Chương 1 · Lý thuyết
Bài 5. Công nghệ di truyền
Trước những năm 1980, insulin chữa bệnh tiểu đường được chiết từ tuỵ lợn và bò, vừa đắt vừa dễ gây dị ứng. Ngày nay, phần lớn insulin được sản xuất từ vi khuẩn E. coli mang gene insulin người. Làm thế nào để "cắt" một gene từ người và "dán" vào vi khuẩn?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm công nghệ di truyền, công nghệ DNA tái tổ hợp và sinh vật biến đổi gene.
- Trình bày được các bước tạo DNA tái tổ hợp và đưa vào tế bào nhận; nêu được vai trò của thể truyền, enzyme cắt giới hạn và DNA ligase.
- Trình bày được nguyên lí tạo động vật, thực vật biến đổi gene; kể được một số thành tựu.
- Nêu được các rủi ro và vấn đề đạo đức sinh học của công nghệ di truyền.
Công nghệ DNA tái tổ hợp
Định nghĩa · Công nghệ di truyền
Định nghĩa · DNA tái tổ hợp
| Công cụ | Vai trò |
|---|---|
| Thể truyền | Plasmid của vi khuẩn, DNA virus, nhiễm sắc thể nhân tạo của nấm men…; mang gene vào tế bào nhận |
| Enzyme cắt giới hạn (restrictase) | Nhận biết và cắt DNA tại trình tự nucleotide xác định, tạo các đầu dính |
| DNA ligase | Nối các đoạn DNA bằng liên kết phosphodiester, tạo DNA tái tổ hợp |
| Tế bào nhận | Thường là E. coli, B. subtilis, nấm men S. cerevisiae…; sinh sản nhanh, dễ nuôi |
- Tách chiết thể truyền (ví dụ plasmid) và DNA chứa gene cần chuyển.
- Cắt thể truyền và DNA chứa gene bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn, tạo ra các đầu dính bổ sung với nhau.
- Nối gene vào thể truyền bằng DNA ligase, tạo DNA tái tổ hợp.
- Đưa DNA tái tổ hợp vào tế bào nhận: biến nạp (dùng CaCl₂ hoặc xung điện làm dãn màng sinh chất để DNA đi vào) hoặc tải nạp (nhờ thể thực khuẩn mang gene xâm nhiễm vi khuẩn).
- Sàng lọc tế bào mang DNA tái tổ hợp (bằng PCR, lai phân tử), nuôi cấy cho gene biểu hiện, tách chiết và kiểm tra protein tái tổ hợp rồi sản xuất ở quy mô lớn.
Ghi chú
Thành tựu: vi khuẩn, nấm men mang DNA tái tổ hợp sản xuất insulin, hormone sinh trưởng, somatostatin, interferon, kháng thể, enzyme, vaccine; vi sinh vật biến đổi gene dùng để sản xuất ethanol, xử lí nước thải và chất độc, thu hồi kim loại nặng; liệu pháp gene đưa gene lành vào người bệnh (như bệnh suy giảm miễn dịch SCID).
Sinh vật biến đổi gene
Định nghĩa · Sinh vật biến đổi gene
| Đặc điểm | Động vật | Thực vật |
|---|---|---|
| Tế bào nhận | Trứng vừa thụ tinh (nhân trứng và nhân tinh trùng chưa hợp nhất), tế bào gốc phôi | Tế bào thực vật, tế bào trần |
| Cách đưa gene vào | Vi tiêm DNA vào hợp tử; dùng thể truyền virus | Thể truyền Ti plasmid (đã bỏ khả năng gây bệnh); súng bắn gene; qua ống phấn |
| Tạo cá thể | Nuôi hợp tử thành phôi, cấy vào tử cung con cái nhận ("mẹ nuôi") | Nuôi cấy tế bào chuyển gene, tái sinh thành cây |
- Thực vật: lúa vàng tổng hợp tiền chất vitamin A (β-carotene); bông Bt, ngô Bt mang gene của vi khuẩn Bacillus thuringiensis kháng sâu, giảm thuốc trừ sâu; đậu tương giàu methionine.
- Động vật: cừu tiết sữa chứa protein antithrombin chống đông máu; cá hồi lớn nhanh; chuột mang gene người dùng làm mô hình nghiên cứu bệnh.
Lưu ý · Rủi ro và đạo đức sinh học
Khám phá
Phòng lab ảo: cắt, nối plasmid và biến nạp
Chọn enzyme cắt plasmid và enzyme cắt DNA chứa gene insulin, nối bằng ligase, biến nạp vào E. coli rồi sàng lọc bằng PCR. Thử cả các lựa chọn sai: hai enzyme khác nhau, enzyme cắt vào vùng khởi đầu tái bản (Ori) của plasmid hoặc cắt vào giữa gene.
1. Cắt plasmid bằng
2. Cắt DNA chứa gene bằng
Bước 1: chọn enzyme cắt giới hạn để cắt mở plasmid (thể truyền).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Enzyme dùng để nối gene cần chuyển vào thể truyền là
Bài 2
Vì sao phải cắt thể truyền và DNA chứa gene bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn?
Bài 3
Sắp xếp các bước tạo vi khuẩn mang gene người.
Bài 4
Chọn các yêu cầu đối với một thể truyền.
Bài 5
Phương pháp dùng CaCl₂ hoặc xung điện làm dãn màng sinh chất để DNA tái tổ hợp đi vào tế bào vi khuẩn gọi là gì?
Bài 6
Nối mỗi sinh vật biến đổi gene với đặc điểm mới của nó.
Bài 7
Giả sử bốn loại nucleotide phân bố ngẫu nhiên với tỉ lệ bằng nhau. Trung bình trên một mạch, cứ bao nhiêu nucleotide thì gặp một trình tự 6 nucleotide xác định như GAATTC (vị trí cắt của EcoRI)?
Bài 8
Nguy cơ nào sau đây là rủi ro môi trường của cây trồng biến đổi gene?
Ghi nhớ
- Công nghệ di truyền tác động lên DNA để thay đổi kiểu gene, kiểu hình hoặc thu sản phẩm của gene; gồm công nghệ DNA tái tổ hợp và tạo sinh vật biến đổi gene.
- DNA tái tổ hợp = gene cần chuyển + thể truyền, cắt bằng cùng một enzyme cắt giới hạn (đầu dính bổ sung) và nối bằng DNA ligase.
- DNA tái tổ hợp được đưa vào tế bào nhận bằng biến nạp hoặc tải nạp, rồi sàng lọc bằng PCR, lai phân tử.
- Sinh vật biến đổi gene: lúa vàng, bông Bt, cừu sản xuất antithrombin, vi khuẩn sản xuất insulin…
- Cần đánh giá rủi ro và tuân thủ pháp luật, đạo đức sinh học khi tạo và sử dụng sinh vật biến đổi gene.