Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 13. Di truyền học người và di truyền y học

Không thể đem người ra lai thí nghiệm như đậu Hà Lan hay ruồi giấm. Vậy làm thế nào các nhà khoa học biết bệnh bạch tạng do gene lặn, còn bệnh máu khó đông do gene nằm trên NST X?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm di truyền học người, di truyền y học và những khó khăn khi nghiên cứu di truyền người.
  • Trình bày được mục đích, nội dung và kết quả của các phương pháp nghiên cứu di truyền người; phân tích được phả hệ đơn giản.
  • Kể được một số bệnh di truyền do gene và do đột biến NST ở người.
  • Nêu được khái niệm, quy trình và hạn chế của liệu pháp gene.
  • Trình bày được vai trò của tư vấn di truyền, sàng lọc trước sinh và tính được xác suất sinh con mắc một bệnh di truyền đơn gene.

Di truyền học người và di truyền y học

Định nghĩa · Khái niệm

Di truyền học người là ngành khoa học nghiên cứu sự di truyền và biến dị ở người. Di truyền y học là một lĩnh vực của di truyền học người, nghiên cứu cơ chế phát sinh và di truyền của các bệnh di truyền, từ đó đề xuất biện pháp phòng tránh, chẩn đoán và chữa trị.

Các quy luật di truyền đúng cho mọi sinh vật, kể cả con người. Nhưng nghiên cứu di truyền người gặp nhiều khó khăn: vòng đời dài, ít con, thành thục sinh dục muộn; không thể tiến hành lai thí nghiệm hay gây đột biến, chuyển gene ở người vì lí do đạo đức.

Các phương pháp nghiên cứu di truyền người

Phương phápMục đíchNội dungKết quả tiêu biểu
Nghiên cứu phả hệXác định tính trạng do gene trội hay lặn, nằm trên NST thường hay NST giới tínhTheo dõi sự di truyền của một tính trạng qua nhiều thế hệ trong một dòng họTóc quăn trội so với tóc thẳng; bạch tạng do gene lặn trên NST thường; mù màu, máu khó đông do gene lặn trên NST X
Nghiên cứu trẻ đồng sinhXác định tính trạng do kiểu gene quyết định là chủ yếu hay chịu ảnh hưởng nhiều của môi trườngSo sánh trẻ đồng sinh cùng trứng (cùng kiểu gene) sống trong cùng hoặc khác môi trườngNhóm máu do kiểu gene quyết định; khối lượng cơ thể, độ thông minh chịu ảnh hưởng của cả kiểu gene và môi trường
Nghiên cứu tế bào họcTìm khuyết tật về NST để chẩn đoán bệnhQuan sát, so sánh bộ NST (karyotype) của người bệnh với người bình thườngPhát hiện nguyên nhân các hội chứng Down, Turner, Klinefelter
Nghiên cứu di truyền phân tửXác định nguyên nhân bệnh ở cấp phân tửGiải trình tự gene, kĩ thuật PCR…Xác định chính xác đột biến gây bệnh hồng cầu hình liềm
Nghiên cứu di truyền quần thểDự đoán xác suất gặp người bệnh, đánh giá hậu quả của kết hôn gầnTính tần số allele, tần số kiểu gene trong quần thểTính tần số allele gây bệnh mù màu, bạch tạng trong quần thể

Phả hệ là sơ đồ dùng các kí hiệu quy ước (hình vuông là nam, hình tròn là nữ, tô đậm là người mắc) ghi lại sự di truyền của một tính trạng qua các thế hệ trong một dòng họ. Mỗi thế hệ được đánh số La Mã (I, II, III…), mỗi người trong một thế hệ được đánh số Ả Rập từ trái sang phải. Vì mỗi gia đình có ít con, cần phân tích nhiều phả hệ mới rút ra kết luận chắc chắn.

  • Bố mẹ đều bình thường sinh con mắc bệnh: allele gây bệnh là allele lặn.
  • Bố mẹ đều mắc bệnh sinh con bình thường: allele gây bệnh là allele trội.
  • Bệnh do gene lặn mà con gái mắc bệnh có bố bình thường: gene nằm trên NST thường, không nằm trên X.
  • Bệnh gặp chủ yếu ở nam, truyền từ ông ngoại qua mẹ (bình thường, mang gene) sang con trai: gợi ý gene lặn trên NST X.

Trong nghiên cứu tế bào học, người ta nuôi cấy tế bào bạch cầu, dùng colchicine để dừng phân bào ở kì giữa, rồi chụp và sắp xếp các NST thành bộ NST đồ: 22 cặp NST thường đánh số từ 1 đến 22 theo kích thước giảm dần, cặp NST giới tính xếp riêng ở cuối.

Bệnh di truyền ở người

NhómNguyên nhânVí dụ
Bệnh di truyền phân tử (bệnh do gene)Đột biến gene làm protein bị thay đổi hoặc không được tạo raHồng cầu hình liềm, bạch tạng, tan máu bẩm sinh, galactose huyết, mù màu, máu khó đông
Hội chứng bệnh do đột biến NSTĐột biến cấu trúc hoặc số lượng NSTDown (ba NST 21), Turner (XO), Klinefelter (XXY), hội chứng mèo kêu (mất đoạn NST 5)
Ung thưĐột biến gene hoặc đột biến NST làm tế bào phân chia không kiểm soátUng thư bạch cầu Burkitt (chuyển đoạn giữa NST 8 và 14), ung thư phổi

Liệu pháp gene

Định nghĩa · Liệu pháp gene

Liệu pháp gene là phương pháp chữa bệnh di truyền bằng cách thay thế gene gây bệnh bằng gene lành, hoặc chỉnh sửa, ức chế gene gây bệnh.
  1. Lấy tế bào của người bệnh (thường là tế bào gốc tuỷ xương, loại tế bào phân chia suốt đời).
  2. Dùng thể truyền (thường là virus đã được làm mất khả năng gây bệnh) đưa gene lành vào tế bào, hoặc chỉnh sửa gene hỏng bằng hệ thống CRISPR-Cas9.
  3. Nuôi cấy cho tế bào đã được sửa chữa nhân lên với số lượng lớn.
  4. Đưa tế bào trở lại cơ thể người bệnh.

Liệu pháp gene đã giúp cải thiện thị lực cho người mù bẩm sinh do đột biến gene RPE65, điều trị bệnh suy giảm miễn dịch tổ hợp nghiêm trọng (SCID) do thiếu enzyme adenosine deaminase, chỉnh sửa gene gây bệnh hồng cầu hình liềm. Tuy vậy, liệu pháp chủ yếu áp dụng cho bệnh đơn gene, phần lớn còn đang thử nghiệm và gặp nhiều rào cản: gene đưa vào phải hoạt động đúng nơi, đúng lúc, đúng liều và không làm hỏng gene khác.

Tư vấn di truyền và sàng lọc trước sinh

Định nghĩa · Tư vấn di truyền

Tư vấn di truyền là cung cấp thông tin cho người mắc hoặc có nguy cơ sinh con mắc bệnh di truyền về nguyên nhân, cơ chế, khả năng mắc bệnh của bản thân và con cái, cùng các biện pháp phòng tránh, điều trị.

Cơ sở của tư vấn di truyền là các quy luật di truyền và di truyền học quần thể (để tính xác suất sinh con mắc bệnh), kết quả xét nghiệm NST và chỉ tiêu sinh hoá, cùng các kĩ thuật phân tử xác định gene gây bệnh. Ví dụ: vợ và chồng đều mang allele lặn gây bệnh tan máu bẩm sinh (Aa×Aa) thì xác suất sinh con mắc bệnh (aa) là 1/4.

  • Chọc dò dịch ối: lấy dịch ối để xét nghiệm tế bào thai và chỉ tiêu sinh hoá, phát hiện đột biến NST (hội chứng Down), rối loạn chuyển hoá bẩm sinh, dị tật ống thần kinh.
  • Sinh thiết tua nhau thai (khi thai khoảng 11 đến 13 tuần): phân tích NST của tế bào tua nhau thai để phát hiện hội chứng Down và một số dị tật bẩm sinh.
  • Người cần tư vấn: các cặp chuẩn bị kết hôn có người thân mắc bệnh di truyền; vợ chồng có kế hoạch sinh con (phụ nữ trên 35 tuổi có nguy cơ sinh con mắc hội chứng Down cao hơn); phụ nữ mang thai có nguy cơ; người bệnh ung thư đã xác định được gene gây bệnh để chọn thuốc điều trị đích.
  • Người có quan hệ họ hàng gần không nên kết hôn với nhau, vì xác suất con nhận hai allele lặn gây bệnh giống nhau (thể đồng hợp lặn) tăng cao.

Tính nguy cơ sinh con mắc bệnh di truyền

Bệnh
Người vợ
Người chồng

P: ♀ Aa × ♂ Aa — mỗi bên cho 2 và 2 loại giao tử.

Bảng Punnett: hàng là giao tử của mẹ, cột là giao tử của bố
♀ \ ♂A a
A
a

Chạm vào một ô để xem xác suất của kiểu gene và kiểu hình đó.

Tỉ lệ kiểu gene: 1 : 2 : 1

  • 1 AA
  • 2 Aa
  • 1 aa

Tỉ lệ kiểu hình: 3 : 1

  • 3 bình thường
  • 1 mắc bệnh

Xác suất sinh một đứa con mắc bệnh: 1/4. Bệnh do gene lặn trên NST thường nên con trai và con gái có nguy cơ như nhau.

Ghi chú · Vấn đề đạo đức

Những hiểu biết về hệ gene người đặt ra nhiều câu hỏi đạo đức và xã hội: bảo mật thông tin di truyền, sử dụng chỉ số DNA, và có nên chỉnh sửa hệ gene người hay không khi hậu quả lâu dài còn khó lường.

Khám phá

Phân tích phả hệ

Chọn một gia đình, quan sát ai mắc bệnh qua ba thế hệ, rồi chọn giả thuyết về gene gây bệnh. Nếu giả thuyết sai, ô phản hồi chỉ ra người con không thể sinh ra theo giả thuyết đó. Chạm vào từng người để xem thông tin; bật phân tích đầy đủ để xem kiểu gene có thể có.

Chọn gia đình

Bệnh bạch tạng: da, tóc trắng do thiếu sắc tố melanin. Bố mẹ đều có da bình thường nhưng sinh con gái bị bệnh.

IIIIII12123412
  • Nam bình thường
  • Nữ bình thường
  • Nam mắc bệnh bạch tạng
  • Nữ mắc bệnh bạch tạng
Chạm vào một người trong phả hệ để xem thông tin.

Bệnh do gene nào quy định?

Quan sát phả hệ, rồi chọn một giả thuyết về gene gây bệnh để kiểm tra.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong một gia đình, bố mẹ (I.1, I.2) đều có da bình thường sinh con gái II.2 bị bạch tạng và hai con trai bình thường. Bệnh do gene trội hay lặn, nằm trên NST thường hay NST X?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người phụ nữ bình thường có em trai bị bạch tạng, bố mẹ cô đều bình thường. Cô lấy chồng mang allele bạch tạng (Aa). Tính xác suất đứa con đầu lòng của họ bị bạch tạng.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Người vợ bình thường mang allele gây bệnh máu khó đông (X mũ AX mũ a), người chồng bình thường (X mũ AY). Tính xác suất họ sinh con trai mắc bệnh, con gái mắc bệnh.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Để xác định một tính trạng ở người do kiểu gene quyết định là chủ yếu hay chịu ảnh hưởng nhiều của môi trường, người ta dùng phương pháp nào?

Bài 2

Phương pháp nào phát hiện được nguyên nhân của hội chứng Down?

Bài 3

Nối mỗi phương pháp nghiên cứu với kết quả mà nó cho phép xác định.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Những bệnh, hội chứng nào dưới đây là bệnh di truyền phân tử (do đột biến gene)?

Bài 5

Vợ và chồng đều bình thường nhưng đều mang allele lặn gây bệnh tan máu bẩm sinh (Aa). Xác suất họ sinh một đứa con mắc bệnh là bao nhiêu?

Bài 6

Cặp vợ chồng Aa×Aa (bệnh do gene lặn trên NST thường) sinh được một người con bình thường. Xác suất người con này mang allele gây bệnh là bao nhiêu?

Bài 7

Một người phụ nữ bình thường có em trai bị bạch tạng, bố mẹ cô đều bình thường. Cô lấy một người chồng bị bạch tạng (aa). Xác suất đứa con đầu lòng của họ bị bạch tạng là bao nhiêu?

Bài 8

Vợ bình thường mang allele gây bệnh máu khó đông (X mũ AX mũ a), chồng bình thường (X mũ AY). Xác suất đứa con đầu lòng là con trai mắc bệnh là bao nhiêu?

Bài 9

Trong một phả hệ, bố mẹ đều bình thường sinh một con gái mắc bệnh. Kết luận nào đúng?

Bài 10

Phát biểu nào đúng về liệu pháp gene?

Bài 11

Vì sao luật pháp và các bác sĩ khuyên những người có họ hàng gần không nên kết hôn với nhau?

Ghi nhớ

  • Nghiên cứu di truyền người khó vì người có vòng đời dài, ít con và không thể lai thí nghiệm hay gây đột biến.
  • Phả hệ cho biết tính trạng trội hay lặn, trên NST thường hay NST giới tính; trẻ đồng sinh cho biết vai trò của kiểu gene và môi trường; tế bào học phát hiện đột biến NST.
  • Bố mẹ bình thường sinh con bệnh: gene lặn; bố mẹ cùng bệnh sinh con bình thường: gene trội.
  • Liệu pháp gene chữa bệnh bằng cách thay thế hoặc chỉnh sửa gene gây bệnh; phần lớn còn đang thử nghiệm.
  • Tư vấn di truyền và sàng lọc trước sinh (chọc dò dịch ối, sinh thiết tua nhau thai) giúp phòng ngừa, phát hiện sớm bệnh di truyền.