Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 2. Gene, quá trình truyền đạt thông tin di truyền và hệ gene

Hệ gene người dài hơn 3,2 tỉ cặp nucleotide, nhưng phần mã hoá protein chỉ chiếm khoảng 1,5%. Phần còn lại làm gì? Một gene nằm trong nhân làm thế nào để chỉ huy việc tạo protein ở tế bào chất? Bài này đi theo dòng thông tin di truyền từ gene qua RNA đến protein.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm gene; trình bày được cấu trúc của gene (vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc) và phân loại gene.
  • Trình bày được diễn biến phiên mã, quá trình chế biến mRNA ở sinh vật nhân thực và phiên mã ngược.
  • Nêu được khái niệm và các đặc điểm của mã di truyền; trình bày được diễn biến dịch mã.
  • Giải thích được mối quan hệ DNA – RNA – protein – tính trạng; nêu được khái niệm hệ gene và ứng dụng của việc giải trình tự hệ gene người.

Gene

Định nghĩa · Gene

Gene là một đoạn phân tử DNA mang thông tin quy định một sản phẩm nhất định là chuỗi polypeptide hoặc phân tử RNA. Trong hai mạch của gene, chỉ mạch có chiều 3′→5′ (mạch khuôn) được dùng để tổng hợp RNA; mạch còn lại là mạch mã hoá.
Cấu trúc của một gene mã hoá protein
VùngVị tríChức năng
Vùng điều hoàĐầu 3′ của mạch khuônCó trình tự promoter để RNA polymerase nhận biết, liên kết và khởi động phiên mã; có trình tự liên kết với protein điều hoà
Vùng mã hoáỞ giữa geneMang thông tin mã hoá chuỗi polypeptide hoặc RNA
Vùng kết thúcĐầu 5′ của mạch khuônMang tín hiệu kết thúc phiên mã

Ở sinh vật nhân sơ, vùng mã hoá liên tục (gene không phân mảnh); các gene có chức năng liên quan thường nằm thành nhóm, dùng chung một vùng điều hoà. Ở sinh vật nhân thực, phần lớn gene có vùng mã hoá không liên tục: các đoạn mã hoá amino acid (exon) xen kẽ các đoạn không mã hoá amino acid (intron); đó là gene phân mảnh.

  • Theo chức năng của sản phẩm: gene cấu trúc (sản phẩm tham gia cấu tạo, hoạt động của tế bào) và gene điều hoà (sản phẩm điều hoà sự biểu hiện của gene khác).
  • Theo cấu trúc vùng mã hoá: gene phân mảnh (có intron) và gene không phân mảnh (không có intron).

Truyền đạt thông tin di truyền từ gene đến protein

Định nghĩa · Phiên mã

Phiên mã là quá trình tổng hợp RNA dựa trên mạch khuôn của gene. Enzyme RNA polymerase bám vào promoter, tháo xoắn để lộ mạch khuôn, trượt theo chiều 3′→5′ và lắp các ribonucleotide theo nguyên tắc bổ sung A – U, T – A, G – C, C – G, tạo RNA theo chiều 5′→3′; gặp tín hiệu kết thúc thì RNA polymerase và RNA rời khỏi DNA.

Ở sinh vật nhân thực, sản phẩm phiên mã là tiền mRNA. Tiền mRNA được chế biến thành mRNA trưởng thành: gắn mũ 7-methyl guanine ở đầu 5′, gắn đuôi poly A ở đầu 3′, cắt bỏ các intron và nối các exon lại. mRNA trưởng thành đi qua lỗ màng nhân ra tế bào chất. Ở sinh vật nhân sơ, mRNA được dịch mã ngay khi đang phiên mã.

Ghi chú · Phiên mã ngược

Phiên mã ngược là quá trình tổng hợp DNA từ khuôn RNA nhờ enzyme phiên mã ngược. Nhờ đó, virus có vật chất di truyền là RNA (như HIV) cài được hệ gene vào DNA tế bào chủ; con người dùng phiên mã ngược để tạo cDNA (không có intron) và xét nghiệm virus RNA.

Định nghĩa · Mã di truyền

Mã di truyền là trình tự các bộ ba nucleotide trên mRNA (codon) quy định trình tự amino acid trên chuỗi polypeptide. Có 4 mũ 3 =64 bộ ba: bộ ba AUG là bộ ba mở đầu (mã hoá Met), ba bộ ba UAA, UAG, UGA là bộ ba kết thúc (không mã hoá amino acid); 61 bộ ba mã hoá 20 loại amino acid.
  • Mã bộ ba, được đọc liên tục từ bộ ba mở đầu theo từng bộ ba, không gối lên nhau.
  • Tính phổ biến: hầu hết các loài dùng chung một bộ mã (có vài ngoại lệ, như ở ti thể người UGA mã hoá tryptophan).
  • Tính đặc hiệu: mỗi bộ ba chỉ mã hoá một loại amino acid.
  • Tính thoái hoá: nhiều bộ ba khác nhau cùng mã hoá một loại amino acid (trừ AUG và UGG).

Dịch mã diễn ra ở tế bào chất, trên ribosome, với mRNA làm khuôn, amino acid làm nguyên liệu, tRNA vận chuyển amino acid, ATP và các enzyme. Nguyên tắc bổ sung giữa bộ ba mã sao trên mRNA và bộ ba đối mã (anticodon) trên tRNA quyết định amino acid nào được lắp vào.

  1. Hoạt hoá amino acid: nhờ enzyme và năng lượng ATP, mỗi amino acid gắn với tRNA tương ứng.
  2. Khởi đầu: tiểu phần nhỏ của ribosome gắn với mRNA tại bộ ba mở đầu AUG; tRNA mang Met có bộ ba đối mã UAC khớp với AUG; tiểu phần lớn gắn vào tạo ribosome hoàn chỉnh.
  3. Kéo dài: tRNA mang amino acid tiếp theo vào ribosome, liên kết peptide hình thành giữa hai amino acid; ribosome dịch chuyển từng bộ ba theo chiều 5′→3′ trên mRNA, tRNA đã trao amino acid rời ribosome.
  4. Kết thúc: ribosome gặp bộ ba kết thúc, không có tRNA tương ứng nên dịch mã dừng; hai tiểu phần tách ra, chuỗi polypeptide được giải phóng, amino acid mở đầu bị cắt bỏ và chuỗi được biến đổi để có chức năng.

Định lí · Mối quan hệ DNA – RNA – protein – tính trạng

Thông tin di truyền trên DNA được truyền cho thế hệ sau qua tái bản, và được biểu hiện thành tính trạng qua phiên mã và dịch mã: DNA → mRNA → protein → tính trạng. Trình tự nucleotide trên gene quy định trình tự amino acid trên chuỗi polypeptide. Nhiều ribosome có thể cùng dịch mã một mRNA (polyribosome).

Hệ gene

Định nghĩa · Hệ gene

Hệ gene là toàn bộ vật chất di truyền (DNA) trong tế bào của một sinh vật. Mỗi loài có kích thước hệ gene và số lượng gene đặc trưng.
Hệ gene nhân sơ và nhân thực
Đặc điểmNhân sơNhân thực
Vị trí geneDNA vùng nhân và plasmidPhần lớn trên nhiễm sắc thể trong nhân, một ít trong ti thể, lục lạp
Cấu trúc geneKhông có intron; gene chức năng liên quan thường tập trung thành operonPhần lớn có intron; các gene nằm rải rác trên các nhiễm sắc thể
Phần không mã hoáRất ít, phần lớn DNA mã hoá RNA hoặc proteinPhần lớn DNA không mã hoá, chứa nhiều trình tự điều hoà

Dự án giải trình tự hệ gene người đã đọc được hơn 3,2 tỉ cặp nucleotide trên 23 cặp nhiễm sắc thể. Hệ gene người có gần 21000 gene mã hoá protein; exon cùng các vùng mã hoá rRNA, tRNA chỉ chiếm khoảng 1,5%, vùng điều hoà khoảng 5%, intron khoảng 20%.

  • Y học: phát hiện người mang gene bệnh, tư vấn di truyền, phát triển thuốc đích nhắm vào protein đặc trưng của tế bào ung thư, liệu pháp gene.
  • Pháp y: giám định quan hệ huyết thống, xác định danh tính nhờ các trình tự DNA đặc trưng cho từng người.
  • Tiến hoá: so sánh hệ gene để xác định quan hệ họ hàng giữa các loài (tinh tinh là loài có hệ gene gần với người nhất).

Khám phá

Từ gene phân mảnh đến chuỗi polypeptide

Phiên mã gene thành tiền mRNA, rồi chế biến: chạm vào từng intron để cắt bỏ, gắn mũ 5′ và đuôi poly A. Thử đưa ra tế bào chất khi chưa cắt hết intron để xem chuỗi polypeptide sai thế nào. Cuối cùng cho ribosome dịch từng bộ ba và dò bảng mã di truyền.

Chọn gene
  1. 1. Phiên mã (trong nhân)
  2. 2. Chế biến tiền mRNA
  3. 3. Dịch mã (tế bào chất)

Mạch mã hoá của gene (5' → 3'), vùng mã hoá

ATGGCT(exon)GTAAGTCAG(intron)TTCGGA(exon)GTCCAG(intron)AAATGGTAA(exon)

Gene phân mảnh: exon (xanh) xen kẽ intron (xám). Bấm "Phiên mã" để tạo tiền mRNA.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mạch khuôn của một đoạn gene có trình tự 3′-TAC GGT AAA ATC-5′. Viết trình tự mRNA và trình tự amino acid tương ứng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vùng mã hoá của một gene nhân thực gồm 3 exon dài 120, 90, 93 nucleotide và 2 intron dài 200, 150 nucleotide; exon đầu bắt đầu bằng bộ ba mở đầu, exon cuối kết thúc bằng bộ ba kết thúc. Tính số nucleotide của tiền mRNA, của mRNA trưởng thành (chỉ tính vùng mã hoá) và số amino acid của chuỗi polypeptide hoàn chỉnh.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Nối mỗi vùng của gene với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Một amino acid được mã hoá bởi nhiều bộ ba khác nhau. Đây là đặc điểm nào của mã di truyền?

Bài 3

Bộ ba mã sao trên mRNA là 5′-GCU-3′. Viết bộ ba đối mã của tRNA tương ứng theo chiều 3′→5′ (chỉ ghi ba chữ cái).

Bài 4

Vùng mã hoá của một mRNA trưởng thành có 300 bộ ba, kể cả bộ ba mở đầu và bộ ba kết thúc. Chuỗi polypeptide hoàn chỉnh (đã cắt amino acid mở đầu) có bao nhiêu amino acid?

Bài 5

Sắp xếp các sự kiện của dịch mã theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Ribosome gặp bộ ba kết thúc, chuỗi polypeptide được giải phóng
  2. Vị trí 2: Liên kết peptide hình thành, ribosome dịch chuyển từng bộ ba
  3. Vị trí 3: tRNA mang Met khớp với AUG, tiểu phần lớn gắn vào
  4. Vị trí 4: Tiểu phần nhỏ ribosome gắn với mRNA tại bộ ba mở đầu AUG
  5. Vị trí 5: Amino acid được gắn với tRNA tương ứng nhờ ATP và enzyme

Bài 6

Chọn các quá trình chế biến tiền mRNA thành mRNA trưởng thành ở sinh vật nhân thực.

Bài 7

Quá trình tổng hợp DNA từ khuôn RNA gọi là

Bài 8

Phát biểu nào đúng về hệ gene người?

Ghi nhớ

  • Gene là đoạn DNA mang thông tin quy định một chuỗi polypeptide hoặc một RNA; gồm vùng điều hoà, vùng mã hoá, vùng kết thúc.
  • Gene nhân thực phần lớn là gene phân mảnh (exon xen intron); tiền mRNA được cắt intron, nối exon, gắn mũ và đuôi poly A.
  • Mã di truyền là mã bộ ba, đọc liên tục, có tính phổ biến, đặc hiệu và thoái hoá; AUG mở đầu, UAA, UAG, UGA kết thúc.
  • Dịch mã theo nguyên tắc bổ sung giữa bộ ba mã sao và bộ ba đối mã: DNA → mRNA → protein → tính trạng.
  • Hệ gene là toàn bộ DNA của tế bào; giải trình tự hệ gene người được ứng dụng trong y học, pháp y và nghiên cứu tiến hoá.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ