Chương 3 · Lý thuyết
Bài 15. Di truyền gene ngoài nhân
Lai cây hoa bốn giờ lá xanh với cây lá trắng, kết quả lại phụ thuộc vào cây nào làm mẹ: lấy noãn của cây lá xanh thì đời con lá xanh, lấy noãn của cây lá trắng thì đời con lá trắng. Vì sao tính trạng này không tuân theo các quy luật của Mendel?
Em sẽ học được
- Trình bày được thí nghiệm lai thuận nghịch của Correns và giải thích được kết quả.
- Nêu được gene ngoài nhân nằm trong ti thể, lục lạp và di truyền theo dòng mẹ.
- So sánh được đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân với gene trong nhân.
- Nêu được một số ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân trong y học, nông nghiệp, nghiên cứu tiến hoá và pháp y.
Thí nghiệm của Correns
Năm 1900, de Vries, Tschermak và Correns độc lập phát hiện lại các quy luật của Mendel. Năm 1909, khi nghiên cứu cây hoa bốn giờ (Mirabilis jalapa), Correns nhận thấy trên cùng một cây có thể có ba loại cành: cành lá xanh, cành lá trắng (không có diệp lục) và cành lá khảm (đốm xanh xen trắng).
Ông lấy hạt phấn của hoa trên một loại cành thụ phấn cho hoa trên loại cành khác, làm đủ 3 cặp lai thuận nghịch giữa ba loại cành, rồi gieo hạt và quan sát màu lá của cây con.
| Hoa cây mẹ (♀) trên cành | Hạt phấn cây bố (♂) từ cành | Cây con |
|---|---|---|
| Lá xanh | Lá xanh, lá trắng hoặc lá khảm | Lá xanh |
| Lá trắng | Lá xanh, lá trắng hoặc lá khảm | Lá trắng (chết sớm vì không có diệp lục) |
| Lá khảm | Lá xanh, lá trắng hoặc lá khảm | Lá xanh, lá trắng và lá khảm |
- Phép lai thuận và phép lai nghịch cho kết quả khác nhau, không theo các tỉ lệ của Mendel.
- Màu lá của đời con do cây mẹ quyết định, không phụ thuộc cây bố cho hạt phấn.
Ghi chú · Giải thích
Định nghĩa · Di truyền theo dòng mẹ
Đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân
Ti thể (ở mọi tế bào nhân thực) và lục lạp (ở thực vật) đều có DNA riêng, thường là phân tử DNA mạch kép, dạng vòng, mỗi bào quan có nhiều bản sao. Các gene trên DNA này quy định một số protein và RNA cần cho hô hấp tế bào và quang hợp. DNA ti thể của người dài khoảng 16569 cặp nucleotide, mang 37 gene.
- Kết quả phép lai thuận nghịch khác nhau; tính trạng di truyền theo dòng mẹ và biểu hiện ở cả hai giới.
- Vai trò của giao tử đực và giao tử cái không ngang nhau: tế bào chất của giao tử cái đóng vai trò chủ yếu.
- Gene ngoài nhân không phân li đồng đều như gene trên NST: khi tế bào phân chia, các bào quan được chia ngẫu nhiên, nên các con của cùng một mẹ có thể nhận số lượng allele khác nhau và có kiểu hình khác nhau.
| Đặc điểm | Gene ngoài nhân (ti thể, lục lạp) | Gene trong nhân (trên NST) |
|---|---|---|
| Vị trí | Tế bào chất (trong ti thể, lục lạp) | Trên NST trong nhân |
| Vai trò của giao tử đực và cái | Không ngang nhau, giao tử cái là chủ yếu | Ngang nhau |
| Kết quả lai thuận nghịch | Khác nhau | Có thể giống nhau hoặc khác nhau |
| Kiểu di truyền | Thường theo dòng mẹ | Không theo dòng mẹ; phụ thuộc quan hệ trội – lặn, tương tác gene |
| Biểu hiện kiểu hình | Không có quan hệ trội – lặn; allele có trong tế bào chất là biểu hiện | Allele lặn chỉ biểu hiện khi ở thể đồng hợp (với gene trên NST thường) |
| Tái tổ hợp trong thụ tinh | Không có | Có |
Lưu ý · Đừng nhầm với di truyền liên kết với giới tính
Ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân
- Y học: một số bệnh hiếm gặp do đột biến gene ti thể, như bệnh cơ ti thể, hội chứng Leigh, và các gene ti thể còn liên quan đến một số bệnh tiểu đường, tim mạch, Alzheimer. Kĩ thuật chuyển nhân thay tế bào chất trong trứng của người mẹ mang gene bệnh bằng tế bào chất từ trứng của người cho khoẻ mạnh, rồi thụ tinh với tinh trùng của người bố. Năm 2016, kĩ thuật này đã giúp một người mẹ mang gene gây hội chứng Leigh sinh con khoẻ mạnh.
- Nông nghiệp: đột biến gene ti thể có thể gây bất thụ đực tế bào chất – cây không tạo được hạt phấn hữu thụ. Lúa là cây lưỡng tính tự thụ phấn, khử đực bằng tay rất tốn công; dùng dòng bất thụ đực tế bào chất làm mẹ giúp sản xuất hạt lúa lai (ví dụ các giống lúa lai VT 505, MV2, Long Hương 8117).
- Nghiên cứu tiến hoá: DNA ti thể có nhiều bản sao và di truyền theo dòng mẹ, không tái tổ hợp khi thụ tinh. Giải trình tự DNA ti thể của các nhóm người cho thấy loài người hiện đại xuất hiện ở châu Phi rồi phát tán sang các châu lục khác.
- Pháp y: so sánh DNA ti thể với người thân cùng dòng mẹ để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nạn nhân tai nạn và quan hệ huyết thống theo dòng mẹ.
Khám phá
Lai thuận nghịch ở cây hoa bốn giờ
Chọn loại cành của cây A và cây B, dự đoán kết quả của cặp lai thuận nghịch rồi bấm "Gieo hạt". Quan sát noãn mang lục lạp còn hạt phấn chỉ góp nhân. Đổi sang "Nhân (giả định)" để so sánh với một gene nằm trong nhân.
Lai thuận: ♀ lá xanh × ♂ lá khảm
Chưa gieo hạt.
Lai nghịch: ♀ lá khảm × ♂ lá xanh
Chưa gieo hạt.
Dự đoán kết quả của cặp lai thuận nghịch, rồi bấm "Gieo hạt".
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Ở cây hoa bốn giờ, lấy hạt phấn của cành lá xanh thụ phấn cho hoa trên cành lá trắng. Các hạt thu được mọc thành cây
Bài 2
Lấy hạt phấn của cành lá xanh thụ phấn cho hoa trên cành lá khảm của cây hoa bốn giờ. Đời con có
Bài 3
Chọn các đặc điểm của di truyền gene ngoài nhân.
Bài 4
Ở tế bào thực vật, gene ngoài nhân nằm trong
Bài 5
Một người phụ nữ mắc hội chứng Leigh do đột biến gene ti thể, lấy chồng không mang gene bệnh. Nhận định nào đúng về các con của họ?
Bài 6
Để xác định một hài cốt liệt sĩ bằng DNA ti thể, nên so sánh với DNA ti thể của người nào sau đây?
Bài 7
Nguyên nhân chủ yếu làm cho kết quả lai thuận nghịch khác nhau khi tính trạng do gene ngoài nhân quy định là
Bài 8
Nối mỗi ứng dụng với hiểu biết về gene ngoài nhân được dùng.
Bài 9
Correns làm lai thuận nghịch giữa ba loại cành (lá xanh, lá trắng, lá khảm), mỗi cặp gồm hai loại cành khác nhau. Có bao nhiêu phép lai (tính cả lai thuận và lai nghịch)?
Ghi nhớ
- Thí nghiệm của Correns ở cây hoa bốn giờ: lai thuận nghịch cho kết quả khác nhau, màu lá đời con theo cây mẹ.
- Gene ngoài nhân nằm trong ti thể và lục lạp; hợp tử nhận tế bào chất chủ yếu từ giao tử cái nên tính trạng di truyền theo dòng mẹ, biểu hiện ở cả hai giới.
- Gene ngoài nhân không phân li theo quy luật Mendel, không có quan hệ trội – lặn, không tái tổ hợp khi thụ tinh; bào quan được chia ngẫu nhiên cho tế bào con.
- Ứng dụng: giúp người mẹ mang gene bệnh ti thể sinh con khoẻ mạnh bằng chuyển nhân, tạo lúa lai nhờ bất thụ đực tế bào chất, truy nguồn gốc loài người và xác định danh tính theo dòng mẹ.