Chương 3 · Lý thuyết
Bài 16. Tương tác giữa kiểu gene với môi trường và thành tựu chọn giống
Cùng một giống lúa, ruộng được chăm sóc tốt cho gần 10 tấn/ha, ruộng thiếu phân, thiếu nước chỉ được 4 tấn/ha. Vậy năng suất do giống quyết định hay do cách chăm sóc quyết định? Và con người đã dựa vào hiểu biết này để tạo ra những giống tốt như thế nào?
Em sẽ học được
- Trình bày được sự tương tác giữa kiểu gene và môi trường; nêu được khái niệm và ví dụ về thường biến.
- Nêu được khái niệm mức phản ứng, cách xác định và vận dụng hiểu biết về mức phản ứng trong y học, nông nghiệp, giáo dục.
- Trình bày được quy trình chọn, tạo giống bằng lai hữu tính và hiện tượng ưu thế lai.
- Kể được một số thành tựu chọn, tạo giống vật nuôi và cây trồng.
Tương tác giữa kiểu gene và môi trường
Kiểu gene quy định cấu trúc của protein, từ đó hình thành các đặc điểm của cơ thể. Môi trường cung cấp nguyên liệu, năng lượng và các tín hiệu điều hoà sự biểu hiện của gene. Vì vậy, kiểu hình là kết quả tương tác giữa kiểu gene và môi trường.
Định nghĩa · Thường biến (mềm dẻo kiểu hình)
- Hoa phù dung: buổi sáng hoa màu trắng, buổi chiều chuyển sang màu hồng.
- Thỏ Himalaya: lông toàn thân trắng, riêng các đầu mút (tai, mũi, bàn chân, đuôi) có nhiệt độ thấp hơn nên lông màu đen. Cạo lông trắng ở lưng rồi chườm nước đá, lông mọc lại ở đó có màu đen; nuôi ở nhiệt độ trên 30 °C, lông ở đầu mút cũng trắng.
- Hoa anh thảo (Primula sinensis): cây kiểu gene AA trồng ở 20 °C cho hoa đỏ, trồng ở 35 °C cho hoa trắng; đưa cây về 20 °C, hoa mới mọc lại có màu đỏ. Cây aa luôn cho hoa trắng.
- Hoa cẩm tú cầu: cùng một giống, trồng ở đất chua hoa màu lam, ở đất trung tính hoặc kiềm hoa màu hồng.
Mức phản ứng
Định nghĩa · Mức phản ứng
- Mức phản ứng do kiểu gene quy định nên di truyền được. Bố mẹ không truyền cho con một kiểu hình có sẵn mà truyền một kiểu gene với mức phản ứng của nó.
- Cách xác định: tạo các cá thể có cùng một kiểu gene đồng hợp (ví dụ giâm cành, chiết cành từ cùng một cây, hoặc dòng thuần), nuôi trồng chúng trong các điều kiện môi trường khác nhau rồi theo dõi kiểu hình.
- Mỗi gene trong một kiểu gene có mức phản ứng riêng. Tính trạng chất lượng thường có mức phản ứng hẹp, ít chịu ảnh hưởng của môi trường (hàm lượng bơ trong sữa, hàm lượng vitamin C trong quả bưởi, đặc tính hạt gạo ST25). Tính trạng số lượng do nhiều gene quy định, có mức phản ứng rộng, dễ thay đổi theo môi trường (sản lượng sữa, năng suất lúa, sản lượng trứng).
Ghi chú · Giống – kĩ thuật – năng suất
| Lĩnh vực | Vận dụng |
|---|---|
| Y học | Bệnh phenylketonuria (PKU) do gene lặn trên NST thường: cơ thể không chuyển hoá được phenylalanine, chất này tích tụ gây hại hệ thần kinh, làm trí tuệ chậm phát triển. Phát hiện sớm ở trẻ sơ sinh và cho ăn kiêng phenylalanine thì bệnh giảm nhẹ hoặc không biểu hiện. |
| Nông nghiệp | Chọn, tạo giống có mức phản ứng rộng về năng suất để thích nghi với nhiều điều kiện canh tác; khi dùng giống mới cần trồng, nuôi đúng quy trình (đúng thời vụ, đúng loại và liều lượng phân bón) để đạt năng suất tối đa của giống. |
| Giáo dục, thể chất | Để đạt tầm vóc, sức khoẻ và năng lực học tập tối đa mà kiểu gene cho phép, cần chế độ dinh dưỡng cân đối, vận động, sinh hoạt hợp lí và môi trường học tập tốt. |
Thành tựu chọn, tạo giống bằng lai hữu tính
Giống cây trồng là một quần thể cây trồng phân biệt được với quần thể khác qua ít nhất một đặc tính di truyền, đồng nhất về hình thái, ổn định qua các chu kì nhân giống và có giá trị canh tác, sử dụng. Giống vật nuôi là quần thể vật nuôi cùng loài, cùng nguồn gốc, có ngoại hình và cấu trúc di truyền tương tự, được con người hình thành, củng cố và phát triển; trong một giống có thể có các dòng mang đặc điểm riêng ổn định.
Lai hữu tính là phương pháp chọn các cá thể mang đặc điểm mong muốn cho giao phối (thụ phấn) với nhau để tổ hợp các đặc điểm đó vào cùng một giống. Quy trình gồm ba bước:
- Tạo các dòng thuần chủng mang các đặc tính mong muốn.
- Lai các dòng thuần với nhau để tổ hợp các đặc tính mong muốn.
- Chọn lọc các tổ hợp tốt, nhân giống và làm cho giống thuần chủng, ổn định.
Định nghĩa · Ưu thế lai
| Giống | Đặc điểm và cách tạo |
|---|---|
| Gà Đông Tảo (Hưng Yên) | Chọn lọc qua nhiều thế hệ những con to, chân to, da đỏ để làm giống. |
| Vịt Cổ Lũng (Thanh Hoá) | Giống vịt bản địa quý, thịt nhiều nạc, thơm ngon. |
| Lợn Landrace (Đan Mạch) | Lai lợn địa phương với lợn Large White, rồi chọn lọc thành giống siêu nạc, năng suất cao, nuôi phổ biến trên thế giới. |
| Bò Blanc-Blue-Belgium (BBB) | Lai bò Bỉ với bò Shorthorn (Anh); cơ bắp phát triển vượt trội, nhiều thịt nạc. |
| Lúa ST25 (Sóc Trăng) | Chọn tạo qua nhiều năm lai và chọn lọc; hạt dài, cơm thơm, được công nhận là gạo ngon nhất thế giới năm 2019. |
| Lúa Đài thơm 8 | Giống lúa thơm cứng cây, ít đổ ngã, bông to, năng suất cao khi chăm sóc tốt. |
| Bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ) | Giống bưởi ngon được chọn lọc qua nhiều năm và được bảo hộ. |
| Sầu riêng Monthong (Dona) | Nguồn gốc Thái Lan; cây khoẻ, ít sâu bệnh, quả to, múi vàng nhạt, ngọt. |
Khám phá
Đồ thị mức phản ứng
Chọn một giống lúa và đổi điều kiện canh tác: điểm trên đồ thị cho biết năng suất (kiểu hình). Thử đủ năm điều kiện để thấy mức phản ứng của giống; so sánh giống A và giống B. Chuyển sang hoa anh thảo để xem nhiệt độ đổi màu hoa của kiểu gene AA và aa.
Dải màu bên phải đồ thị là khoảng năng suất đã quan sát của giống A: từ 7 đến 7 tấn/ha.
Giống A, điều kiện trung bình: năng suất 7,0 tấn/ha. Ở điều kiện này, giống cho năng suất cao nhất là giống A. Đã thử 1/5 điều kiện; thử hết để tìm mức phản ứng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Thường biến là
Bài 2
Mức phản ứng của một kiểu gene là
Bài 3
Các cây được giâm từ cùng một cây khoai lang, trồng ở bốn điều kiện khác nhau, cho năng suất 4,5; 6,0; 7,2; 8,1 tấn/ha. Năng suất cao nhất hơn năng suất thấp nhất bao nhiêu tấn/ha?
Bài 4
Chọn các tính trạng thường có mức phản ứng hẹp (ít chịu ảnh hưởng của môi trường).
Bài 5
Để xác định mức phản ứng của một giống cây, người ta làm thế nào?
Bài 6
Cạo một mảng lông trắng trên lưng thỏ Himalaya rồi chườm nước đá liên tục vào chỗ đó. Lông mọc lại ở chỗ chườm đá có màu
Bài 7
Trẻ mắc bệnh phenylketonuria nếu được phát hiện sớm và ăn kiêng phenylalanine thì bệnh giảm nhẹ hoặc không biểu hiện. Điều này cho thấy
Bài 8
Trong sản xuất nông nghiệp, nối mỗi khái niệm di truyền với yếu tố tương ứng.
Bài 9
Sắp xếp các bước của quy trình chọn, tạo giống bằng lai hữu tính.
Bài 10
Vì sao người ta dùng con lai F₁ có ưu thế lai làm sản phẩm mà không giữ làm giống?
Bài 11
Nối mỗi giống với thành tựu tương ứng.
Ghi nhớ
- Kiểu hình là kết quả tương tác giữa kiểu gene và môi trường.
- Thường biến (mềm dẻo kiểu hình): một kiểu gene cho các kiểu hình khác nhau ở các môi trường khác nhau; không làm đổi kiểu gene nên không di truyền.
- Mức phản ứng là tập hợp các kiểu hình của một kiểu gene ở các môi trường khác nhau; do kiểu gene quy định nên di truyền được. Tính trạng chất lượng có mức phản ứng hẹp, tính trạng số lượng có mức phản ứng rộng.
- Giống là kiểu gene, kĩ thuật là môi trường, năng suất là kiểu hình.
- Lai hữu tính: tạo dòng thuần → lai → chọn lọc, nhân giống; ưu thế lai cao nhất ở F₁ và được dùng trong lai kinh tế.