Chương 1 · Luyện tập
Bài 6. Thực hành: Tách chiết DNA
DNA nằm trong nhân của từng tế bào và nhỏ đến mức kính hiển vi quang học cũng không thấy được một phân tử. Vậy mà chỉ với gan gà, nước rửa bát, nước dứa và cồn, em có thể tận mắt thấy những sợi DNA trắng đục nổi lên trong ống nghiệm. Bài này cho em biết làm thế nào và vì sao mỗi bước lại cần thiết.
Em sẽ học được
- Giải thích được nguyên lí của từng bước tách chiết DNA: phá màng, phân giải protein, kết tủa DNA.
- Thực hiện được các bước tách chiết DNA từ mẫu vật sống theo đúng trình tự.
- Quan sát và mô tả được DNA kết tủa; giải thích được nguyên nhân khi kết quả không như mong đợi.
- Viết được báo cáo thực hành.
Nguyên lí
Trong tế bào nhân thực, DNA nằm trong nhân, được bao bởi màng nhân và màng tế bào (ở thực vật còn có thành tế bào), đồng thời liên kết chặt với protein histone. Muốn thu được DNA, phải lần lượt gỡ bỏ các "lớp bọc" đó rồi làm cho DNA kết tủa.
| Tác nhân | Tác dụng |
|---|---|
| Nghiền mẫu | Phá vỡ mô và thành tế bào, tách rời các tế bào |
| Nước rửa bát (chất tẩy rửa) | Hoà tan lipid của màng tế bào và màng nhân, giải phóng DNA ra dịch |
| Nước dứa tươi | Chứa enzyme bromelain phân giải protein, tách protein (histone) khỏi DNA |
| Cồn lạnh | DNA không tan trong cồn nên kết tủa, tách khỏi các chất tan khác |
Ghi chú · Nhận biết DNA
Chuẩn bị
- Mẫu vật: gan gà (hoặc gan lợn, mô động vật hay thực vật tươi khác). Gan dễ nghiền và giàu DNA nên được ưu tiên. Mô thực vật (như chuối) nhiều nước, ít DNA và có sắc tố cần loại bỏ, nên cần lượng mẫu lớn hơn: khoảng 5 g mô động vật hoặc khoảng 50 g mô thực vật.
- Dụng cụ: chày cối sứ hoặc máy xay, ống nghiệm, giá ống nghiệm, giấy lọc, phễu, que tre dài hoặc đũa thuỷ tinh.
- Hoá chất: 1/4 quả dứa tươi, nước rửa bát (hoặc chất tẩy rửa), cồn ethanol 70–95% để lạnh.
Lưu ý · An toàn
Cách tiến hành
- Nghiền nhỏ khoảng 5 g gan gà bằng cối chày (hoặc xay máy 30–60 giây), thêm khoảng 150 mL nước lạnh, khuấy đều. Gọt vỏ 1/4 quả dứa, nghiền và vắt lấy nước cho vào ống nghiệm.
- Lọc dịch nghiền gan qua giấy lọc, giữ lấy phần dịch trong.
- Trộn dịch lọc với khoảng 30 mL nước rửa bát pha loãng, khuấy đều, để yên 5–10 phút.
- Chuyển hỗn hợp sang ống nghiệm mới đến khoảng 1/3 đến 1/2 ống. Thêm 5 mL nước dứa tươi, khuấy nhẹ, để khoảng 10 phút.
- Nghiêng ống, rót thật nhẹ cồn lạnh theo thành ống đến gần đầy ống. Sau vài phút, DNA kết tủa thành các sợi trắng đục ở lớp cồn.
- Xoay nhẹ que tre hoặc đũa thuỷ tinh trong lớp cồn để quấn DNA ra ngoài. Tránh khuấy mạnh làm đứt gãy DNA.
Ghi chú · Vì sao rót cồn nhẹ theo thành ống?
Kết quả và báo cáo
Kết quả mong đợi: sau vài phút, ở ranh giới giữa dịch tế bào và lớp cồn xuất hiện các sợi trắng đục, nhầy, nổi dần lên lớp cồn; quấn được các sợi đó quanh que tre. Mỗi sợi nhìn thấy được là DNA của rất nhiều tế bào gộp lại.
Báo cáo thực hành gồm: mục đích, kết quả và giải thích, trả lời câu hỏi. Mỗi dấu … là một ô cần điền.
| Mẫu vật | Khối lượng mẫu | Hiện tượng sau khi rót cồn | Giải thích |
|---|---|---|---|
| Gan gà | … | … | … |
| Mẫu khác (nếu có) | … | … | … |
- Vì sao phải dùng nước rửa bát hoặc chất tẩy rửa?
- Vì sao phải dùng nước dứa? Có thể thay nước dứa bằng gì?
- Vì sao phải dùng cồn?
- Cần cải tiến điều gì để thu được kết quả tốt hơn?
Khám phá
Tách chiết DNA ảo
Sắp xếp các bước tách chiết cho đúng trình tự. Sau đó làm thí nghiệm ảo: đổi mẫu vật, bỏ qua một hoá chất hay rót cồn sai cách, rồi rót cồn và quấn DNA để xem kết quả thay đổi thế nào.
Đưa các bước tách chiết DNA từ gan gà về đúng trình tự bằng các nút mũi tên.
- Vị trí 1: Trộn dịch lọc với khoảng 30 mL nước rửa bát pha loãng, để 5 đến 10 phút.
- Vị trí 2: Nghiền nhỏ khoảng 5 g gan gà, thêm khoảng 150 mL nước lạnh, khuấy đều.
- Vị trí 3: Rót nhẹ cồn lạnh theo thành ống nghiệm đến gần đầy ống.
- Vị trí 4: Lọc dịch nghiền qua giấy lọc, giữ lấy phần dịch trong.
- Vị trí 5: Xoay nhẹ que tre hoặc đũa thuỷ tinh để quấn các sợi DNA kết tủa.
- Vị trí 6: Thêm 5 mL nước dứa tươi, khuấy nhẹ, để khoảng 10 phút.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước tách chiết DNA từ gan gà theo đúng trình tự.
Bài 2
Nối mỗi tác nhân với tác dụng của nó trong thí nghiệm tách chiết DNA.
Bài 3
Nước dứa tươi được dùng trong thí nghiệm vì nó chứa
Bài 4
Có thể thay nước dứa tươi bằng những gì?
Bài 5
Sau khi rót cồn lạnh, DNA kết tủa xuất hiện ở đâu và trông như thế nào?
Bài 6
Vì sao phải rót cồn thật nhẹ theo thành ống nghiệm?
Bài 7
Khi quấn DNA, một bạn khuấy đũa thật mạnh. Hiện tượng nào xảy ra?
Bài 8
Vì sao gan gà thường được chọn làm mẫu vật hơn là lá cây?
Bài 9
Sách hướng dẫn dùng khoảng 5 g mô động vật hoặc khoảng 50 g mô thực vật. Lượng mô thực vật cần dùng gấp bao nhiêu lần mô động vật?
Bài 10
Một ống nghiệm có dung tích 15 mL. Theo hướng dẫn, hỗn hợp dịch lọc và nước rửa bát được chuyển sang đến khoảng 1/3 ống. Thể tích hỗn hợp trong ống là bao nhiêu mililít?
Bài 11
Những việc nào giúp thu được nhiều DNA, sạch hơn?
Bài 12
DNA thu được có thể được khẳng định bằng phản ứng với thuốc thử nào (cho màu xanh lam)?
Ghi nhớ
- Tách chiết DNA gồm: nghiền mẫu → lọc → phá màng bằng chất tẩy rửa → phân giải protein bằng enzyme (nước dứa) → kết tủa DNA bằng cồn lạnh → quấn thu DNA.
- Nước rửa bát hoà tan lipid của màng; bromelain trong nước dứa phân giải protein bám DNA; DNA không tan trong cồn nên kết tủa.
- DNA kết tủa là các sợi trắng đục, nhầy ở lớp cồn; cần giữ lạnh, rót cồn nhẹ và quấn nhẹ tay để DNA không gãy.