Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 15. Di truyền gene ngoài nhân

Lai cây hoa bốn giờ lá xanh với cây lá trắng, kết quả lại phụ thuộc vào cây nào làm mẹ: lấy noãn của cây lá xanh thì đời con lá xanh, lấy noãn của cây lá trắng thì đời con lá trắng. Vì sao tính trạng này không tuân theo các quy luật của Mendel?

Em sẽ học được

  • Trình bày được thí nghiệm lai thuận nghịch của Correns và giải thích được kết quả.
  • Nêu được gene ngoài nhân nằm trong ti thể, lục lạp và di truyền theo dòng mẹ.
  • So sánh được đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân với gene trong nhân.
  • Nêu được một số ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân trong y học, nông nghiệp, nghiên cứu tiến hoá và pháp y.

Thí nghiệm của Correns

Năm 1900, de Vries, Tschermak và Correns độc lập phát hiện lại các quy luật của Mendel. Năm 1909, khi nghiên cứu cây hoa bốn giờ (Mirabilis jalapa), Correns nhận thấy trên cùng một cây có thể có ba loại cành: cành lá xanh, cành lá trắng (không có diệp lục) và cành lá khảm (đốm xanh xen trắng).

Ông lấy hạt phấn của hoa trên một loại cành thụ phấn cho hoa trên loại cành khác, làm đủ 3 cặp lai thuận nghịch giữa ba loại cành, rồi gieo hạt và quan sát màu lá của cây con.

Kết quả lai thuận nghịch của Correns ở cây hoa bốn giờ
Hoa cây mẹ (♀) trên cànhHạt phấn cây bố (♂) từ cànhCây con
Lá xanhLá xanh, lá trắng hoặc lá khảmLá xanh
Lá trắngLá xanh, lá trắng hoặc lá khảmLá trắng (chết sớm vì không có diệp lục)
Lá khảmLá xanh, lá trắng hoặc lá khảmLá xanh, lá trắng và lá khảm
  • Phép lai thuận và phép lai nghịch cho kết quả khác nhau, không theo các tỉ lệ của Mendel.
  • Màu lá của đời con do cây mẹ quyết định, không phụ thuộc cây bố cho hạt phấn.

Ghi chú · Giải thích

Gene quy định màu lá nằm trong lục lạp, ở tế bào chất. Khi thụ tinh, giao tử đực (tinh tử của hạt phấn) gần như chỉ góp nhân, còn tế bào chất của hợp tử chủ yếu là tế bào chất của noãn. Vì vậy, đời con nhận lục lạp của mẹ. Ở cây mẹ lá khảm, tế bào chứa cả lục lạp xanh và lục lạp trắng; khi tế bào phân chia, lục lạp được chia ngẫu nhiên, không đều cho các tế bào con, nên có tế bào chỉ có lục lạp xanh, có tế bào chỉ có lục lạp trắng, có tế bào có cả hai loại. Từ đó đời con có cả cây lá xanh, lá trắng và lá khảm.

Định nghĩa · Di truyền theo dòng mẹ

Tính trạng do gene nằm trong tế bào chất (gene trong ti thể và lục lạp, gọi là gene ngoài nhân) quy định được di truyền theo dòng mẹ: đời con mang kiểu hình do cơ thể mẹ truyền cho qua tế bào chất của giao tử cái.

Đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân

Ti thể (ở mọi tế bào nhân thực) và lục lạp (ở thực vật) đều có DNA riêng, thường là phân tử DNA mạch kép, dạng vòng, mỗi bào quan có nhiều bản sao. Các gene trên DNA này quy định một số protein và RNA cần cho hô hấp tế bào và quang hợp. DNA ti thể của người dài khoảng 16569 cặp nucleotide, mang 37 gene.

  • Kết quả phép lai thuận nghịch khác nhau; tính trạng di truyền theo dòng mẹ và biểu hiện ở cả hai giới.
  • Vai trò của giao tử đực và giao tử cái không ngang nhau: tế bào chất của giao tử cái đóng vai trò chủ yếu.
  • Gene ngoài nhân không phân li đồng đều như gene trên NST: khi tế bào phân chia, các bào quan được chia ngẫu nhiên, nên các con của cùng một mẹ có thể nhận số lượng allele khác nhau và có kiểu hình khác nhau.
So sánh gene ngoài nhân và gene trong nhân
Đặc điểmGene ngoài nhân (ti thể, lục lạp)Gene trong nhân (trên NST)
Vị tríTế bào chất (trong ti thể, lục lạp)Trên NST trong nhân
Vai trò của giao tử đực và cáiKhông ngang nhau, giao tử cái là chủ yếuNgang nhau
Kết quả lai thuận nghịchKhác nhauCó thể giống nhau hoặc khác nhau
Kiểu di truyềnThường theo dòng mẹKhông theo dòng mẹ; phụ thuộc quan hệ trội – lặn, tương tác gene
Biểu hiện kiểu hìnhKhông có quan hệ trội – lặn; allele có trong tế bào chất là biểu hiệnAllele lặn chỉ biểu hiện khi ở thể đồng hợp (với gene trên NST thường)
Tái tổ hợp trong thụ tinhKhông cóCó

Lưu ý · Đừng nhầm với di truyền liên kết với giới tính

Gene trên NST X cũng có thể cho kết quả lai thuận nghịch khác nhau, nhưng kiểu hình đời con phân li khác nhau giữa hai giới (di truyền chéo). Với gene ngoài nhân, mọi con của cùng một mẹ, cả đực và cái, đều mang tế bào chất của mẹ.

Ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân

  • Y học: một số bệnh hiếm gặp do đột biến gene ti thể, như bệnh cơ ti thể, hội chứng Leigh, và các gene ti thể còn liên quan đến một số bệnh tiểu đường, tim mạch, Alzheimer. Kĩ thuật chuyển nhân thay tế bào chất trong trứng của người mẹ mang gene bệnh bằng tế bào chất từ trứng của người cho khoẻ mạnh, rồi thụ tinh với tinh trùng của người bố. Năm 2016, kĩ thuật này đã giúp một người mẹ mang gene gây hội chứng Leigh sinh con khoẻ mạnh.
  • Nông nghiệp: đột biến gene ti thể có thể gây bất thụ đực tế bào chất – cây không tạo được hạt phấn hữu thụ. Lúa là cây lưỡng tính tự thụ phấn, khử đực bằng tay rất tốn công; dùng dòng bất thụ đực tế bào chất làm mẹ giúp sản xuất hạt lúa lai (ví dụ các giống lúa lai VT 505, MV2, Long Hương 8117).
  • Nghiên cứu tiến hoá: DNA ti thể có nhiều bản sao và di truyền theo dòng mẹ, không tái tổ hợp khi thụ tinh. Giải trình tự DNA ti thể của các nhóm người cho thấy loài người hiện đại xuất hiện ở châu Phi rồi phát tán sang các châu lục khác.
  • Pháp y: so sánh DNA ti thể với người thân cùng dòng mẹ để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nạn nhân tai nạn và quan hệ huyết thống theo dòng mẹ.

Khám phá

Lai thuận nghịch ở cây hoa bốn giờ

Chọn loại cành của cây A và cây B, dự đoán kết quả của cặp lai thuận nghịch rồi bấm "Gieo hạt". Quan sát noãn mang lục lạp còn hạt phấn chỉ góp nhân. Đổi sang "Nhân (giả định)" để so sánh với một gene nằm trong nhân.

Gene quy định màu lá nằm ở
Hoa trên cành của cây A
Hoa trên cành của cây B
Dự đoán: kết quả lai thuận (♀A × ♂B) và lai nghịch (♀B × ♂A)

Lai thuận: ♀ lá xanh × ♂ lá khảm

noãn (♀)+hạt phấn (♂): chỉ nhân

Chưa gieo hạt.

Lai nghịch: ♀ lá khảm × ♂ lá xanh

noãn (♀)+hạt phấn (♂): chỉ nhân

Chưa gieo hạt.

Dự đoán kết quả của cặp lai thuận nghịch, rồi bấm "Gieo hạt".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ở cây hoa bốn giờ, thực hiện phép lai thuận ♀ cành lá xanh × ♂ cành lá trắng và phép lai nghịch ♀ cành lá trắng × ♂ cành lá xanh. Dự đoán kết quả và cho biết nếu gene quy định màu lá nằm trong nhân (A – lá xanh trội hoàn toàn so với a – lá trắng) thì kết quả sẽ thế nào.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bà Hoa mang đột biến gene ti thể gây bệnh. Bà có một con trai và một con gái; cả hai đều mang gene bệnh và đều lấy vợ, lấy chồng không mang gene bệnh. Các cháu của bà Hoa qua con trai và qua con gái có thể nhận gene bệnh không?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Ở cây hoa bốn giờ, lấy hạt phấn của cành lá xanh thụ phấn cho hoa trên cành lá trắng. Các hạt thu được mọc thành cây

Bài 2

Lấy hạt phấn của cành lá xanh thụ phấn cho hoa trên cành lá khảm của cây hoa bốn giờ. Đời con có

Bài 3

Chọn các đặc điểm của di truyền gene ngoài nhân.

Bài 4

Ở tế bào thực vật, gene ngoài nhân nằm trong

Bài 5

Một người phụ nữ mắc hội chứng Leigh do đột biến gene ti thể, lấy chồng không mang gene bệnh. Nhận định nào đúng về các con của họ?

Bài 6

Để xác định một hài cốt liệt sĩ bằng DNA ti thể, nên so sánh với DNA ti thể của người nào sau đây?

Bài 7

Nguyên nhân chủ yếu làm cho kết quả lai thuận nghịch khác nhau khi tính trạng do gene ngoài nhân quy định là

Bài 8

Nối mỗi ứng dụng với hiểu biết về gene ngoài nhân được dùng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Correns làm lai thuận nghịch giữa ba loại cành (lá xanh, lá trắng, lá khảm), mỗi cặp gồm hai loại cành khác nhau. Có bao nhiêu phép lai (tính cả lai thuận và lai nghịch)?

Ghi nhớ

  • Thí nghiệm của Correns ở cây hoa bốn giờ: lai thuận nghịch cho kết quả khác nhau, màu lá đời con theo cây mẹ.
  • Gene ngoài nhân nằm trong ti thể và lục lạp; hợp tử nhận tế bào chất chủ yếu từ giao tử cái nên tính trạng di truyền theo dòng mẹ, biểu hiện ở cả hai giới.
  • Gene ngoài nhân không phân li theo quy luật Mendel, không có quan hệ trội – lặn, không tái tổ hợp khi thụ tinh; bào quan được chia ngẫu nhiên cho tế bào con.
  • Ứng dụng: giúp người mẹ mang gene bệnh ti thể sinh con khoẻ mạnh bằng chuyển nhân, tạo lúa lai nhờ bất thụ đực tế bào chất, truy nguồn gốc loài người và xác định danh tính theo dòng mẹ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ