Chương 1 · Lý thuyết
Bài 4. Đột biến gene
Chỉ một cặp nucleotide bị thay trong gene β-globin cũng đủ làm hồng cầu cong thành hình lưỡi liềm, gây thiếu máu nặng. Thế nhưng cũng chính những thay đổi nhỏ như vậy đã tạo ra súp lơ, lúa chịu mặn và cả sự đa dạng của sinh giới. Đột biến gene là gì, phát sinh ra sao và có vai trò gì?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm đột biến gene, đột biến điểm và thể đột biến.
- Phân biệt được các dạng đột biến điểm (thay thế, mất, thêm một cặp nucleotide) và hậu quả của chúng đối với chuỗi polypeptide.
- Trình bày được nguyên nhân và cơ chế phát sinh đột biến gene.
- Nêu được vai trò của đột biến gene trong nghiên cứu di truyền, chọn giống và tiến hoá.
Khái niệm và các dạng đột biến gene
Định nghĩa · Đột biến gene
- Đột biến gene xảy ra ngẫu nhiên, vô hướng, với tần số thấp (khoảng 10 mũ trừ 6 đến 10 mũ trừ 4 ở mỗi gene); có thể xảy ra ở tế bào sinh dưỡng hoặc tế bào sinh dục.
- Đột biến có tính thuận nghịch: allele trội có thể đột biến thành allele lặn và ngược lại; phần lớn đột biến gene là đột biến lặn.
| Đặc điểm | Thay thế một cặp | Mất một cặp | Thêm một cặp |
|---|---|---|---|
| Số nucleotide của gene | Không đổi | Giảm 2 | Tăng 2 |
| Số liên kết hydrogen | A – T → G – C: tăng 1; G – C → A – T: giảm 1; A – T → T – A hoặc G – C → C – G: không đổi | Giảm 2 (mất A – T) hoặc giảm 3 (mất G – C) | Tăng 2 (thêm A – T) hoặc tăng 3 (thêm G – C) |
| Ảnh hưởng đến chuỗi polypeptide | Thay đổi tối đa một bộ ba, nên tối đa một amino acid | Dịch khung đọc: các bộ ba từ vị trí đột biến trở về sau đều thay đổi | Dịch khung đọc: các bộ ba từ vị trí đột biến trở về sau đều thay đổi |
- Đột biến đồng nghĩa (im lặng): bộ ba bị thay đổi nhưng vẫn mã hoá amino acid cũ (nhờ tính thoái hoá của mã di truyền).
- Đột biến sai nghĩa: bộ ba mới mã hoá một amino acid khác.
- Đột biến vô nghĩa: bộ ba mới là bộ ba kết thúc, chuỗi polypeptide ngắn lại.
Nguyên nhân và cơ chế phát sinh
- Nguyên nhân bên trong: rối loạn sinh lí, hoá sinh của tế bào gây sai sót trong tái bản DNA hoặc làm biến đổi cấu trúc hoá học của nucleotide (đột biến tự phát).
- Tác nhân vật lí: tia phóng xạ, tia tử ngoại (UV), sốc nhiệt.
- Tác nhân hoá học: 5-bromouracil (5-BU), EMS, NMU…
- Tác nhân sinh học: một số virus như virus viêm gan B, HPV.
Đột biến thay thế: base có thể tồn tại ở dạng hiếm (vị trí liên kết hydrogen thay đổi), nên khi tái bản bắt cặp nhầm. Thymine dạng hiếm (T*) bắt cặp với G, làm cặp A – T thành G – C; guanine dạng hiếm (G*) bắt cặp với T, làm cặp G – C thành A – T. Chất đồng đẳng của base như 5-BU được lắp vào mạch mới đối diện A, sau đó bắt cặp với G, làm cặp A – T thành G – C.
Đột biến thay thế phát sinh qua các lần tái bản
- A bắt cặp vớiT
Cặp ban đầu A – T.
Đột biến thêm, mất: nếu một nucleotide trên mạch khuôn được dùng làm khuôn hai lần, mạch mới có thêm một nucleotide; nếu một nucleotide bị bỏ qua, mạch mới mất một nucleotide. Tia UV làm hai thymine đứng cạnh nhau trên một mạch liên kết với nhau; sự sửa chữa sai vùng này có thể gây thêm hoặc mất cặp nucleotide. Acridine chèn vào mạch khuôn gây thêm cặp, chèn vào mạch đang tổng hợp gây mất cặp.
Ghi chú · Ví dụ: bệnh hồng cầu hình liềm
Vai trò của đột biến gene
Phần lớn đột biến gene có hại cho thể đột biến (giảm sức sống, gây bệnh, tật di truyền, có thể gây chết), nhưng cũng có đột biến có lợi hoặc trung tính; mức độ có lợi hay có hại còn tuỳ tổ hợp gene và điều kiện môi trường.
| Lĩnh vực | Vai trò và ví dụ |
|---|---|
| Nghiên cứu di truyền | Dùng các thể đột biến để tìm hiểu chức năng gene, quy luật di truyền, cơ chế điều hoà; nhờ đột biến thay thế ở E. coli, người ta xác định được nhiều bộ ba và ba bộ ba kết thúc |
| Chọn giống | Cung cấp nguyên liệu tạo giống mới: lúa CM5 năng suất cao, chịu mặn; súp lơ chọn từ cải dại có đột biến làm chồi phân nhánh mạnh; cà chua giàu GABA |
| Tiến hoá | Tạo ra các allele mới, là nguồn nguyên liệu sơ cấp cho chọn lọc tự nhiên, làm sinh giới đa dạng; ví dụ đột biến làm vi khuẩn kháng penicillin |
Khám phá
Trình soạn gene: sửa một nucleotide, xem protein đổi thế nào
Chạm vào một nucleotide trên mạch mã hoá để thay thế, thêm hoặc mất nó; quan sát mRNA, chuỗi amino acid, số cặp nucleotide và số liên kết hydrogen. Thử tạo đủ các loại đột biến trong danh sách, khôi phục gene sau mỗi lần. Với "Đầu gene β-globin", hãy tái hiện đột biến HbS.
Gene ngắn mã hoá chuỗi Met – Phe – Gln – Gly – Trp – Ser, kết thúc bằng TAG.
- mRNA
- 5'-AUGUUUCAAGGAUGGUCAUAG-3'
- Chuỗi polypeptide
- Met – Phe – Gln – Gly – Trp – Ser
- So với ban đầu
- Không đổi trình tự.
Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá để tạo đột biến điểm.
- Số cặp nucleotide
- 21 → 21
- Số liên kết hydrogen
- 50 → 50
Chạm vào một nucleotide của mạch mã hoá rồi chọn thay thế, thêm hoặc mất một cặp nucleotide.
Thử tạo từng loại đột biến chỉ bằng một thay đổi (khôi phục gene sau mỗi lần):
- ○ Đột biến đồng nghĩa
- ○ Đột biến sai nghĩa
- ○ Đột biến vô nghĩa
- ○ Đột biến dịch khung
- ○ Số liên kết hydrogen tăng 1
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Một gene có 600 nucleotide loại A và 900 nucleotide loại G. Gene bị đột biến mất một cặp G – C. Gene đột biến có bao nhiêu liên kết hydrogen?
Bài 2
Đột biến điểm nào thường gây hậu quả nặng nhất đối với chuỗi polypeptide?
Bài 3
Nối mỗi biến đổi bộ ba trên mRNA với loại đột biến tương ứng.
Bài 4
Chất 5-BU gây đột biến thay cặp A – T bằng cặp G – C. Cần ít nhất bao nhiêu lần tái bản để xuất hiện cặp G – C?
Bài 5
Base guanine dạng hiếm (G*) khi tái bản bắt cặp với T. Đột biến này làm
Bài 6
Cá thể mang gene đột biến đã biểu hiện ra kiểu hình được gọi là gì?
Bài 7
Chọn các phát biểu đúng về đột biến gene.
Bài 8
Allele HbS gây bệnh hồng cầu hình liềm phát sinh do dạng đột biến nào?
Ghi nhớ
- Đột biến gene là biến đổi cấu trúc gene liên quan một hoặc một số cặp nucleotide; đột biến điểm liên quan một cặp.
- Ba dạng đột biến điểm: thay thế (đồng nghĩa, sai nghĩa hoặc vô nghĩa), mất và thêm một cặp (dịch khung đọc).
- Đột biến phát sinh do sai sót tái bản, base dạng hiếm, tác nhân vật lí (UV, phóng xạ), hoá học (5-BU, EMS) và sinh học (virus).
- 5-BU và T* làm A – T thành G – C; G* làm G – C thành A – T.
- Đột biến gene là nguyên liệu cho nghiên cứu di truyền, chọn giống và tiến hoá.