Chương 2 · Lý thuyết
Bài 12. Đột biến nhiễm sắc thể
Một em bé có tiếng khóc giống tiếng mèo kêu, một em bé khác có ba chiếc NST số 21, còn quả chuối nhà trồng thì không có hạt. Cả ba hiện tượng đều bắt nguồn từ những biến đổi của nhiễm sắc thể. Đó là những biến đổi nào?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm đột biến nhiễm sắc thể và phân biệt đột biến cấu trúc với đột biến số lượng.
- Trình bày được nguyên nhân, cơ chế phát sinh và hậu quả của bốn dạng đột biến cấu trúc: mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn, chuyển đoạn.
- Phân biệt được lệch bội và đa bội, tự đa bội và dị đa bội; viết được kí hiệu bộ NST của các thể đột biến.
- Giải thích được cơ chế hình thành thể lệch bội, thể đa bội và nêu được vai trò của đột biến NST trong tiến hoá, nghiên cứu di truyền và chọn giống.
Khái niệm đột biến nhiễm sắc thể
Định nghĩa · Đột biến nhiễm sắc thể
- Đột biến cấu trúc NST: thay đổi cấu trúc của từng NST, gồm mất đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn và chuyển đoạn.
- Đột biến số lượng NST: thay đổi số lượng NST, gồm lệch bội (thêm hoặc bớt một hay một vài NST) và đa bội (bộ NST tăng lên thành bội số của bộ đơn bội, lớn hơn 2n).
Đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể
Nguyên nhân và cơ chế. Các tác nhân vật lí (tia X, tia gamma…), hoá học hoặc virus có thể làm đứt gãy cả hai mạch của phân tử DNA trong NST; các đoạn đứt nối lại theo cách khác thường hoặc không nối lại. Ngoài ra, trong giảm phân, sự trao đổi chéo không cân giữa các chromatid của cặp NST tương đồng cũng tạo ra mất đoạn và lặp đoạn.
| Dạng | Cơ chế | Ví dụ kết quả | Ví dụ thực tế |
|---|---|---|---|
| Mất đoạn | Một đoạn NST (ở đầu mút hoặc giữa NST) bị đứt và tiêu biến | ABC•DFGH (mất E) | Mất một đoạn vai ngắn NST số 5 ở người gây hội chứng mèo kêu |
| Lặp đoạn | Một đoạn NST được lặp lại một hay nhiều lần, thường do trao đổi chéo không cân | ABC•DEFEFGH (lặp EF) | Lặp đoạn trên NST X ở ruồi giấm làm mắt lồi thành mắt dẹt |
| Đảo đoạn | Một đoạn NST bị đứt rồi quay 180° và nối lại; đoạn đảo có thể chứa hoặc không chứa tâm động | ABC•DGFEH (đảo EFG) | Đảo đoạn quanh tâm động NST số 9 ở người làm tăng nguy cơ sảy thai |
| Chuyển đoạn | Một đoạn NST chuyển sang vị trí khác trên cùng NST hoặc sang NST khác không tương đồng; có chuyển đoạn tương hỗ và không tương hỗ | ABC•DEFQR và MN•OPGH (trao đổi GH với QR) | Chuyển đoạn tương hỗ giữa NST số 9 và số 22 gây ung thư máu; chuyển một phần NST 21 sang NST 14 gây hội chứng Down |
- Mất đoạn làm mất gene, mất cân bằng hệ gene nên thường gây chết, giảm sức sống hoặc bất thụ.
- Lặp đoạn làm tăng số bản sao gene (tăng liều gene), có thể tăng hoặc giảm mức biểu hiện tính trạng.
- Đảo đoạn và chuyển đoạn không làm mất vật chất di truyền nhưng thay đổi vị trí và trật tự gene, có thể làm thay đổi mức hoạt động của gene. Chuyển đoạn nhỏ thường ít ảnh hưởng, chuyển đoạn lớn thường gây chết hoặc mất khả năng sinh sản; thể dị hợp mang đảo đoạn hay chuyển đoạn giảm khả năng sinh sản.
Đột biến số lượng nhiễm sắc thể: lệch bội
Định nghĩa · Lệch bội
| Thể lệch bội | Kí hiệu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Thể không | 2n trừ 2 | Mất cả hai NST của một cặp |
| Thể một | 2n trừ 1 | Một cặp chỉ còn một NST |
| Thể một kép | 2n trừ 1 trừ 1 | Hai cặp, mỗi cặp chỉ còn một NST |
| Thể ba | 2n+1 | Một cặp có ba NST |
| Thể bốn | 2n+2 | Một cặp có bốn NST |
Cơ chế. Trong giảm phân, một hay vài cặp NST không phân li tạo giao tử thừa NST (n+1) và giao tử thiếu NST (n trừ 1). Giao tử n+1 thụ tinh với giao tử bình thường n tạo hợp tử 2n+1 (thể ba); giao tử n trừ 1 thụ tinh với giao tử n tạo hợp tử 2n trừ 1 (thể một). Sự không phân li của một cặp NST trong nguyên phân ở tế bào sinh dưỡng tạo thể khảm: một phần cơ thể mang tế bào lệch bội.
Hậu quả. Lệch bội làm mất cân bằng toàn bộ hệ gene nên thường giảm sức sống, giảm khả năng sinh sản hoặc gây chết. Ở người, hầu hết lệch bội NST thường gây chết từ giai đoạn thai; trường hợp sống sót hay gặp là ba NST số 21 (hội chứng Down), nguy cơ tăng theo tuổi mẹ. Lệch bội NST giới tính gây hội chứng Turner (XO, 2n=45), hội chứng Klinefelter (XXY, 2n=47); người có ba NST X (XXX) thường biểu hiện bình thường và có thể sinh sản.
Đột biến số lượng nhiễm sắc thể: đa bội
Định nghĩa · Đa bội
- Tự đa bội (đa bội cùng nguồn): các bộ NST đều của cùng một loài. Khi giảm phân, toàn bộ NST không phân li tạo giao tử 2n; giao tử 2n kết hợp với giao tử n tạo thể tam bội 3n, hai giao tử 2n kết hợp tạo thể tứ bội 4n. Thể tứ bội cũng có thể xuất hiện khi lần nguyên phân đầu tiên của hợp tử 2n không phân li toàn bộ NST.
- Dị đa bội (đa bội khác nguồn): lai xa hai loài rồi đa bội hoá con lai, tạo cơ thể mang bộ NST lưỡng bội của cả hai loài (thể song nhị bội). Ví dụ: cải bắp (2n=18) lai cải củ (2n=18) cho con lai có 18 NST (9 của mỗi loài) bất thụ; đa bội hoá con lai tạo thể song nhị bội 36 NST, hữu thụ.
Hậu quả. Thể đa bội có hàm lượng DNA tăng, tế bào to, cơ quan sinh dưỡng lớn, sinh trưởng mạnh, chống chịu tốt. Thể đa bội lẻ (3n, 5n…) hầu như không tạo được giao tử bình thường nên thường bất thụ, được dùng tạo giống quả không hạt (chuối, dưa hấu, nho). Ở động vật, đa bội thường gây chết vì làm rối loạn cơ chế xác định giới tính.
| Tiêu chí | Lệch bội | Đa bội |
|---|---|---|
| Số NST thay đổi | Ở một hoặc một số cặp | Ở tất cả các cặp (cả bộ NST) |
| Cơ chế | Một hay vài cặp NST không phân li | Toàn bộ NST không phân li, hoặc lai xa kèm đa bội hoá |
| Hậu quả thường gặp | Mất cân bằng hệ gene, thường có hại | Cơ quan sinh dưỡng to; đa bội lẻ bất thụ |
Lưỡng bội bình thường: 2n, tế bào có 8 nhiễm sắc thể (loài có 2n=8). Mỗi nhóm có đúng 2 nhiễm sắc thể tương đồng: bộ lưỡng bội bình thường.
Vai trò của đột biến nhiễm sắc thể
- Tiến hoá: đột biến cấu trúc góp phần sắp xếp lại hệ gene; lặp đoạn tạo ra các gene mới (ví dụ họ gene hemoglobin ở người). NST số 2 của người hình thành do hai NST của tổ tiên dung hợp, vì vậy người có 46 NST còn tinh tinh có 48. Đa bội hoá đóng vai trò quan trọng trong hình thành loài mới ở thực vật.
- Nghiên cứu di truyền: dùng mất đoạn, chuyển đoạn, đảo đoạn để xác định vị trí của gene trên NST; chẩn đoán các bệnh, hội chứng do đột biến NST.
- Chọn giống: gây mất đoạn nhỏ để loại bỏ gene không mong muốn; chuyển đoạn để chuyển gene có lợi vào cùng một NST; dùng các con đực mang chuyển đoạn hay đảo đoạn giảm khả năng sinh sản để phòng trừ sâu hại; tạo giống cây đa bội cho năng suất cao, quả không hạt.
Ghi chú
Khám phá
Tạo các dạng đột biến cấu trúc
Chạm gene đầu và gene cuối để chọn một đoạn trên nhiễm sắc thể vàng, rồi chọn Mất đoạn, Lặp đoạn, Đảo đoạn hoặc Chuyển đoạn. So sánh với nhiễm sắc thể ban đầu: số gene và trật tự gene thay đổi thế nào?
Nhiễm sắc thể ban đầu (để so sánh)
Nhiễm sắc thể đang biến đổi
Một nhiễm sắc thể khác, không tương đồng
Chạm vào gene đầu và gene cuối của một đoạn trên nhiễm sắc thể vàng, rồi chọn một dạng đột biến.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
NST ban đầu có trình tự ABC•DEFGH bị đột biến thành ABC•DEFEFGH. Đây là dạng đột biến nào?
Bài 2
NST ban đầu có trình tự ABC•DEFGH bị đột biến thành ABC•DGFEH. Đây là dạng đột biến nào?
Bài 3
Lúa có 2n=24. Tế bào sinh dưỡng của thể ba ở lúa có bao nhiêu NST?
Bài 4
Cà chua có 2n=24. Tế bào sinh dưỡng của cây cà chua tam bội có bao nhiêu NST?
Bài 5
Đậu Hà Lan có 2n=14. Có tối đa bao nhiêu loại thể một (mỗi loại thiếu một NST ở một cặp khác nhau)?
Bài 6
Nối mỗi hội chứng ở người với nguyên nhân của nó.
Bài 7
Những dạng đột biến nào không làm thay đổi số lượng gene trên NST bị đột biến?
Bài 8
Cải bắp (2n=18) lai với cải củ (2n=18), con lai được đa bội hoá thành thể song nhị bội. Thể song nhị bội có bao nhiêu NST và thuộc dạng nào?
Bài 9
Ở một loài, một tế bào sinh dục có cặp NST số 1 không phân li trong giảm phân I, các cặp khác phân li bình thường. Giao tử tạo ra có thể là
Bài 10
Vì sao thể tam bội như chuối, dưa hấu 3n thường không có hạt?
Ghi nhớ
- Đột biến NST là biến đổi về cấu trúc hoặc số lượng NST.
- Đột biến cấu trúc: mất đoạn, lặp đoạn (đổi số gene), đảo đoạn, chuyển đoạn (đổi vị trí, trật tự gene).
- Lệch bội thay đổi số NST ở một hay vài cặp (2n±1, 2n±2…), do một hay vài cặp NST không phân li.
- Đa bội: tự đa bội (3n, 4n) do cả bộ NST không phân li; dị đa bội do lai xa kèm đa bội hoá.
- Phần lớn đột biến NST có hại, nhưng chúng là nguồn nguyên liệu cho tiến hoá, nghiên cứu di truyền và chọn giống.