Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 1. DNA và cơ chế tái bản DNA

Một tế bào người có khoảng 6 tỉ cặp nucleotide, vậy mà trước mỗi lần phân bào, toàn bộ lượng DNA ấy được sao chép chỉ trong vài giờ và gần như không sai sót. Vì sao DNA vừa bền vững để lưu giữ thông tin, vừa dễ tách mạch để sao chép? Và vì sao hai mạch mới lại được tổng hợp theo hai cách khác nhau?

Em sẽ học được

  • Phân tích được cấu trúc hoá học của DNA và mối liên hệ giữa cấu trúc với chức năng mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền.
  • Trình bày được cơ chế tái bản DNA: các thành phần tham gia, nguyên tắc bổ sung và bán bảo toàn, sự tổng hợp mạch dẫn đầu và mạch ra chậm.
  • Phân biệt được tái bản DNA ở sinh vật nhân sơ và nhân thực; nêu được ý nghĩa và ứng dụng của tái bản DNA.
  • Vận dụng được các mối liên hệ về số nucleotide, chiều dài, liên kết hydrogen và số phân tử DNA con sau tái bản.

Cấu trúc và chức năng của DNA

DNA (deoxyribonucleic acid) là đại phân tử được cấu tạo theo nguyên tắc đa phân, đơn phân là nucleotide. Mỗi nucleotide gồm ba thành phần: đường deoxyribose (C₅H₁₀O₄), nhóm phosphate và một trong bốn loại base: adenine (A), thymine (T), guanine (G), cytosine (C).

  • Trên mỗi mạch, các nucleotide nối với nhau bằng liên kết phosphodiester (liên kết cộng hoá trị bền vững) giữa nhóm phosphate của nucleotide này với đường của nucleotide kế tiếp, nên mỗi mạch có một đầu 5′ và một đầu 3′.
  • Hai mạch liên kết với nhau bằng liên kết hydrogen giữa các base theo nguyên tắc bổ sung: A liên kết với T bằng 2 liên kết hydrogen, G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen.
  • Hai mạch song song và ngược chiều nhau (5′→3′ và 3′→5′), xoắn quanh một trục tạo thành chuỗi xoắn kép. Theo mô hình Watson – Crick, đường kính chuỗi xoắn khoảng 2 nm, mỗi chu kì xoắn dài 3,4 nm gồm 10 cặp nucleotide.

Ghi chú · Hệ quả của nguyên tắc bổ sung

Trong phân tử DNA mạch kép: A=T, G=C. Gọi N là tổng số nucleotide thì N=2A+2G; chiều dài L=N/2·0,34 nm; số liên kết hydrogen H=2A+3G.

Định lí · Chức năng của DNA

DNA mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền. Thông tin di truyền được mã hoá dưới dạng trình tự các nucleotide.
Cấu trúc phù hợp với chức năng
Đặc điểm cấu trúcÝ nghĩa
Bốn loại nucleotide sắp xếp theo vô số trình tự khác nhauLưu giữ được lượng thông tin di truyền rất lớn, đặc trưng cho từng loài
Liên kết phosphodiester bền, cấu trúc mạch képDNA ổn định; khi một mạch bị hư hỏng, mạch còn lại làm khuôn để sửa chữa
Liên kết hydrogen yếu nhưng số lượng lớnHai mạch dễ tách ra khi tái bản, phiên mã nhưng phân tử vẫn bền vững
Nguyên tắc bổ sung giữa hai mạchThông tin được sao chép gần như nguyên vẹn qua tái bản

Cơ chế tái bản DNA

Định nghĩa · Tái bản DNA

Tái bản DNA (tự nhân đôi DNA) là quá trình tạo ra hai phân tử DNA con giống nhau và giống phân tử DNA mẹ. Ở sinh vật nhân thực, tái bản diễn ra chủ yếu trong nhân tế bào (ngoài ra ở ti thể, lục lạp), vào pha S của kì trung gian; ở sinh vật nhân sơ, diễn ra ở tế bào chất (vùng nhân).
Các thành phần tham gia tái bản DNA
Thành phầnVai trò
DNA mẹCả hai mạch đều làm khuôn
Nucleotide tự doA, T, G, C để tổng hợp mạch DNA mới; A, U, G, C để tổng hợp đoạn mồi RNA
Enzyme tháo xoắn, enzyme tách mạchTháo xoắn, cắt liên kết hydrogen, tách hai mạch
RNA polymerase (tổng hợp đoạn mồi)Tổng hợp đoạn mồi RNA ngắn, tạo đầu 3′-OH tự do
DNA polymeraseGắn nucleotide vào đầu 3′-OH, kéo dài mạch mới theo chiều 5′→3′; thay đoạn mồi bằng DNA
DNA ligaseNối các đoạn Okazaki thành mạch hoàn chỉnh
  1. Khởi đầu: tái bản bắt đầu tại điểm khởi đầu tái bản (Ori). Enzyme tháo xoắn và tách hai mạch về hai phía, tạo hai chạc tái bản hình chữ Y; vùng tách mạch giữa hai chạc gọi là đơn vị tái bản. Enzyme RNA polymerase tổng hợp đoạn mồi.
  2. Tổng hợp mạch mới: DNA polymerase chỉ gắn nucleotide vào đầu 3′-OH, nên mạch mới luôn kéo dài theo chiều 5′→3′. Trên mạch khuôn 3′→5′, mạch mới được tổng hợp liên tục cùng chiều tháo xoắn: mạch dẫn đầu. Trên mạch khuôn 5′→3′, mạch mới được tổng hợp ngược chiều tháo xoắn, gián đoạn thành từng đoạn ngắn gọi là đoạn Okazaki, mỗi đoạn bắt đầu từ một đoạn mồi riêng: mạch ra chậm.
  3. Kết thúc: các đoạn mồi được thay bằng DNA, DNA ligase nối các đoạn Okazaki. Mỗi mạch mới cùng mạch khuôn của nó xoắn lại, tạo thành hai phân tử DNA con.

Định lí · Nguyên tắc tái bản

Nguyên tắc bổ sung: nucleotide tự do liên kết với nucleotide trên mạch khuôn theo A – T, G – C. Nguyên tắc bán bảo toàn: mỗi phân tử DNA con gồm một mạch của DNA mẹ và một mạch mới tổng hợp.

Một hay nhiều điểm khởi đầu tái bản?

Số điểm khởi đầu (Ori) 1

Xanh đậm: chưa sao chép; cam: đã sao chép; tam giác xanh lá: điểm khởi đầu.

Bước 0: đã sao chép 0/60 đoạn. Mỗi điểm khởi đầu mở hai chạc tái bản đi về hai phía.

DNA vùng nhân của vi khuẩn là một phân tử vòng, chỉ có một điểm khởi đầu. Mỗi phân tử DNA nhân thực rất dài nên có nhiều điểm khởi đầu, nhiều đơn vị tái bản hoạt động cùng lúc.

Kết quả: từ một phân tử DNA mẹ tạo ra hai phân tử DNA con giống nhau và giống mẹ (nếu không có sai sót). Sau k lần tái bản, một phân tử DNA tạo ra 2 mũ k phân tử con, trong đó luôn chỉ có 2 phân tử còn mang một mạch của DNA mẹ; số nucleotide tự do môi trường cung cấp là N(2 mũ k trừ 1).

Ghi chú · Ý nghĩa và ứng dụng

Nhờ tái bản DNA kết hợp với phân bào, thông tin di truyền được truyền đạt ổn định qua các thế hệ tế bào và cơ thể. Con người mô phỏng tái bản DNA trong ống nghiệm bằng kĩ thuật PCR để nhân bản DNA, phục vụ pháp y, chẩn đoán tác nhân gây bệnh, giải trình tự gene và công nghệ di truyền.

Khám phá

Tự điều khiển chạc tái bản

Chọn lần lượt các enzyme để tái bản đoạn DNA: tháo xoắn, đặt đoạn mồi, kéo dài mạch mới, nối các đoạn. Quan sát vì sao mạch trên được tổng hợp liên tục còn mạch dưới thành từng đoạn Okazaki. Chọn sai thứ tự, em sẽ nhận được lời giải thích; bấm "Gợi ý bước tiếp" nếu cần.

Ori3'5'5'3'
mạch cũ (khuôn) DNA mới đoạn mồi RNA Trên: khuôn 3' → 5'; dưới: khuôn 5' → 3'.

Phân tử DNA mẹ còn xoắn kép. Chọn enzyme đầu tiên để bắt đầu tái bản tại điểm khởi đầu (bên trái).

Đoạn Okazaki
0
Đoạn mồi đã đặt
0
Chỗ hở chưa nối
0

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một phân tử DNA có 3000 nucleotide, trong đó có 600 nucleotide loại A. Tính số nucleotide mỗi loại, chiều dài và số liên kết hydrogen của phân tử DNA.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một phân tử DNA chỉ chứa mũ 15 N được chuyển sang môi trường chỉ có mũ 14 N và tái bản liên tiếp 3 lần. Có bao nhiêu phân tử DNA con? Bao nhiêu phân tử còn chứa mũ 15 N?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trên một chạc tái bản, mạch khuôn thứ nhất có chiều 3′→5′ theo hướng tháo xoắn, mạch khuôn thứ hai có chiều 5′→3′. Mạch mới nào được tổng hợp liên tục? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Liên kết giữa các nucleotide trên cùng một mạch DNA là

Bài 2

Một phân tử DNA có 2400 nucleotide, trong đó A chiếm 20%. Tính số liên kết hydrogen của phân tử DNA.

Bài 3

Một gene dài 408 nm. Gene này có bao nhiêu nucleotide?

Bài 4

Trong tái bản DNA, mạch mới được tổng hợp liên tục (mạch dẫn đầu) là mạch

Bài 5

Nối mỗi enzyme với vai trò của nó trong tái bản DNA.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Một phân tử DNA có 3000 nucleotide tái bản liên tiếp 3 lần. Môi trường nội bào cung cấp bao nhiêu nucleotide tự do?

Bài 7

Trong một đơn vị tái bản, hai chạc tái bản tổng hợp tổng cộng 15 đoạn Okazaki. Cần bao nhiêu đoạn mồi cho đơn vị tái bản này?

Bài 8

Chọn các điểm khác nhau đúng giữa tái bản DNA ở sinh vật nhân thực và nhân sơ.

Bài 9

Các đoạn DNA ngắn được tổng hợp gián đoạn trên mạch ra chậm gọi là đoạn gì?

Ghi nhớ

  • DNA gồm hai mạch polynucleotide song song, ngược chiều, liên kết bổ sung A – T (2 liên kết hydrogen), G – C (3 liên kết hydrogen).
  • DNA mang, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền dưới dạng trình tự nucleotide.
  • Tái bản DNA theo nguyên tắc bổ sung và bán bảo toàn: mỗi DNA con có một mạch cũ, một mạch mới.
  • DNA polymerase chỉ kéo dài mạch theo chiều 5′→3′ từ đầu 3′-OH của đoạn mồi: mạch dẫn đầu liên tục, mạch ra chậm gián đoạn thành các đoạn Okazaki được ligase nối lại.
  • Nhân sơ có một điểm khởi đầu tái bản; nhân thực có nhiều đơn vị tái bản trên mỗi phân tử DNA.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ