Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 9. Mở rộng học thuyết Mendel

Lai hai giống đậu thơm đều có hoa trắng, Bateson và Punnett lại thu được toàn cây hoa đỏ; cho chúng tự thụ phấn, đời sau có 9 đỏ :7 trắng chứ không phải 3:1 hay 9:3:3:1. Phải chăng mọi tính trạng đều do một gene quy định, và một gene chỉ quy định một tính trạng?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được trội hoàn toàn, trội không hoàn toàn và đồng trội; nêu được ví dụ gene đa allele (nhóm máu ABO).
  • Giải thích được tương tác gián tiếp (kiểu bổ sung) và tương tác cộng gộp giữa các gene khác nhau qua sản phẩm của gene.
  • Nêu được khái niệm và ví dụ về gene đa hiệu.
  • Nhận ra kiểu tác động của gene từ tỉ lệ kiểu hình ở đời con.

Tương tác giữa các allele của cùng một gene

Mendel nghiên cứu các tính trạng trội hoàn toàn: kiểu hình của thể dị hợp Aa giống thể đồng hợp trội AA. Thực tế, sản phẩm của hai allele trong thể dị hợp có thể quy định kiểu hình theo những cách khác.

Định nghĩa · Trội không hoàn toàn

Trội không hoàn toàn là hiện tượng thể dị hợp có kiểu hình trung gian giữa kiểu hình của hai thể đồng hợp. Ví dụ, ở hoa mõm chó (và ở hoa phấn): cây hoa đỏ thuần chủng AA × cây hoa trắng aa cho F₁ toàn hoa hồng Aa; F₂ có 1 đỏ :2 hồng :1 trắng, tỉ lệ kiểu hình trùng với tỉ lệ kiểu gene.

Định nghĩa · Đồng trội

Đồng trội là hiện tượng trong thể dị hợp, cả hai allele đều biểu hiện ra kiểu hình. Ví dụ: ở người, thể dị hợp I mũ AI mũ B tạo cả kháng nguyên A và kháng nguyên B trên hồng cầu, có nhóm máu AB.

Gene quy định nhóm máu ABO là một gene đa allele: trong quần thể người, gene này có ba allele I mũ A, I mũ B và I mũ O; I mũ A và I mũ B đồng trội, cả hai trội hoàn toàn so với I mũ O. Mỗi người chỉ mang hai trong số các allele đó.

Kiểu gene và nhóm máu ABO
Nhóm máuKiểu gene
AI mũ AI mũ A, I mũ AI mũ O
BI mũ BI mũ B, I mũ BI mũ O
ABI mũ AI mũ B
OI mũ OI mũ O

Ghi chú · Số kiểu gene của gene đa allele

Một gene có k allele (trên NST thường) tạo (k(k+1))/2 kiểu gene trong quần thể; với k=3 có 6 kiểu gene.

Tương tác giữa các gene khác nhau

Nhiều tính trạng do hai hay nhiều gene khác nhau (gene không allele) cùng quy định. Thực chất, các gene không tác động trực tiếp lên nhau mà sản phẩm của chúng (enzyme, protein) cùng tham gia hình thành một tính trạng, theo hai cách: tương tác gián tiếp và tương tác trực tiếp kiểu cộng gộp.

Định nghĩa · Tương tác gián tiếp

Sản phẩm của các gene khác nhau không tương tác trực tiếp với nhau mà cùng tham gia một chuỗi phản ứng chuyển hoá, bổ sung cho nhau để tạo ra kiểu hình. Ví dụ, ở ốc sên, enzyme do allele A và enzyme do allele B lần lượt biến một tiền chất không màu thành sắc tố nâu của vỏ; mất chức năng một trong hai gene, vỏ ốc màu trắng. Ở đậu thơm cũng vậy: thiếu một trong hai enzyme (aa hoặc bb), hoa trắng. Kiểu tương tác gián tiếp cần đủ các allele trội của hai gene này thường được gọi là tương tác bổ sung.
tiền chất (trắng) → (enzyme A) chất trung gian (trắng) → (enzyme B) sắc tố đỏ

P: AAbb (trắng) × aaBB (trắng) → F₁: AaBb (đỏ). F₂: 9 A-B- (đỏ) :3 A-bb:3 aaB-:1 aabb (trắng), tức 9 đỏ :7 trắng. Một ví dụ khác: hình dạng quả bí ngô cho F₂ 9 dẹt :6 tròn :1 dài.

Định nghĩa · Tương tác cộng gộp

Đây là kiểu tương tác trực tiếp: mỗi allele trội của các gene không allele đều góp một phần như nhau vào sự biểu hiện của tính trạng; càng nhiều allele trội, tính trạng biểu hiện càng mạnh. Ví dụ: màu hạt lúa mì, màu da người, chiều cao, khối lượng cơ thể.

Với hai gene, F₂ của AaBb×AaBb phân thành 5 lớp theo số allele trội (4,3,2,1,0) với tỉ lệ 1:4:6:4:1; nếu chỉ phân biệt có màu và không màu thì được 15:1. Khi số gene tăng, các lớp kiểu hình sát nhau và chịu thêm ảnh hưởng của môi trường, tạo nên tính trạng số lượng biến đổi liên tục.

Tỉ lệ F₂ (AaBb×AaBb) theo kiểu tác động
Kiểu tác độngTỉ lệ kiểu hìnhVí dụ
Phân li độc lập, mỗi gene một tính trạng9:3:3:1Hạt đậu Hà Lan
Tương tác gián tiếp (bổ sung)9:7Màu hoa đậu thơm
Tương tác gián tiếp (bổ sung)9:6:1Hình dạng quả bí ngô
Tương tác cộng gộp1:4:6:4:1 hoặc 15:1Màu hạt lúa mì

Ghi chú · Mendel vẫn đúng

Trong mọi trường hợp trên, các gene vẫn phân li và tổ hợp theo đúng quy luật Mendel (16 tổ hợp, 9 kiểu gene); chỉ cách các kiểu gene biểu hiện thành kiểu hình là khác.

Gene đa hiệu

Định nghĩa · Gene đa hiệu

Gene đa hiệu là gene mà sản phẩm của nó tác động đến sự biểu hiện của nhiều tính trạng khác nhau.
  • Ở người, allele đột biến Hb mũ S của gene β-globin làm hồng cầu hình lưỡi liềm, kéo theo hàng loạt biểu hiện: thiếu máu, cơ thể suy nhược, tắc mạch gây đau, tổn thương tim, não, thận, lách…
  • Ở đậu Hà Lan, thứ hoa tím thì hạt có màu nâu, nách lá có một chấm đen; thứ hoa trắng thì hạt màu nhạt, nách lá không có chấm: cùng một gene quy định cả ba tính trạng.

Như vậy, quan hệ giữa gene và tính trạng không chỉ là "một gene – một tính trạng": một gene có thể quy định nhiều tính trạng (gene đa hiệu), và một tính trạng có thể do nhiều gene quy định (tương tác gene).

Khám phá

Đổi kiểu tác động, xem tỉ lệ đổi theo

Chọn một kiểu tác động: bảng Punnett giữ nguyên các kiểu gene nhưng tô màu lại theo kiểu hình. Chạm vào một kiểu hình để thấy những kiểu gene nào cho nó. Sau đó đọc số liệu lai thực tế ở ô cuối và đoán kiểu tác động.

Kiểu tác động của gene

Các allele của cùng một gene

Hai gene không allele

Màu hoa đậu thơm. P: AaBb × AaBb

Tiền chất (trắng) → enzyme A → chất trung gian (trắng) → enzyme B → sắc tố đỏ. Chỉ khi có cả allele trội A và B (đủ hai enzyme) hoa mới đỏ.

Bảng Punnett AaBb × AaBb, ô tô màu theo kiểu hình
♀ \ ♂ABAbaBab
AB
AABB
AABb
AaBB
AaBb
Ab
AABb
AAbb
AaBb
Aabb
aB
AaBB
AaBb
aaBB
aaBb
ab
AaBb
Aabb
aaBb
aabb

Tỉ lệ kiểu hình: 9 : 7 (trên 16 tổ hợp). Chạm vào một kiểu hình để đánh dấu các ô của nó.

Đoán kiểu tác động (1/5)

Lai hai giống đậu thơm hoa trắng thuần chủng, F₁ toàn hoa đỏ; F₂:

  • 272 hoa đỏ
  • 208 hoa trắng

Tổng 480 cây. Quy về 16 phần rồi chọn kiểu tác động phù hợp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở đậu thơm, cho lai hai dòng hoa trắng thuần chủng AAbb và aaBB được F₁ toàn hoa đỏ. Cho F₁ tự thụ phấn. Xác định tỉ lệ kiểu hình F₂ và tỉ lệ cây hoa đỏ thuần chủng trong số cây hoa đỏ.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bố có nhóm máu A, mẹ có nhóm máu B, con đầu lòng có nhóm máu O. Xác định kiểu gene của bố mẹ và xác suất để đứa con thứ hai có nhóm máu AB.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Cho F₁ dị hợp hai cặp gene tự thụ phấn, F₂ có tỉ lệ 9 cây hoa đỏ :7 cây hoa trắng. Tính trạng màu hoa di truyền theo kiểu

Bài 2

Màu hạt lúa mì do hai gene tương tác cộng gộp, chỉ aabb cho hạt trắng. Phép lai AaBb×AaBb cho tỉ lệ hạt trắng là bao nhiêu?

Bài 3

Trong quần thể người, gene quy định nhóm máu ABO (ba allele) tạo ra bao nhiêu kiểu gene?

Bài 4

Ở hoa phấn, A (đỏ) trội không hoàn toàn so với a (trắng), Aa cho hoa hồng. Phép lai hoa hồng × hoa hồng cho tỉ lệ hoa hồng là bao nhiêu?

Bài 5

Cặp bố mẹ nào không thể sinh con có nhóm máu O?

Bài 6

Màu hạt lúa mì do hai gene tương tác cộng gộp, mỗi allele trội làm hạt đỏ thêm. Phép lai AaBb×AaBb cho tỉ lệ cây có đúng 3 allele trội (hạt đỏ) là bao nhiêu?

Bài 7

Nối mỗi kết quả lai với kiểu tác động của gene.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Ở bí ngô, F₂ có tỉ lệ 9 quả dẹt :6 quả tròn :1 quả dài (A-B- dẹt; A-bb và aaB- tròn; aabb dài). Trong số cây quả tròn ở F₂, cây thuần chủng chiếm tỉ lệ bao nhiêu?

Bài 9

Chọn các ví dụ về gene đa hiệu.

Ghi nhớ

  • Trội không hoàn toàn: thể dị hợp có kiểu hình trung gian, F₂ 1:2:1. Đồng trội: cả hai allele cùng biểu hiện (I mũ AI mũ B – nhóm máu AB).
  • Gene đa allele có nhiều hơn hai allele trong quần thể; k allele tạo (k(k+1))/2 kiểu gene.
  • Tương tác gián tiếp (kiểu bổ sung): sản phẩm các gene cùng tham gia một chuỗi phản ứng (9:7, 9:6:1).
  • Tương tác cộng gộp (trực tiếp): mỗi allele trội góp phần như nhau (1:4:6:4:1 hoặc 15:1), thường gặp ở tính trạng số lượng.
  • Gene đa hiệu: một gene tác động lên nhiều tính trạng (allele Hb mũ S).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ