Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 10. Di truyền giới tính và di truyền liên kết với giới tính

Vì sao tỉ lệ con trai và con gái sinh ra xấp xỉ 1:1? Vì sao bệnh mù màu và máu khó đông gặp ở nam nhiều hơn hẳn ở nữ, còn người ta lại phân biệt được gà trống, gà mái ngay khi vừa nở?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được NST giới tính và NST thường; trình bày được cơ chế xác định giới tính bằng NST.
  • Giải thích được thí nghiệm của Morgan về di truyền liên kết với giới tính ở ruồi giấm.
  • Nêu được đặc điểm di truyền của gene trên NST X (di truyền chéo) và trên NST Y (di truyền thẳng).
  • Nêu được ứng dụng của di truyền liên kết với giới tính.

Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

Định nghĩa · NST giới tính

NST giới tính là loại NST chứa các gene quy định giới tính (và một số gene quy định tính trạng thường). Các NST còn lại, giống nhau ở hai giới, là NST thường. Ví dụ, tế bào sinh dưỡng của người có 44 NST thường và 2 NST giới tính (XX ở nữ, XY ở nam).

NST X và Y có hình dạng, kích thước khác nhau. Chúng có vùng tương đồng (mang các gene tồn tại thành cặp allele trên cả X và Y) và vùng không tương đồng (gene trên X không có allele trên Y, và ngược lại).

Một số kiểu NST giới tính
KiểuGiới cáiGiới đựcVí dụ
XX – XYXXXYNgười, thú, ruồi giấm
ZW – ZZZWZZChim (gà), một số loài cá, một số loài côn trùng (bướm)
XX – XOXXXO (chỉ có một NST X)Châu chấu, dế, một số loài côn trùng khác

Cơ chế: giới đồng giao tử (như XX) chỉ cho một loại giao tử mang X; giới dị giao tử (XY) cho hai loại giao tử X và Y với tỉ lệ ngang nhau. Qua thụ tinh, hợp tử XX và XY được tạo ra với tỉ lệ xấp xỉ 1:1. Ở người, gene SRY trên NST Y khởi động sự phát triển của tinh hoàn, quy định giới nam. Ở một số loài như ong, kiến, giới tính phụ thuộc vào số bộ NST: con cái phát triển từ trứng được thụ tinh (2n), con đực từ trứng không thụ tinh (n).

Ghi chú · Môi trường cũng ảnh hưởng đến giới tính

Ở một số loài, giới tính còn chịu ảnh hưởng của môi trường: nhiệt độ ấp trứng quyết định giới tính ở nhiều loài rùa, cá sấu; hormone sinh dục có thể làm thay đổi giới tính ở cá.

Di truyền liên kết với giới tính

Morgan phát hiện ở ruồi giấm một con đực mắt trắng (mắt bình thường màu đỏ) và làm phép lai thuận nghịch:

Thí nghiệm của Morgan (W: mắt đỏ, w: mắt trắng)
Phép laiPF₁F₂
Lai thuận♀ mắt đỏ X mũ WX mũ W × ♂ mắt trắng X mũ wY100% mắt đỏ3 đỏ :1 trắng; mắt trắng toàn là con đực
Lai nghịch♀ mắt trắng X mũ wX mũ w × ♂ mắt đỏ X mũ WY♀ mắt đỏ, ♂ mắt trắng1 đỏ :1 trắng ở cả hai giới

Kết quả lai thuận và lai nghịch khác nhau, tính trạng phân bố không đều ở hai giới. Morgan giải thích: gene quy định màu mắt nằm trên NST X, không có allele tương ứng trên Y. Con đực chỉ cần một allele lặn X mũ w đã biểu hiện mắt trắng.

Định lí · Gene trên vùng không tương đồng của NST X

Gene trên NST X di truyền chéo: allele trên X của bố truyền cho con gái, rồi qua con gái truyền cho cháu trai. Tính trạng lặn biểu hiện ở giới dị giao tử (XY) nhiều hơn ở giới đồng giao tử. Ở người: bệnh mù màu đỏ – lục, bệnh máu khó đông (do allele lặn) gặp chủ yếu ở nam. Nếu allele gây bệnh trên X là trội, như bệnh còi xương do giảm phosphate máu, người bố mắc bệnh truyền bệnh cho tất cả con gái.

Phả hệ một gia đình có người mù màu đỏ – lục

Trong gia đình này chỉ nam giới mắc bệnh: allele gây bệnh từ người bà (I.2) truyền qua con gái (II.2), người mang gene nhưng không biểu hiện, sang cháu trai (III.1). Chạm vào từng người để xem kiểu gene có thể có; đánh dấu lại một người là mắc hoặc không mắc bệnh để thử một gia đình khác và xem kiểu di truyền nào còn phù hợp.

IIIIII121234123
  • Nam bình thường
  • Nữ bình thường
  • Nam mắc bệnh mù màu
  • Nữ mắc bệnh mù màu
Chạm vào một người trong phả hệ để xem thông tin và kiểu gene.
  • Gene trội trên nhiễm sắc thể thường: loại, vì con II.1 không thể sinh ra từ bố I.1 và mẹ I.2.
  • Gene lặn trên nhiễm sắc thể thường: phù hợp với phả hệ.
  • Gene trội trên nhiễm sắc thể X: loại, vì con II.1 không thể sinh ra từ bố I.1 và mẹ I.2.
  • Gene lặn trên nhiễm sắc thể X: phù hợp với phả hệ.
Xem kiểu gene theo

AD, AR: gene trội, lặn trên nhiễm sắc thể thường; XD, XR: gene trội, lặn trên X. Allele A trội hoàn toàn so với a.

Định lí · Gene trên vùng không tương đồng của NST Y

Gene trên NST Y di truyền thẳng: chỉ biểu hiện ở giới dị giao tử và truyền từ bố cho tất cả con trai. Ví dụ ở người: tật có nhiều lông mọc ở vành tai, tật dính ngón tay 2 và 3.

Ở gà (ZZ là trống, ZW là mái), gene B quy định lông vằn trội hoàn toàn so với b (lông không vằn), nằm trên Z. Phép lai trống không vằn Z mũ bZ mũ b × mái vằn Z mũ BW cho gà con trống Z mũ BZ mũ b đều lông vằn và gà con mái Z mũ bW đều không vằn.

Ứng dụng của di truyền liên kết với giới tính

  • Phân biệt giới tính sớm nhờ các gene liên kết với giới tính: phân biệt gà trống, gà mái từ khi mới nở theo màu lông; phân biệt tằm đực, tằm cái từ giai đoạn trứng theo màu trứng để chọn nuôi tằm đực (cho năng suất tơ cao hơn).
  • Điều khiển tỉ lệ đực, cái theo nhu cầu sản xuất: chọn lọc tinh trùng mang X để bò sữa đẻ nhiều bê cái; dùng hormone tạo đàn cá rô phi toàn đực (lớn nhanh).
  • Chuyển gene kháng thuốc diệt côn trùng sang NST Y của muỗi để chọn lọc riêng muỗi đực, gây vô sinh rồi thả ra môi trường, làm giảm số lượng muỗi.
  • Trong y học: dựa vào quy luật di truyền liên kết với giới tính để tư vấn di truyền, dự đoán khả năng con mắc các bệnh như mù màu, máu khó đông.

Lưu ý · Lựa chọn giới tính thai nhi

Ở người, việc lựa chọn giới tính thai nhi bị pháp luật Việt Nam nghiêm cấm vì gây mất cân bằng giới tính, để lại hậu quả lâu dài cho xã hội.

Khám phá

Bảng lai gene trên NST giới tính

Chọn một tính trạng và kiểu gene của bố, mẹ (hoặc một phép lai mẫu). Bảng cho kiểu gene, kiểu hình của từng loại con theo giới. So sánh lai thuận và lai nghịch của Morgan, rồi thử phép lai ở gà để thấy vì sao phân biệt được trống mái từ lúc mới nở.

Tính trạng

Gene nằm trên NST X, không có allele tương ứng trên Y. Allele M (nhìn màu bình thường) trội hoàn toàn so với m (mù màu đỏ – lục).

Bảng lai: hàng là giao tử của mẹ, cột là giao tử của bố
♀ \ ♂XMY
XM

XMXM

♀ nhìn màu bình thường

XMY

♂ nhìn màu bình thường

Xm

XMXm

♀ nhìn màu bình thường

XmY

♂ mù màu đỏ – lục

X mũ MX mũ m×X mũ MY → con gái: 100% nhìn màu bình thường; con trai: 50% nhìn màu bình thường, 50% mù màu đỏ – lục. Tỉ lệ kiểu hình khác nhau giữa hai giới: dấu hiệu gene nằm trên NST X.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở người, bệnh mù màu đỏ – lục do allele lặn m trên NST X quy định, M quy định nhìn màu bình thường. Một người phụ nữ nhìn màu bình thường có bố bị mù màu, lấy chồng nhìn màu bình thường. Tính xác suất họ sinh con trai bị mù màu, và xác suất con gái của họ bị mù màu.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở gà, B (lông vằn) trội hoàn toàn so với b (lông không vằn), gene nằm trên NST Z. Chọn cặp bố mẹ để có thể phân biệt gà trống, gà mái ngay khi mới nở theo màu lông.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Ở chim (như gà), cặp NST giới tính của con trống và con mái lần lượt là

Bài 2

Bệnh máu khó đông do allele lặn h trên NST X quy định. Mẹ X mũ HX mũ h × bố X mũ hY. Xác suất sinh một đứa con bị máu khó đông là bao nhiêu?

Bài 3

Bố bị máu khó đông (X mũ hY), mẹ bình thường không mang allele bệnh (X mũ HX mũ H). Các con của họ

Bài 4

Morgan cho ruồi cái mắt trắng X mũ wX mũ w lai với ruồi đực mắt đỏ X mũ WY. Kết quả F₁ là

Bài 5

Allele trên NST X của ông ngoại truyền cho mẹ rồi biểu hiện ở cháu trai. Kiểu di truyền này gọi là gì?

Bài 6

Chọn các đặc điểm của gene nằm trên vùng không tương đồng của NST Y.

Bài 7

Mẹ mang allele mù màu X mũ MX mũ m, bố bị mù màu X mũ mY. Xác suất đứa con đầu lòng là con gái bị mù màu là bao nhiêu?

Bài 8

Tế bào sinh dưỡng của người (2n=46) có bao nhiêu NST thường?

Bài 9

Vì sao bệnh do allele lặn trên NST X gặp ở nam nhiều hơn ở nữ?

Ghi nhớ

  • NST giới tính mang gene quy định giới tính; các kiểu: XX/XY (người, ruồi giấm), ZW/ZZ (chim, bướm), XX/XO (châu chấu, dế).
  • Giới dị giao tử cho hai loại giao tử ngang nhau, nên tỉ lệ đực : cái xấp xỉ 1:1; môi trường cũng có thể ảnh hưởng đến giới tính.
  • Gene trên X (không có allele trên Y): lai thuận nghịch khác nhau, di truyền chéo, tính trạng lặn gặp nhiều ở giới XY.
  • Gene trên Y: di truyền thẳng từ bố cho con trai.
  • Ứng dụng: phân biệt giới tính sớm (gà, tằm), điều khiển tỉ lệ đực cái, tư vấn di truyền.