hoạ ý nào của sinh thái nhân văn?

Ghi nhớ

  • Nông nghiệp sinh thái (VAC, lúa – cá, lúa – tôm, ruộng lúa – bờ hoa) tận dụng quan hệ có lợi giữa các loài, giảm hoá chất, tăng thu nhập.
  • Đô thị sinh thái cân bằng cây xanh, mặt nước, giao thông công cộng, xử lí rác với nhu cầu nhà ở và công bằng xã hội.
  • Khu dự trữ sinh quyển lồng ghép bảo tồn (vùng lõi) với du lịch sinh thái, sinh kế của cộng đồng (vùng đệm, vùng chuyển tiếp).
  • Ứng phó biến đổi khí hậu gồm thích ứng (giảm tổn thương) và giảm nhẹ (giảm phát thải khí nhà kính).