Chương 2 · Lý thuyết
Bài 7. Cấu trúc và chức năng của nhiễm sắc thể
Mỗi tế bào người có 46 phân tử DNA, nối lại dài khoảng 2 m, vậy mà vẫn nằm gọn trong một nhân chỉ rộng vài micromet. Nhờ đâu DNA được xếp gọn như vậy mà các gene vẫn được phiên mã khi cần?
Em sẽ học được
- Mô tả được cấu trúc hiển vi của nhiễm sắc thể (NST) ở kì giữa: chromatid, tâm động, đầu mút.
- Trình bày được các mức cấu trúc siêu hiển vi của NST: nucleosome, sợi cơ bản, sợi nhiễm sắc, vùng xếp cuộn, chromatid.
- Phân biệt được vùng nguyên nhiễm sắc và vùng dị nhiễm sắc.
- Nêu được chức năng của NST: mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền.
Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể
Định nghĩa · Nhiễm sắc thể
- Ở sinh vật nhân sơ, vật chất di truyền là một phân tử DNA kép, dạng vòng, chưa liên kết với histone như ở sinh vật nhân thực.
- Ở sinh vật nhân thực, mỗi loài có bộ NST đặc trưng về số lượng, hình thái và cấu trúc. Trong tế bào sinh dưỡng, NST tồn tại thành từng cặp tương đồng (bộ lưỡng bội 2n); giao tử chỉ chứa một NST của mỗi cặp (bộ đơn bội n). Ví dụ: người 2n=46, ruồi giấm 2n=8, lúa 2n=24.
- Bộ NST gồm các NST thường và cặp NST giới tính.
NST quan sát rõ nhất ở kì giữa của phân bào, khi co xoắn cực đại. Lúc này mỗi NST gồm hai chromatid chị em dính nhau ở tâm động.
| Vùng | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| Tâm động | Eo thứ nhất, chia NST thành hai cánh | Nơi gắn với thoi phân bào, giúp NST di chuyển về các cực của tế bào |
| Đầu mút (telomere) | Hai đầu tận cùng của NST | Gồm nhiều trình tự nucleotide lặp lại; bảo vệ NST, giúp các NST không dính vào nhau |
| Trình tự khởi đầu tái bản | Nhiều điểm dọc theo phân tử DNA | Nơi bắt đầu tái bản DNA |
Dựa vào vị trí của tâm động, NST được chia thành NST tâm cân (tâm động ở giữa, hai cánh dài bằng nhau), NST tâm lệch (hai cánh dài ngắn khác nhau) và NST tâm mút (tâm động nằm gần một đầu mút).
Cấu trúc siêu hiển vi của nhiễm sắc thể
Đơn vị cấu trúc cơ bản của NST là nucleosome: một đoạn DNA khoảng 146 cặp nucleotide quấn quanh khối cầu gồm 8 phân tử histone (thuộc 4 loại). Các nucleosome nối nhau bằng đoạn DNA nối, tạo chuỗi nucleosome gọi là sợi cơ bản.
| Mức cấu trúc | Đường kính | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Phân tử DNA | 2 nm | Chuỗi xoắn kép |
| Sợi cơ bản (chuỗi nucleosome) | 10 nm | DNA quấn quanh các khối histone |
| Sợi nhiễm sắc | 30 nm | Sợi cơ bản xoắn tiếp |
| Vùng xếp cuộn | 300 nm | Các vòng sợi nhiễm sắc gắn vào khung protein (condensin) |
| Chromatid | 700 nm | Vùng xếp cuộn xoắn tiếp |
| NST kì giữa | 1400 nm | Hai chromatid chị em dính ở tâm động |
Ở kì đầu, các protein condensin tạo nên khung NST; sợi nhiễm sắc luồn qua các vòng protein thành những vòng nhô ra khỏi khung, làm NST ngắn lại và to ra. Đến kì giữa, NST co xoắn cực đại, ngắn hơn phân tử DNA khoảng 15000 – 20000 lần, nhờ đó di chuyển trên thoi phân bào mà không bị rối hay đứt.
| Đặc điểm | Vùng nguyên nhiễm sắc | Vùng dị nhiễm sắc |
|---|---|---|
| Cách xếp nucleosome | Các nucleosome nằm xa nhau | Các nucleosome xếp sát nhau |
| Hoạt động gene | Thường chứa các gene đang hoạt động | Không chứa gene hoặc chứa gene bất hoạt |
| Ví dụ | Phần lớn các vùng mang gene | Tâm động, đầu mút |
Ghi chú · Xoắn và tháo xoắn
Chức năng của nhiễm sắc thể
- Mang thông tin di truyền: các gene nằm nối tiếp nhau dọc theo NST. Vị trí xác định của một gene trên NST gọi là locus. Ở cùng một locus trên cặp NST tương đồng có thể có các phiên bản khác nhau của gene, gọi là các allele.
- Bảo quản thông tin di truyền: DNA liên kết với histone và xoắn chặt nên được bảo vệ; ở sinh vật lưỡng bội mỗi gene có hai bản sao, nên đột biến ở một bản thường ít gây hại.
- Truyền đạt thông tin di truyền: nhờ sự nhân đôi và phân li của NST trong nguyên phân, thông tin di truyền được giữ nguyên qua các thế hệ tế bào; nhờ sự vận động của NST trong giảm phân và thụ tinh, gene được truyền cho đời sau trong những tổ hợp mới.
Định lí · NST là vật chất di truyền ở cấp độ tế bào
Khám phá
Thu phóng nhiễm sắc thể
Kéo thanh thu phóng từ phân tử DNA đến NST kì giữa và đọc đường kính của từng mức. Ở mức sợi cơ bản, chuyển giữa vùng nguyên nhiễm sắc và dị nhiễm sắc. Chọn một kì của chu kì tế bào để xem NST khi đó ở dạng nào.
Đường kính (thang logarit): 2 nm
NST ở dạng nào trong mỗi kì?
- Cấu tạo
- Chuỗi xoắn kép gồm hai mạch polynucleotide.
- Gặp khi nào
- Là "sợi chỉ" của mọi mức xoắn bên trên.
Mức 1/6: Phân tử DNA, đường kính khoảng 2 nm. Chuỗi xoắn kép gồm hai mạch polynucleotide.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Một đoạn sợi cơ bản bắt đầu và kết thúc bằng nucleosome, gồm 10 nucleosome, mỗi đoạn nối dài 40 cặp nucleotide. Đoạn DNA này có bao nhiêu cặp nucleotide?
Bài 2
Có bao nhiêu phân tử histone trong lõi của 25 nucleosome?
Bài 3
Sắp xếp các mức cấu trúc của NST theo đường kính tăng dần.
Bài 4
Nối mỗi mức cấu trúc với đường kính gần đúng của nó.
Bài 5
Đặc điểm nào đúng với vùng dị nhiễm sắc?
Bài 6
Vị trí xác định của một gene trên nhiễm sắc thể được gọi là gì?
Bài 7
Chọn các phát biểu đúng về chức năng của nhiễm sắc thể.
Bài 8
Một NST kì giữa dài 4 µm chứa trong mỗi chromatid một phân tử DNA dài 6 cm. DNA đã co ngắn bao nhiêu lần?
Bài 9
Vì sao ở kì giữa NST cần co xoắn cực đại?
Bài 10
Một NST kì giữa có tâm động nằm ở chính giữa, hai cánh dài bằng nhau. Đó là loại NST nào?
Ghi nhớ
- NST nhân thực gồm DNA và histone; đơn vị cơ bản là nucleosome (8 histone, khoảng 146 cặp nucleotide quấn quanh).
- Các mức xoắn: DNA 2 nm → sợi cơ bản 10 nm → sợi nhiễm sắc 30 nm → vùng xếp cuộn 300 nm → chromatid 700 nm.
- Ở kì giữa NST co xoắn cực đại, gồm hai chromatid chị em dính ở tâm động; hai đầu có đầu mút.
- Vùng nguyên nhiễm sắc (nucleosome thưa) chứa gene hoạt động; vùng dị nhiễm sắc (nucleosome sát) không chứa gene hoặc gene bất hoạt.
- NST mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền qua nguyên phân, giảm phân và thụ tinh.