Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 5. Công nghệ di truyền

Trước những năm 1980, insulin chữa bệnh tiểu đường được chiết từ tuỵ lợn và bò, vừa đắt vừa dễ gây dị ứng. Ngày nay, phần lớn insulin được sản xuất từ vi khuẩn E. coli mang gene insulin người. Làm thế nào để "cắt" một gene từ người và "dán" vào vi khuẩn?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm công nghệ di truyền, công nghệ DNA tái tổ hợp và sinh vật biến đổi gene.
  • Trình bày được các bước tạo DNA tái tổ hợp và đưa vào tế bào nhận; nêu được vai trò của thể truyền, enzyme cắt giới hạn và DNA ligase.
  • Trình bày được nguyên lí tạo động vật, thực vật biến đổi gene; kể được một số thành tựu.
  • Nêu được các rủi ro và vấn đề đạo đức sinh học của công nghệ di truyền.

Công nghệ DNA tái tổ hợp

Định nghĩa · Công nghệ di truyền

Công nghệ di truyền (công nghệ gene) là quy trình kĩ thuật tác động lên phân tử DNA (tách chiết, nhân bản, cắt, nối) nhằm thay đổi kiểu gene, kiểu hình của sinh vật hoặc tạo ra sản phẩm của gene phục vụ con người. Công nghệ di truyền gồm công nghệ DNA tái tổ hợp và công nghệ tạo sinh vật biến đổi gene.

Định nghĩa · DNA tái tổ hợp

DNA tái tổ hợp là phân tử DNA được tạo ra bằng cách ghép các đoạn DNA từ hai nguồn khác nhau (thường của hai loài), gồm gene cần chuyển và DNA làm thể truyền (vector). Thể truyền phải tự tái bản được trong tế bào nhận và bảo đảm cho gene chuyển được phiên mã, dịch mã.
Công cụ của công nghệ DNA tái tổ hợp
Công cụVai trò
Thể truyềnPlasmid của vi khuẩn, DNA virus, nhiễm sắc thể nhân tạo của nấm men…; mang gene vào tế bào nhận
Enzyme cắt giới hạn (restrictase)Nhận biết và cắt DNA tại trình tự nucleotide xác định, tạo các đầu dính
DNA ligaseNối các đoạn DNA bằng liên kết phosphodiester, tạo DNA tái tổ hợp
Tế bào nhậnThường là E. coli, B. subtilis, nấm men S. cerevisiae…; sinh sản nhanh, dễ nuôi
  1. Tách chiết thể truyền (ví dụ plasmid) và DNA chứa gene cần chuyển.
  2. Cắt thể truyền và DNA chứa gene bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn, tạo ra các đầu dính bổ sung với nhau.
  3. Nối gene vào thể truyền bằng DNA ligase, tạo DNA tái tổ hợp.
  4. Đưa DNA tái tổ hợp vào tế bào nhận: biến nạp (dùng CaCl₂ hoặc xung điện làm dãn màng sinh chất để DNA đi vào) hoặc tải nạp (nhờ thể thực khuẩn mang gene xâm nhiễm vi khuẩn).
  5. Sàng lọc tế bào mang DNA tái tổ hợp (bằng PCR, lai phân tử), nuôi cấy cho gene biểu hiện, tách chiết và kiểm tra protein tái tổ hợp rồi sản xuất ở quy mô lớn.

Ghi chú

Vi khuẩn không cắt được intron, nên gene nhân thực đưa vào vi khuẩn thường là cDNA (DNA không có intron, tạo từ mRNA trưởng thành nhờ phiên mã ngược).

Thành tựu: vi khuẩn, nấm men mang DNA tái tổ hợp sản xuất insulin, hormone sinh trưởng, somatostatin, interferon, kháng thể, enzyme, vaccine; vi sinh vật biến đổi gene dùng để sản xuất ethanol, xử lí nước thải và chất độc, thu hồi kim loại nặng; liệu pháp gene đưa gene lành vào người bệnh (như bệnh suy giảm miễn dịch SCID).

Sinh vật biến đổi gene

Định nghĩa · Sinh vật biến đổi gene

Sinh vật biến đổi gene là sinh vật có hệ gene đã được con người biến đổi cho phù hợp với mục đích của mình, chủ yếu bằng cách đưa thêm gene của loài khác vào. Động vật, thực vật mang gene ngoại lai còn gọi là sinh vật chuyển gene.
Tạo động vật và thực vật biến đổi gene
Đặc điểmĐộng vậtThực vật
Tế bào nhậnTrứng vừa thụ tinh (nhân trứng và nhân tinh trùng chưa hợp nhất), tế bào gốc phôiTế bào thực vật, tế bào trần
Cách đưa gene vàoVi tiêm DNA vào hợp tử; dùng thể truyền virusThể truyền Ti plasmid (đã bỏ khả năng gây bệnh); súng bắn gene; qua ống phấn
Tạo cá thểNuôi hợp tử thành phôi, cấy vào tử cung con cái nhận ("mẹ nuôi")Nuôi cấy tế bào chuyển gene, tái sinh thành cây
  • Thực vật: lúa vàng tổng hợp tiền chất vitamin A (β-carotene); bông Bt, ngô Bt mang gene của vi khuẩn Bacillus thuringiensis kháng sâu, giảm thuốc trừ sâu; đậu tương giàu methionine.
  • Động vật: cừu tiết sữa chứa protein antithrombin chống đông máu; cá hồi lớn nhanh; chuột mang gene người dùng làm mô hình nghiên cứu bệnh.

Lưu ý · Rủi ro và đạo đức sinh học

Gene chuyển có thể phát tán sang loài hoang dại (tạo "siêu cỏ dại"), ảnh hưởng đến đa dạng sinh học; sản phẩm biến đổi gene cần được đánh giá lâu dài về nguy cơ gây dị ứng. Nhiều nước cấm chỉnh sửa hệ gene người. Nghiên cứu, sản xuất và sử dụng sinh vật biến đổi gene phải tuân thủ pháp luật và đạo đức; thực phẩm biến đổi gene cần được ghi nhãn để người tiêu dùng lựa chọn.

Khám phá

Phòng lab ảo: cắt, nối plasmid và biến nạp

Chọn enzyme cắt plasmid và enzyme cắt DNA chứa gene insulin, nối bằng ligase, biến nạp vào E. coli rồi sàng lọc bằng PCR. Thử cả các lựa chọn sai: hai enzyme khác nhau, enzyme cắt vào vùng khởi đầu tái bản (Ori) của plasmid hoặc cắt vào giữa gene.

EcoRIBamHIHindIIIplasmidtím: vùng Origene insulinEcoRIEcoRIHindIIIDNA tế bào người

1. Cắt plasmid bằng

2. Cắt DNA chứa gene bằng

Bước 1: chọn enzyme cắt giới hạn để cắt mở plasmid (thể truyền).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Enzyme EcoRI nhận biết trình tự 5′-GAATTC-3′ và cắt giữa G và A trên cả hai mạch. Một đoạn DNA mạch kép có trình tự 5′-TAGAATTCGC-3′ ở một mạch. Viết các đầu dính tạo thành và giải thích vì sao gene và plasmid phải cắt bằng cùng enzyme.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nêu các bước để tạo dòng vi khuẩn E. coli sản xuất insulin người.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Enzyme dùng để nối gene cần chuyển vào thể truyền là

Bài 2

Vì sao phải cắt thể truyền và DNA chứa gene bằng cùng một loại enzyme cắt giới hạn?

Bài 3

Sắp xếp các bước tạo vi khuẩn mang gene người.

  1. Vị trí 1: Sàng lọc và nuôi cấy tế bào mang DNA tái tổ hợp
  2. Vị trí 2: Đưa DNA tái tổ hợp vào vi khuẩn
  3. Vị trí 3: Nối gene vào plasmid bằng DNA ligase
  4. Vị trí 4: Cắt plasmid và DNA bằng cùng một enzyme cắt giới hạn
  5. Vị trí 5: Tách plasmid và DNA chứa gene cần chuyển

Bài 4

Chọn các yêu cầu đối với một thể truyền.

Bài 5

Phương pháp dùng CaCl₂ hoặc xung điện làm dãn màng sinh chất để DNA tái tổ hợp đi vào tế bào vi khuẩn gọi là gì?

Bài 6

Nối mỗi sinh vật biến đổi gene với đặc điểm mới của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Giả sử bốn loại nucleotide phân bố ngẫu nhiên với tỉ lệ bằng nhau. Trung bình trên một mạch, cứ bao nhiêu nucleotide thì gặp một trình tự 6 nucleotide xác định như GAATTC (vị trí cắt của EcoRI)?

Bài 8

Nguy cơ nào sau đây là rủi ro môi trường của cây trồng biến đổi gene?

Ghi nhớ

  • Công nghệ di truyền tác động lên DNA để thay đổi kiểu gene, kiểu hình hoặc thu sản phẩm của gene; gồm công nghệ DNA tái tổ hợp và tạo sinh vật biến đổi gene.
  • DNA tái tổ hợp = gene cần chuyển + thể truyền, cắt bằng cùng một enzyme cắt giới hạn (đầu dính bổ sung) và nối bằng DNA ligase.
  • DNA tái tổ hợp được đưa vào tế bào nhận bằng biến nạp hoặc tải nạp, rồi sàng lọc bằng PCR, lai phân tử.
  • Sinh vật biến đổi gene: lúa vàng, bông Bt, cừu sản xuất antithrombin, vi khuẩn sản xuất insulin…
  • Cần đánh giá rủi ro và tuân thủ pháp luật, đạo đức sinh học khi tạo và sử dụng sinh vật biến đổi gene.