Chương 2 · Lý thuyết
Bài 11. Liên kết gene và hoán vị gene
Năm 1905, Bateson và Punnett lai hai giống đậu thơm khác nhau về màu hoa và hình dạng hạt phấn. Đời F₂ không cho tỉ lệ 9:3:3:1 như Mendel dự đoán: các tổ hợp giống bố mẹ xuất hiện nhiều hơn hẳn. Vì sao một số cặp gene lại "không chịu" phân li độc lập?
Em sẽ học được
- Trình bày được thí nghiệm của Morgan về liên kết gene và hoán vị gene ở ruồi giấm.
- Giải thích được cơ sở tế bào học của liên kết gene (các gene cùng nằm trên một NST) và hoán vị gene (trao đổi chéo).
- Tính được tần số hoán vị gene và tỉ lệ các loại giao tử.
- Nêu được khái niệm bản đồ di truyền; lập được bản đồ từ tần số hoán vị.
Liên kết gene
Ở ruồi giấm, B (thân xám) trội hoàn toàn so với b (thân đen), V (cánh dài) trội hoàn toàn so với v (cánh cụt). Morgan lai ruồi thân xám, cánh dài thuần chủng với ruồi thân đen, cánh cụt, được F₁ toàn thân xám, cánh dài. Sau đó ông lai phân tích ruồi đực F₁ với ruồi cái thân đen, cánh cụt: đời con chỉ có 50% thân xám, cánh dài và 50% thân đen, cánh cụt.
Nếu hai gene phân li độc lập, ruồi đực F₁ (BbVv) phải cho 4 loại giao tử và đời con có 4 kiểu hình 1:1:1:1. Thực tế ruồi đực F₁ chỉ cho hai loại giao tử BV và bv: hai gene nằm trên cùng một NST và luôn đi cùng nhau khi giảm phân. Kiểu gene của F₁ được viết BV/bv.
Định nghĩa · Liên kết gene
- Liên kết gene hạn chế xuất hiện biến dị tổ hợp, giúp duy trì sự ổn định của những nhóm gene quý, có lợi cho sinh vật.
- Trong chọn giống, người ta dùng chỉ thị phân tử (đoạn DNA liên kết chặt với gene mong muốn) để chọn lọc cá thể mang gene đó; có thể dùng đột biến chuyển đoạn đưa các gene có lợi về cùng một NST.
Hoán vị gene
Morgan lai phân tích ruồi cái F₁ BV/bv với ruồi đực thân đen, cánh cụt bv/bv, thu được:
| Kiểu hình | Tỉ lệ | Loại |
|---|---|---|
| Thân xám, cánh dài | 41,5% | Giống bố mẹ (liên kết) |
| Thân đen, cánh cụt | 41,5% | Giống bố mẹ (liên kết) |
| Thân xám, cánh cụt | 8,5% | Tổ hợp mới (hoán vị) |
| Thân đen, cánh dài | 8,5% | Tổ hợp mới (hoán vị) |
Ruồi cái F₁ cho bốn loại giao tử: hai loại liên kết BV, bv chiếm tỉ lệ lớn và hai loại hoán vị Bv, bV chiếm tỉ lệ nhỏ. Ở kì đầu của giảm phân I, trong một số tế bào, hai chromatid không chị em của cặp NST tương đồng trao đổi đoạn tương ứng cho nhau (trao đổi chéo), làm các allele đổi chỗ, tạo các tổ hợp gene mới.
Định nghĩa · Tần số hoán vị gene
Tần số hoán vị và tỉ lệ giao tử của cơ thể dị hợp hai cặp gene
- AB 40% · liên kết
- Ab 10% · hoán vị
- aB 10% · hoán vị
- ab 40% · liên kết
Lai phân tích với cơ thể ab/ab: tỉ lệ kiểu hình đời con bằng đúng tỉ lệ các loại giao tử trên.
Giao tử hoán vị chiếm tổng cộng 20% (mỗi loại 10%), giao tử liên kết AB và ab mỗi loại 40%. Giao tử hoán vị luôn ít hơn giao tử liên kết.
- Các gene càng xa nhau trên NST, khả năng xảy ra trao đổi chéo giữa chúng càng lớn, tần số hoán vị càng cao.
- Ở ruồi giấm, hoán vị gene chỉ xảy ra ở con cái; ở nhiều loài khác hoán vị xảy ra ở cả hai giới.
- Hoán vị gene tạo ra nhiều biến dị tổ hợp, cung cấp nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.
Bản đồ di truyền
Định nghĩa · Bản đồ di truyền
Để lập bản đồ, người ta xác định tần số hoán vị giữa từng cặp gene. Hai gene có tần số hoán vị lớn nhất nằm ở hai đầu; gene còn lại nằm giữa sao cho khoảng cách lớn bằng tổng hai khoảng cách nhỏ. Ví dụ: A–B 12%, B–C 8%, A–C 20% cho thứ tự A – B – C.
- Biết khoảng cách giữa các gene, có thể dự đoán tần số các tổ hợp gene mới trong phép lai, giúp chọn cặp lai phù hợp, rút ngắn thời gian tạo giống.
- Trong y học, bản đồ gene giúp xác định vị trí gene gây bệnh, phục vụ chẩn đoán và tư vấn di truyền.
Khám phá
Lập bản đồ gene từ tần số hoán vị
Kéo các gene (hoặc chọn một gene rồi dùng phím mũi tên, giữ Shift để bước 5 cM) dọc theo NST sao cho khoảng cách giữa mọi cặp gene bằng tần số hoán vị đã cho. Bắt đầu bằng cặp có tần số lớn nhất.
Tần số hoán vị đo được (1% = 1 cM)
- A–B: 12% · trên bản đồ 20 cM
- B–C: 8% · trên bản đồ 10 cM
- A–C: 20% · trên bản đồ 10 cM
Còn 3 cặp gene chưa đúng khoảng cách. Gợi ý: cặp có tần số hoán vị lớn nhất là hai gene nằm xa nhau nhất.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Ruồi giấm có bộ NST 2n=8. Ruồi giấm có bao nhiêu nhóm gene liên kết?
Bài 2
Lai phân tích một cơ thể dị hợp hai cặp gene liên kết được 1000 cá thể, trong đó có 75 cá thể A-bb và 75 cá thể aaB- là các kiểu hình tái tổ hợp. Tần số hoán vị là bao nhiêu phần trăm?
Bài 3
Cơ thể AB/ab có tần số hoán vị 20%. Giao tử Ab chiếm bao nhiêu phần trăm?
Bài 4
Cơ thể Ab/aB có tần số hoán vị 30%. Giao tử ab chiếm bao nhiêu phần trăm?
Bài 5
Cơ sở tế bào học của hoán vị gene là
Bài 6
Tần số hoán vị giữa các gene: D–E 5%, D–F 15%, E–F 20%. Gene nào nằm giữa hai gene còn lại?
Bài 7
Hai gene có tần số hoán vị 17% (như ở thí nghiệm của Morgan). Khoảng cách giữa chúng trên bản đồ di truyền là bao nhiêu cM?
Bài 8
Chọn các phát biểu đúng về hoán vị gene.
Bài 9
Lai phân tích ruồi đực F₁ BV/bv với ruồi cái bv/bv, đời con có tỉ lệ
Ghi nhớ
- Các gene cùng nằm trên một NST tạo thành nhóm gene liên kết, có xu hướng di truyền cùng nhau; số nhóm liên kết bằng n.
- Hoán vị gene do trao đổi chéo giữa hai chromatid không chị em của cặp NST tương đồng ở kì đầu giảm phân I.
- Tần số hoán vị = tổng tỉ lệ giao tử hoán vị, f nhỏ hơn hoặc bằng 50%; với AB/ab: AB=ab=(100% trừ f)/2, Ab=aB=f/2.
- Bản đồ di truyền: 1% hoán vị =1 cM; hai gene có tần số hoán vị lớn nhất nằm ở hai đầu.
- Liên kết gene giữ ổn định các nhóm gene quý; hoán vị gene tăng biến dị tổ hợp.