Chương 2 · Lý thuyết
Bài 8. Học thuyết di truyền của Mendel
Hơn 150 năm trước, khi chưa ai biết đến DNA hay nhiễm sắc thể, Gregor Mendel chỉ với những cây đậu trong vườn tu viện đã phát hiện ra cách các tính trạng được truyền từ bố mẹ sang con. Ông đã làm thế nào, và vì sao tỉ lệ 9:3:3:1 lại nổi tiếng đến vậy?
Em sẽ học được
- Trình bày được phương pháp nghiên cứu di truyền của Mendel (phương pháp lai và phân tích con lai).
- Phát biểu và giải thích được quy luật phân li và quy luật phân li độc lập.
- Nêu được cơ sở tế bào học của các quy luật di truyền Mendel.
- Vận dụng bảng Punnett và quy tắc nhân xác suất để dự đoán kết quả phép lai.
Phương pháp nghiên cứu của Mendel
Mendel chọn đậu Hà Lan vì cây tự thụ phấn nghiêm ngặt nên dễ tạo dòng thuần, có nhiều tính trạng tương phản dễ quan sát (hạt vàng – hạt xanh, hạt trơn – hạt nhăn, hoa tím – hoa trắng…), vòng đời ngắn và cho nhiều hạt.
- Tạo các dòng thuần chủng về từng tính trạng bằng cách cho cây tự thụ phấn qua nhiều thế hệ.
- Lai các dòng thuần chủng khác nhau về một hoặc nhiều cặp tính trạng tương phản, theo dõi sự di truyền ở đời con F₁, F₂, F₃.
- Dùng thống kê và xác suất để phân tích kết quả lai, từ đó đưa ra giả thuyết giải thích.
- Tiến hành thí nghiệm chứng minh giả thuyết (cho F₂ tự thụ phấn, lai phân tích).
Định nghĩa · Lai phân tích
Quy luật phân li
Mendel lai cây hoa tím thuần chủng với cây hoa trắng thuần chủng: F₁ toàn hoa tím; cho F₁ tự thụ phấn, F₂ có 705 cây hoa tím và 224 cây hoa trắng, xấp xỉ 3:1. Cho các cây F₂ tự thụ phấn: cây hoa trắng cho đời con toàn hoa trắng; trong số cây hoa tím, 1/3 cho đời con toàn hoa tím, 2/3 cho đời con phân li 3 tím :1 trắng.
Giải thích của Mendel: mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền (ngày nay gọi là cặp allele) quy định; trong tế bào, các nhân tố tồn tại riêng rẽ, không hoà trộn; khi tạo giao tử, mỗi giao tử chỉ nhận một nhân tố của cặp; khi thụ tinh, các giao tử kết hợp ngẫu nhiên.
Định lí · Quy luật phân li
Cơ sở tế bào học: trong tế bào lưỡng bội, NST tồn tại thành từng cặp tương đồng và gene nằm trên NST thành từng cặp allele. Khi giảm phân, hai NST của cặp tương đồng phân li về hai giao tử, kéo theo sự phân li của cặp allele trên đó.
Quy luật phân li độc lập
Mendel lai cây hạt vàng, trơn thuần chủng với cây hạt xanh, nhăn thuần chủng: F₁ toàn hạt vàng, trơn. Cho F₁ tự thụ phấn, F₂ thu được:
| Kiểu hình | Số hạt | Tỉ lệ gần đúng |
|---|---|---|
| Vàng, trơn | 315 | 9 |
| Vàng, nhăn | 101 | 3 |
| Xanh, trơn | 108 | 3 |
| Xanh, nhăn | 32 | 1 |
Xét riêng từng cặp tính trạng: vàng : xanh =416:140≈3:1; trơn : nhăn =423:133≈3:1. Tỉ lệ F₂ bằng tích tỉ lệ của từng cặp: (3:1)(3:1)=9:3:3:1, chứng tỏ hai cặp tính trạng di truyền độc lập với nhau.
Định lí · Quy luật phân li độc lập
Cơ sở tế bào học: ở kì giữa I của giảm phân, các cặp NST tương đồng xếp trên mặt phẳng xích đạo theo những cách khác nhau một cách ngẫu nhiên, nên các cặp allele trên chúng phân li độc lập và tổ hợp tự do. F₁ AaBb cho 4 loại giao tử AB, Ab, aB, ab với tỉ lệ bằng nhau; 4×4=16 tổ hợp giao tử tạo 9 kiểu gene và 4 kiểu hình.
| Số loại giao tử | Số kiểu gene ở đời con | Số kiểu hình | Tỉ lệ kiểu hình |
|---|---|---|---|
| 2 mũ n | 3 mũ n | 2 mũ n | (3:1) mũ n |
Tính xác suất bằng quy tắc nhân: các gene phân li độc lập
Phép lai AaBbDd×AaBbDd:
- Aa×Aa cho A-=3/4
- Bb×Bb cho B-=3/4
- Dd×Dd cho D-=3/4
P(A-B-D-)=3/4·3/4·3/4=27/64
Ý nghĩa của học thuyết Mendel
- Chứng minh tính trạng được di truyền nhờ các nhân tố di truyền riêng rẽ (gene), đặt nền móng cho di truyền học.
- Quy luật phân li độc lập giải thích sự xuất hiện biến dị tổ hợp phong phú ở các loài sinh sản hữu tính, là nguồn nguyên liệu cho tiến hoá và chọn giống.
- Biết các gene phân li độc lập, có thể dự đoán kết quả lai, chủ động tổ hợp các tính trạng tốt của bố mẹ vào một giống.
Khám phá
Tô bảng Punnett hai cặp tính trạng
Chọn một loại hạt ở bảng màu rồi chạm vào các ô có kiểu gene cho kiểu hình đó. Tô đủ 16 ô của phép lai F₁×F₁ để tự đếm ra tỉ lệ 9:3:3:1, rồi thử lai phân tích và phép lai AaBb×Aabb.
Allele A (hạt vàng) trội hoàn toàn so với a (hạt xanh); allele B (hạt trơn) trội hoàn toàn so với b (hạt nhăn). P: ♀ AaBb × ♂ AaBb.
| ♀ \ ♂ | AB | Ab | aB | ab |
|---|---|---|---|---|
| AB | ||||
| Ab | ||||
| aB | ||||
| ab |
Chọn một loại hạt ở bảng màu, rồi chạm vào các ô của bảng Punnett có kiểu hình đó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Phép lai AaBb×AaBb (hai gene phân li độc lập). Tỉ lệ đời con có kiểu gene AAbb là bao nhiêu?
Bài 2
Ở F₂ của phép lai hạt vàng, trơn × hạt xanh, nhăn (P thuần chủng), trong số hạt vàng, trơn thì hạt thuần chủng (AABB) chiếm tỉ lệ bao nhiêu?
Bài 3
Cơ thể có kiểu gene AaBbDd (ba cặp gene phân li độc lập) cho tối đa bao nhiêu loại giao tử?
Bài 4
Phép lai AaBbDd×AaBbDd (ba cặp gene phân li độc lập) cho đời con có bao nhiêu kiểu gene?
Bài 5
Phép lai phân tích AaBb×aabb (hai gene phân li độc lập). Tỉ lệ đời con có hạt xanh, nhăn (aabb) là bao nhiêu?
Bài 6
Cây đậu hoa tím (tính trạng trội) lai với cây hoa trắng, đời con có 48 cây hoa tím và 51 cây hoa trắng. Kiểu gene của cây hoa tím là
Bài 7
Sắp xếp các bước trong phương pháp nghiên cứu của Mendel.
Bài 8
Cơ sở tế bào học của quy luật phân li độc lập là
Bài 9
Chọn các đặc điểm giúp đậu Hà Lan là đối tượng thuận lợi cho thí nghiệm của Mendel.
Ghi nhớ
- Phương pháp lai và phân tích con lai: tạo dòng thuần → lai → phân tích bằng thống kê → giả thuyết → kiểm chứng.
- Quy luật phân li: hai allele của một cặp phân li đồng đều về các giao tử; F₂ có 1AA:2Aa:1aa, 3 trội :1 lặn.
- Quy luật phân li độc lập: các cặp allele trên các cặp NST tương đồng khác nhau phân li độc lập khi tạo giao tử; F₂ có 9:3:3:1=(3:1) mũ 2.
- Dị hợp n cặp gene độc lập tự thụ: 2 mũ n loại giao tử, 3 mũ n kiểu gene, 2 mũ n kiểu hình.
- Lai phân tích (với cá thể lặn) cho biết cá thể trội đồng hợp hay dị hợp.