Chương 1 · Lý thuyết
Bài 2. Gene, quá trình truyền đạt thông tin di truyền và hệ gene
Hệ gene người dài hơn 3,2 tỉ cặp nucleotide, nhưng phần mã hoá protein chỉ chiếm khoảng 1,5%. Phần còn lại làm gì? Một gene nằm trong nhân làm thế nào để chỉ huy việc tạo protein ở tế bào chất? Bài này đi theo dòng thông tin di truyền từ gene qua RNA đến protein.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm gene; trình bày được cấu trúc của gene (vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc) và phân loại gene.
- Trình bày được diễn biến phiên mã, quá trình chế biến mRNA ở sinh vật nhân thực và phiên mã ngược.
- Nêu được khái niệm và các đặc điểm của mã di truyền; trình bày được diễn biến dịch mã.
- Giải thích được mối quan hệ DNA – RNA – protein – tính trạng; nêu được khái niệm hệ gene và ứng dụng của việc giải trình tự hệ gene người.
Gene
Định nghĩa · Gene
| Vùng | Vị trí | Chức năng |
|---|---|---|
| Vùng điều hoà | Đầu 3′ của mạch khuôn | Có trình tự promoter để RNA polymerase nhận biết, liên kết và khởi động phiên mã; có trình tự liên kết với protein điều hoà |
| Vùng mã hoá | Ở giữa gene | Mang thông tin mã hoá chuỗi polypeptide hoặc RNA |
| Vùng kết thúc | Đầu 5′ của mạch khuôn | Mang tín hiệu kết thúc phiên mã |
Ở sinh vật nhân sơ, vùng mã hoá liên tục (gene không phân mảnh); các gene có chức năng liên quan thường nằm thành nhóm, dùng chung một vùng điều hoà. Ở sinh vật nhân thực, phần lớn gene có vùng mã hoá không liên tục: các đoạn mã hoá amino acid (exon) xen kẽ các đoạn không mã hoá amino acid (intron); đó là gene phân mảnh.
- Theo chức năng của sản phẩm: gene cấu trúc (sản phẩm tham gia cấu tạo, hoạt động của tế bào) và gene điều hoà (sản phẩm điều hoà sự biểu hiện của gene khác).
- Theo cấu trúc vùng mã hoá: gene phân mảnh (có intron) và gene không phân mảnh (không có intron).
Truyền đạt thông tin di truyền từ gene đến protein
Định nghĩa · Phiên mã
Ở sinh vật nhân thực, sản phẩm phiên mã là tiền mRNA. Tiền mRNA được chế biến thành mRNA trưởng thành: gắn mũ 7-methyl guanine ở đầu 5′, gắn đuôi poly A ở đầu 3′, cắt bỏ các intron và nối các exon lại. mRNA trưởng thành đi qua lỗ màng nhân ra tế bào chất. Ở sinh vật nhân sơ, mRNA được dịch mã ngay khi đang phiên mã.
Ghi chú · Phiên mã ngược
Định nghĩa · Mã di truyền
- Mã bộ ba, được đọc liên tục từ bộ ba mở đầu theo từng bộ ba, không gối lên nhau.
- Tính phổ biến: hầu hết các loài dùng chung một bộ mã (có vài ngoại lệ, như ở ti thể người UGA mã hoá tryptophan).
- Tính đặc hiệu: mỗi bộ ba chỉ mã hoá một loại amino acid.
- Tính thoái hoá: nhiều bộ ba khác nhau cùng mã hoá một loại amino acid (trừ AUG và UGG).
Dịch mã diễn ra ở tế bào chất, trên ribosome, với mRNA làm khuôn, amino acid làm nguyên liệu, tRNA vận chuyển amino acid, ATP và các enzyme. Nguyên tắc bổ sung giữa bộ ba mã sao trên mRNA và bộ ba đối mã (anticodon) trên tRNA quyết định amino acid nào được lắp vào.
- Hoạt hoá amino acid: nhờ enzyme và năng lượng ATP, mỗi amino acid gắn với tRNA tương ứng.
- Khởi đầu: tiểu phần nhỏ của ribosome gắn với mRNA tại bộ ba mở đầu AUG; tRNA mang Met có bộ ba đối mã UAC khớp với AUG; tiểu phần lớn gắn vào tạo ribosome hoàn chỉnh.
- Kéo dài: tRNA mang amino acid tiếp theo vào ribosome, liên kết peptide hình thành giữa hai amino acid; ribosome dịch chuyển từng bộ ba theo chiều 5′→3′ trên mRNA, tRNA đã trao amino acid rời ribosome.
- Kết thúc: ribosome gặp bộ ba kết thúc, không có tRNA tương ứng nên dịch mã dừng; hai tiểu phần tách ra, chuỗi polypeptide được giải phóng, amino acid mở đầu bị cắt bỏ và chuỗi được biến đổi để có chức năng.
Định lí · Mối quan hệ DNA – RNA – protein – tính trạng
Hệ gene
Định nghĩa · Hệ gene
| Đặc điểm | Nhân sơ | Nhân thực |
|---|---|---|
| Vị trí gene | DNA vùng nhân và plasmid | Phần lớn trên nhiễm sắc thể trong nhân, một ít trong ti thể, lục lạp |
| Cấu trúc gene | Không có intron; gene chức năng liên quan thường tập trung thành operon | Phần lớn có intron; các gene nằm rải rác trên các nhiễm sắc thể |
| Phần không mã hoá | Rất ít, phần lớn DNA mã hoá RNA hoặc protein | Phần lớn DNA không mã hoá, chứa nhiều trình tự điều hoà |
Dự án giải trình tự hệ gene người đã đọc được hơn 3,2 tỉ cặp nucleotide trên 23 cặp nhiễm sắc thể. Hệ gene người có gần 21000 gene mã hoá protein; exon cùng các vùng mã hoá rRNA, tRNA chỉ chiếm khoảng 1,5%, vùng điều hoà khoảng 5%, intron khoảng 20%.
- Y học: phát hiện người mang gene bệnh, tư vấn di truyền, phát triển thuốc đích nhắm vào protein đặc trưng của tế bào ung thư, liệu pháp gene.
- Pháp y: giám định quan hệ huyết thống, xác định danh tính nhờ các trình tự DNA đặc trưng cho từng người.
- Tiến hoá: so sánh hệ gene để xác định quan hệ họ hàng giữa các loài (tinh tinh là loài có hệ gene gần với người nhất).
Khám phá
Từ gene phân mảnh đến chuỗi polypeptide
Phiên mã gene thành tiền mRNA, rồi chế biến: chạm vào từng intron để cắt bỏ, gắn mũ 5′ và đuôi poly A. Thử đưa ra tế bào chất khi chưa cắt hết intron để xem chuỗi polypeptide sai thế nào. Cuối cùng cho ribosome dịch từng bộ ba và dò bảng mã di truyền.
- 1. Phiên mã (trong nhân)
- 2. Chế biến tiền mRNA
- 3. Dịch mã (tế bào chất)
Mạch mã hoá của gene (5' → 3'), vùng mã hoá
Gene phân mảnh: exon (xanh) xen kẽ intron (xám). Bấm "Phiên mã" để tạo tiền mRNA.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Nối mỗi vùng của gene với chức năng của nó.
Bài 2
Một amino acid được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau. Đây là đặc điểm nào của mã di truyền?
Bài 3
Bộ ba mã sao trên mRNA là 5′-GCU-3′. Viết bộ ba đối mã của tRNA tương ứng theo chiều 3′→5′ (chỉ ghi ba chữ cái).
Bài 4
Vùng mã hoá của một mRNA trưởng thành có 300 bộ ba, kể cả bộ ba mở đầu và bộ ba kết thúc. Chuỗi polypeptide hoàn chỉnh (đã cắt amino acid mở đầu) có bao nhiêu amino acid?
Bài 5
Sắp xếp các sự kiện của dịch mã theo đúng thứ tự.
Bài 6
Chọn các quá trình chế biến tiền mRNA thành mRNA trưởng thành ở sinh vật nhân thực.
Bài 7
Quá trình tổng hợp DNA từ khuôn RNA gọi là
Bài 8
Phát biểu nào đúng về hệ gene người?
Ghi nhớ
- Gene là đoạn DNA mang thông tin quy định một chuỗi polypeptide hoặc một RNA; gồm vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc.
- Gene nhân thực phần lớn là gene phân mảnh (exon xen intron); tiền mRNA được cắt intron, nối exon, gắn mũ và đuôi poly A.
- Mã di truyền là mã bộ ba, đọc liên tục, có tính phổ biến, đặc hiệu và thoái hoá; AUG mở đầu, UAA, UAG, UGA kết thúc.
- Dịch mã theo nguyên tắc bổ sung giữa bộ ba mã sao và bộ ba đối mã: DNA → mRNA → protein → tính trạng.
- Hệ gene là toàn bộ DNA của tế bào; giải trình tự hệ gene người được ứng dụng trong y học, pháp y và nghiên cứu tiến hoá.