Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 9. Giá trị của sinh thái nhân văn trong một số lĩnh vực
Một thửa ruộng vừa trồng lúa vừa nuôi cá; một thành phố dành đất làm công viên, hồ điều hoà thay vì xây thêm nhà; một khu rừng ngập mặn vừa được bảo vệ nghiêm ngặt vừa đón khách du lịch. Đằng sau những lựa chọn ấy là cách nhìn của sinh thái nhân văn: con người và tự nhiên cùng có lợi lâu dài.
Em sẽ học được
- Phân tích được giá trị của sinh thái nhân văn trong nông nghiệp và quy hoạch đô thị.
- Trình bày được giá trị của sinh thái nhân văn trong việc lồng ghép bảo tồn với phát triển bền vững, du lịch sinh thái.
- Nêu được nguyên nhân của biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng, giảm nhẹ dựa trên sinh thái nhân văn.
- Lấy được ví dụ thực tiễn ở Việt Nam và đề xuất được việc làm của học sinh.
Trong nông nghiệp
Nông nghiệp là hệ sinh thái nhân văn rõ nhất: con người cải tạo tự nhiên để sản xuất lương thực. Sinh thái nhân văn giúp nông nghiệp phát triển bền vững theo các hướng:
- Đánh giá đúng giá trị của đất, nước, nguồn gene và vai trò của các sinh vật (thiên địch, vi sinh vật đất, loài thụ phấn).
- Tổng hợp số liệu của nhiều ngành (sinh học, kinh tế, khí tượng, xã hội) để xây dựng chiến lược sản xuất phù hợp từng vùng.
- Nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống của nông dân nhờ nông sản an toàn, giá trị cao.
- Huy động nguồn lực, sự liên kết "bốn nhà" (Nhà nước, nhà khoa học, nhà nông, doanh nghiệp) và hợp tác quốc tế để giảm lạm dụng phân bón, thuốc hoá học, kháng sinh.
| Mô hình | Cách làm | Giá trị |
|---|---|---|
| VAC (vườn – ao – chuồng) | Chất thải chuồng nuôi cá, bùn ao bón vườn | Quay vòng vật chất, ít chất thải, đa dạng nông sản |
| Lúa – cá, lúa – tôm | Nuôi cá, tôm ngay trên ruộng lúa | Cá, tôm ăn sâu, cỏ, bón phân cho lúa; giảm thuốc trừ sâu, tăng thu nhập |
| Ruộng lúa – bờ hoa | Trồng hoa trên bờ ruộng | Hoa là nơi ở, nguồn thức ăn của thiên địch, giảm phun thuốc; tạo cảnh quan |
| Rừng ngập mặn – tôm, cá | Nuôi thuỷ sản dưới tán rừng ngập mặn | Giữ rừng chắn sóng, nuôi trồng ít dịch bệnh |
| Cây dược liệu dưới tán rừng | Trồng sâm, quế, thảo quả dưới tán rừng | Người dân có thu nhập nên giữ rừng |
Nhiều vùng còn kết hợp nông nghiệp sinh thái với du lịch: du khách trải nghiệm trồng rau ở làng rau Trà Quế (Hội An), tham quan trang trại ở Ba Vì (Hà Nội), ruộng bậc thang ở Sa Pa (Lào Cai). Người nông dân có thêm thu nhập, văn hoá và cảnh quan làng quê được giữ gìn.
Trong quy hoạch đô thị
Đô thị là hệ sinh thái nhân văn do con người tạo ra, nơi dân cư đông, tiêu thụ nhiều năng lượng và thải nhiều chất thải. Sinh thái nhân văn giúp:
- Hiểu giá trị của môi trường đô thị: cây xanh, mặt nước làm mát (giảm hiện tượng đảo nhiệt đô thị), lọc bụi, điều hoà nước mưa, là nơi nghỉ ngơi.
- Giảm tác động xấu của con người: giao thông công cộng, phân loại và tái chế rác, xử lí nước thải, dùng năng lượng xanh.
- Bảo đảm công bằng xã hội: nhà ở cho người thu nhập thấp, chăm sóc người yếu thế, ai cũng được tiếp cận không gian xanh.
- Xây dựng đô thị xanh, đô thị sinh thái: môi trường sạch, an toàn, tiết kiệm năng lượng, người dân khoẻ mạnh và có ý thức bảo vệ môi trường.
Ghi chú · Cân bằng, không cực đoan
Trong bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái
Sinh thái nhân văn thúc đẩy thay đổi từ nhận thức đến hành động để bảo tồn đa dạng sinh học, và lồng ghép bảo tồn với phát triển kinh tế của cộng đồng: du lịch sinh thái, nông nghiệp sinh thái, lâm nghiệp xã hội. Nó cũng giúp xác định hệ thống khu bảo tồn, các điểm nóng đa dạng sinh học và hành lang xanh nối các khu này.
| Vùng | Chức năng |
|---|---|
| Vùng lõi | Bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái và các loài |
| Vùng đệm | Bao quanh vùng lõi; nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, du lịch sinh thái |
| Vùng chuyển tiếp | Nơi dân cư sinh sống, phát triển kinh tế bền vững: nông, lâm, ngư nghiệp, dịch vụ |
Việt Nam có nhiều khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận, như Cần Giờ (Thành phố Hồ Chí Minh), Cát Bà (Hải Phòng), Langbiang (Lâm Đồng). Du lịch sinh thái ở đó tạo sinh kế cho người dân, nhờ vậy cộng đồng có động lực giữ rừng, giữ biển.
Trong ứng phó với biến đổi khí hậu
Nguyên nhân trực tiếp của biến đổi khí hậu là lượng khí nhà kính (CO₂, CH₄, N₂O, CFC...) tăng lên do hoạt động của con người: trước hết là đốt nhiên liệu hoá thạch (than, dầu, khí đốt), sau đó là mất rừng, cùng với công nghiệp hoá chất, nông nghiệp, sản xuất xi măng, phân huỷ rác thải. Nguyên nhân gián tiếp là chính sách ưu tiên kinh tế trong thời gian dài, dân số tăng nhanh, nhận thức còn hạn chế và nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao.
| Nhóm | Mục đích | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thích ứng | Giảm tổn thương, tận dụng cơ hội do khí hậu thay đổi | Trồng, gia cố rừng ngập mặn ven biển; bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn; chuyển đổi giống cây, con chịu mặn, chịu hạn |
| Giảm nhẹ | Giảm phát thải, tăng hấp thụ khí nhà kính | Trồng và bảo vệ rừng; dùng năng lượng mặt trời, gió, biogas; giao thông công cộng; sản xuất sạch; giảm rác thải nhựa |
Sinh thái nhân văn giúp truyền thông nâng cao ý thức tiết kiệm tài nguyên, thúc đẩy năng lượng mới (gió, mặt trời, thuỷ triều, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học), ứng dụng giống và mô hình canh tác thích ứng, cải tạo hạ tầng, xây nhà thân thiện với môi trường.
Dự án
Nhiệm vụ: Đề xuất phương án xanh cho trường em
Mục tiêu: dùng cách nhìn của sinh thái nhân văn để đề xuất một phương án làm khuôn viên trường xanh, sạch, tiết kiệm hơn. Làm theo nhóm 4 đến 5 bạn trong 1 đến 2 tuần.
- Đo đạc: dùng thước dây ước tính diện tích khuôn viên và diện tích có cây xanh, thảm cỏ, bồn hoa; tính tỉ lệ phần trăm cây xanh và diện tích cây xanh trên mỗi học sinh.
- Quan sát 3 ngày: lượng rác (số túi) mỗi ngày, rác có được phân loại không; đèn, quạt có bị bật khi không có người không.
- Hỏi ý kiến 20 bạn và 5 thầy cô về điều muốn thay đổi.
- Đề xuất 3 giải pháp, mỗi giải pháp ghi rõ lợi ích về môi trường, xã hội (sức khoẻ, học tập) và chi phí ước tính.
Ghi chú
Khám phá
Quy hoạch đô thị xanh
Kéo ba thanh trượt để quy hoạch thành phố: tỉ lệ đất cây xanh, mặt nước; tỉ lệ chuyến đi bằng giao thông công cộng; tỉ lệ rác được phân loại, tái chế. Quan sát bản đồ, bốn điểm thành phần và chỉ số chất lượng sống. Thử tăng cây xanh lên quá 30% để thấy vì sao cần cân bằng.
Cây xanh, mặt nước 10% diện tích, tức 10 m²/người; trung tâm nóng hơn ngoại ô khoảng 3,5 °C.
- Cây xanh, mặt nước40/100
- Không khí sạch35/100
- Xử lí rác thải25/100
- Đất ở, việc làm100/100
Chỉ số chất lượng sống: 50/100
Chỉ số chất lượng sống 50/100. Điểm yếu nhất: xử lí rác thải (25/100); hãy phân loại rác tại nguồn, tái chế và ủ phân hữu cơ.
Mô hình đơn giản cho thành phố rộng 50 km², 500 000 dân; các hệ số chỉ để minh hoạ xu hướng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Trong mô hình "ruộng lúa – bờ hoa", trồng hoa trên bờ ruộng chủ yếu nhằm
Bài 2
Một đô thị có 600 ha cây xanh, mặt nước và 1200000 dân. Diện tích cây xanh, mặt nước bình quân mỗi người là bao nhiêu mét vuông? (Biết 1 ha =10000 m².)
Bài 3
Chọn tất cả các đặc điểm của một đô thị sinh thái.
Bài 4
Nối mỗi vùng của khu dự trữ sinh quyển với chức năng chính của nó.
Bài 5
Hoạt động nào của con người đóng góp nhiều nhất vào lượng khí nhà kính gây biến đổi khí hậu?
Bài 6
Chọn tất cả các biện pháp giảm nhẹ biến đổi khí hậu (giảm phát thải, tăng hấp thụ khí nhà kính).
Bài 7
Nếu 10 triệu hộ gia đình thay bóng đèn sợi đốt bằng bóng tiết kiệm điện, cả nước giảm được khoảng 90 MW công suất điện giờ cao điểm. Bình quân mỗi hộ giảm được bao nhiêu oát? (Biết 1 MW =1000000 W.)
Bài 8
Trong mô phỏng quy hoạch, tăng đất cây xanh từ 30% lên 50% làm chỉ số chất lượng sống giảm. Điều này minh hoạ ý nào của sinh thái nhân văn?
Ghi nhớ
- Nông nghiệp sinh thái (VAC, lúa – cá, lúa – tôm, ruộng lúa – bờ hoa) tận dụng quan hệ có lợi giữa các loài, giảm hoá chất, tăng thu nhập.
- Đô thị sinh thái cân bằng cây xanh, mặt nước, giao thông công cộng, xử lí rác với nhu cầu nhà ở và công bằng xã hội.
- Khu dự trữ sinh quyển lồng ghép bảo tồn (vùng lõi) với du lịch sinh thái, sinh kế của cộng đồng (vùng đệm, vùng chuyển tiếp).
- Ứng phó biến đổi khí hậu gồm thích ứng (giảm tổn thương) và giảm nhẹ (giảm phát thải khí nhà kính).