Chương 1 · Lý thuyết
Bài 3. Điều hoà biểu hiện gene
Vi khuẩn E. coli sống trong ruột người thường dùng glucose. Khi ta uống sữa, lactose tràn đến, và chỉ sau vài phút vi khuẩn đã có đủ enzyme để phân giải lactose; khi lactose hết, chúng lại ngừng tạo enzyme đó. Làm sao một tế bào "biết" lúc nào cần bật hay tắt gene?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm biểu hiện gene và điều hoà biểu hiện gene.
- Trình bày được cấu trúc operon lac và cơ chế điều hoà khi môi trường có và không có lactose (thí nghiệm của Jacob và Monod).
- Dự đoán được hoạt động của operon lac khi gene điều hoà, vùng vận hành hoặc vùng khởi động bị đột biến.
- Nêu được ý nghĩa của điều hoà biểu hiện gene đối với tế bào, cơ thể và một số ứng dụng thực tiễn.
Khái niệm điều hoà biểu hiện gene
Định nghĩa · Biểu hiện gene và điều hoà biểu hiện gene
Ở sinh vật nhân sơ, điều hoà biểu hiện gene chủ yếu diễn ra ở giai đoạn phiên mã. Ở sinh vật nhân thực, điều hoà diễn ra ở nhiều mức: trước phiên mã, phiên mã, sau phiên mã, dịch mã và sau dịch mã.
Điều hoà biểu hiện gene ở operon lac
Những năm 1950 – 1960, F. Jacob và J. Monod nhận thấy: khi môi trường có lactose, E. coli đồng loạt tổng hợp ba enzyme β-galactosidase, permease và transacetylase; khi không có lactose, lượng ba enzyme này rất thấp. Từ đó hai ông đề xuất mô hình operon: các gene cấu trúc có chức năng liên quan nằm liền nhau và được điều hoà chung.
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| Vùng khởi động P (promoter) | Nơi RNA polymerase bám vào để khởi động phiên mã các gene cấu trúc |
| Vùng vận hành O (operator) | Nơi protein ức chế gắn vào để ngăn cản phiên mã |
| Gene lacZ | Mã hoá β-galactosidase, enzyme phân giải lactose |
| Gene lacY | Mã hoá permease, protein vận chuyển lactose vào tế bào |
| Gene lacA | Mã hoá transacetylase |
| Gene điều hoà lacI (không thuộc operon) | Nằm trước operon, mã hoá protein ức chế có khả năng gắn vào vùng O |
Ghi chú
- Khi môi trường không có lactose: protein ức chế gắn vào vùng O. RNA polymerase bám được vào vùng P nhưng không trượt qua được vùng O, nên Z, Y, A không được phiên mã.
- Khi môi trường có lactose: một lượng nhỏ lactose chuyển thành allolactose; chất này gắn vào protein ức chế, làm biến đổi cấu hình không gian của nó, nên protein ức chế không gắn được vào vùng O. RNA polymerase trượt qua O, phiên mã Z, Y, A tạo một phân tử mRNA, được dịch mã thành ba enzyme phân giải và vận chuyển lactose.
- Khi lactose đã bị phân giải hết: protein ức chế lại gắn vào vùng O, phiên mã dừng lại.
Định lí · Lactose là chất cảm ứng
Ý nghĩa và ứng dụng
- Với tế bào: sản phẩm của gene chỉ được tạo ra khi cần, với lượng phù hợp, giúp tiết kiệm vật chất và năng lượng, thích nghi với môi trường. Ví dụ khi có sẵn tryptophan, E. coli ngừng tổng hợp các enzyme tạo tryptophan; khi nhiệt độ tăng cao bất thường, một số gene được kích hoạt tạo protein chống sốc nhiệt.
- Với sinh vật đa bào: mọi tế bào của cơ thể có cùng hệ gene, nhưng nhờ điều hoà biểu hiện gene, mỗi loại tế bào chỉ biểu hiện một số gene nhất định, nên tế bào biệt hoá thành các mô, cơ quan khác nhau, và cơ thể phát triển đúng theo từng giai đoạn.
- Rối loạn điều hoà biểu hiện gene có thể gây bệnh: ví dụ gene tiền ung thư (proto-oncogene) hoạt động quá mức trở thành gene gây ung thư (oncogene).
| Lĩnh vực | Ví dụ |
|---|---|
| Y dược | Thuốc tamoxifen ức chế thụ thể ERα trong điều trị ung thư vú; nuôi cấy và biệt hoá tế bào gốc |
| Trồng trọt | Dùng chất kích hoạt gene để tế bào thực vật tái sinh thành cây; điều khiển chế độ chiếu sáng để cây ra hoa đúng vụ |
| Chăn nuôi | Xử lí trứng cá rô phi đã thụ tinh bằng hormone sinh dục đực để thu toàn cá đực, lớn nhanh |
Khám phá
Bật, tắt operon lac
Thêm lactose rồi bấm "Thời gian trôi" nhiều lần: quan sát protein ức chế rời vùng O, gene Z, Y, A được phiên mã, enzyme phân giải lactose, rồi operon tắt khi lactose hết. Sau đó chọn một chủng đột biến (lacI, O hoặc P) và dự đoán trước điều sẽ xảy ra.
- Gene điều hoà lacI luôn phiên mã, dịch mã tạo protein ức chế.
- Không có lactose: protein ức chế gắn vào vùng vận hành O.
- RNA polymerase bám vào P nhưng bị protein ức chế chặn, không trượt qua O: Z, Y, A không phiên mã.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Trong mô hình operon lac, protein ức chế liên kết với
Bài 2
Chọn các thành phần thuộc operon lac.
Bài 3
Nối mỗi gene cấu trúc với sản phẩm của nó.
Bài 4
Sắp xếp các sự kiện xảy ra khi đưa lactose vào môi trường nuôi E. coli.
Bài 5
Một chủng E. coli có vùng O bị đột biến làm protein ức chế không gắn được. Ở chủng này, các gene Z, Y, A
Bài 6
Nhận định nào đúng về gene điều hoà lacI?
Bài 7
Nhóm gene cấu trúc có chức năng liên quan, nằm liền nhau và được điều hoà chung một vùng khởi động, một vùng vận hành ở vi khuẩn gọi là gì?
Bài 8
Vì sao các tế bào trong cơ thể người có cùng hệ gene nhưng lại khác nhau về hình dạng và chức năng?
Ghi nhớ
- Điều hoà biểu hiện gene là kiểm soát lượng sản phẩm của gene được tạo ra, tuỳ nhu cầu của tế bào và cơ thể.
- Operon lac gồm vùng khởi động P, vùng vận hành O và các gene cấu trúc Z, Y, A; gene điều hoà lacI nằm ngoài operon, tạo protein ức chế.
- Không có lactose: protein ức chế gắn vào O, gene Z, Y, A không phiên mã. Có lactose: allolactose làm protein ức chế rời O, gene được phiên mã.
- Điều hoà biểu hiện gene giúp tiết kiệm năng lượng, giúp tế bào biệt hoá và cơ thể phát triển bình thường; rối loạn có thể gây bệnh như ung thư.