Chương 6 · Lý thuyết
Bài 24. Sinh thái học quần thể
Một đàn sói cùng nhau săn được con mồi lớn hơn hẳn từng con; nhưng khi đàn quá đông, chúng lại tranh nhau thức ăn và lãnh thổ. Một quần thể có thể tăng số lượng mãi được không? Điều gì giữ số lượng chuột trên cánh đồng, cá trong hồ dao động quanh một mức nhất định?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm quần thể; phân tích được mối quan hệ hỗ trợ và cạnh tranh giữa các cá thể trong quần thể.
- Trình bày được các đặc trưng cơ bản của quần thể: kích thước (tối thiểu, tối đa), mật độ, kiểu phân bố, tỉ lệ giới tính, nhóm tuổi; đọc được tháp tuổi.
- Phân biệt được tăng trưởng theo tiềm năng sinh học (chữ J) và trong môi trường có giới hạn (chữ S); tính được kích thước quần thể từ mức sinh sản, tử vong, nhập cư, xuất cư.
- Trình bày được biến động số lượng theo chu kì, không theo chu kì và cơ chế tự điều hoà số lượng của quần thể; nêu được ứng dụng trong nông nghiệp, bảo tồn và chính sách dân số.
Quần thể và các mối quan hệ trong quần thể
Định nghĩa · Quần thể sinh vật
Quần thể được hình thành khi một số cá thể cùng loài phát tán tới môi trường sống mới; những cá thể thích nghi được với điều kiện sống mới thì tồn tại, sinh sản, dần dần gắn bó với nhau thành quần thể ổn định.
| Quan hệ | Biểu hiện và ý nghĩa |
|---|---|
| Hỗ trợ | Các cá thể cùng tìm thức ăn, chống kẻ thù, sinh sản (chó sói săn mồi theo đàn, cây thông nhựa liền rễ). Quan hệ hỗ trợ tạo hiệu quả nhóm: khai thác tối ưu nguồn sống, tăng hiệu quả sinh sản, chống chịu tốt hơn với điều kiện bất lợi. |
| Cạnh tranh | Xuất hiện khi mật độ quá cao, nguồn sống không đủ: các cá thể tranh giành thức ăn, nơi ở, ánh sáng, con cái. Cạnh tranh làm tăng tử vong, xuất cư, giảm sinh sản, giúp số lượng và sự phân bố phù hợp với nguồn sống; đồng thời loại bỏ cá thể kém thích nghi. |
Các đặc trưng cơ bản của quần thể
- Kích thước quần thể là số lượng cá thể (hoặc khối lượng, năng lượng tích luỹ trong các cá thể) của quần thể. Kích thước tối thiểu là số cá thể ít nhất để quần thể duy trì và phát triển; kích thước tối đa là giới hạn lớn nhất phù hợp với sức chứa của môi trường.
- Mật độ cá thể là số lượng cá thể (hoặc sinh khối) trên một đơn vị diện tích hay thể tích. Mật độ ảnh hưởng tới mức sử dụng nguồn sống, khả năng sinh sản và tử vong.
- Kiểu phân bố: theo nhóm (phổ biến nhất, khi điều kiện sống phân bố không đều, các cá thể hỗ trợ nhau: nhóm cây bụi, đàn trâu rừng); đồng đều (khi điều kiện sống phân bố đều, cạnh tranh gay gắt: cây thông trong rừng thông, chim cánh cụt làm tổ); ngẫu nhiên (điều kiện sống phân bố đều, không có cạnh tranh gay gắt: các loài sâu sống trên tán lá, cây gỗ trong rừng mưa nhiệt đới).
- Tỉ lệ giới tính là tỉ lệ giữa số cá thể đực và số cá thể cái. Tỉ lệ này thường xấp xỉ 1:1 nhưng thay đổi theo loài, theo giai đoạn phát triển và điều kiện môi trường; trong chăn nuôi gà, vịt lấy trứng người ta giữ nhiều con cái hơn.
- Nhóm tuổi: quần thể gồm nhóm tuổi trước sinh sản, đang sinh sản và sau sinh sản. Sắp xếp các nhóm tuổi chồng lên nhau được tháp tuổi.
Trong đó N₀, N t là số cá thể ở thời điểm đầu và sau khoảng thời gian t; B, D, I, E lần lượt là số cá thể sinh ra, chết đi, nhập cư và xuất cư trong khoảng thời gian đó. Dưới kích thước tối thiểu, quần thể dễ suy giảm tới diệt vong vì sự hỗ trợ giữa các cá thể giảm, cơ hội gặp nhau để giao phối ít, giao phối gần tăng; trên kích thước tối đa, cạnh tranh gay gắt làm tăng tử vong, xuất cư.
| Dạng tháp | Đặc điểm | Xu hướng |
|---|---|---|
| Phát triển | Đáy rộng: nhóm trước sinh sản đông hơn nhóm đang sinh sản | Số lượng tăng |
| Ổn định | Nhóm trước sinh sản xấp xỉ nhóm đang sinh sản | Số lượng ổn định |
| Suy thoái | Đáy hẹp: nhóm trước sinh sản ít hơn nhóm đang sinh sản | Số lượng giảm |
Tháp phát triển (dạng phát triển): nhóm trước sinh sản đông, đáy tháp rộng; quần thể đang tăng số lượng.
Tăng trưởng của quần thể
Tăng trưởng quần thể là sự gia tăng kích thước quần thể theo thời gian, phụ thuộc vào mức sinh sản, tử vong, nhập cư và xuất cư. Khi bỏ qua di cư, tốc độ tăng trưởng (tính theo tỉ lệ) là r=b trừ d, với b là mức sinh sản và d là mức tử vong.
| Kiểu tăng trưởng | Điều kiện | Đồ thị |
|---|---|---|
| Theo tiềm năng sinh học | Môi trường không bị giới hạn: nguồn sống dồi dào, không gian rộng, không có kẻ thù, dịch bệnh; mỗi cá thể sinh sản tối đa | Đường cong chữ J: số lượng tăng theo cấp số nhân, ΔN/Δt=rN |
| Trong môi trường có giới hạn | Nguồn sống, không gian có hạn; cạnh tranh, dịch bệnh, vật ăn thịt tăng khi mật độ tăng | Đường cong chữ S: lúc đầu tăng chậm, sau đó tăng nhanh, tăng nhanh nhất ở điểm uốn N=K/2, rồi chậm dần và ổn định quanh sức chứa K; ΔN/Δt=rN(K trừ N)/K |
Trong tự nhiên, hầu hết quần thể tăng trưởng theo đường cong chữ S. Quần thể người tăng chậm suốt thời gian dài do sản xuất lương thực thấp, dịch bệnh, chiến tranh; từ thế kỉ XVIII, nhờ những tiến bộ về khoa học, công nghệ, y học, dân số thế giới tăng rất nhanh, gây sức ép lớn lên tài nguyên và môi trường.
Biến động và điều hoà số lượng cá thể
- Biến động theo chu kì: số lượng tăng giảm theo chu kì biến đổi của môi trường. Ví dụ: ếch nhái tăng mạnh vào mùa mưa, giảm vào mùa khô; số lượng rươi tăng mạnh vào khoảng cuối tháng 9, đầu tháng 10 âm lịch (theo chu kì tuần trăng); số lượng thỏ rừng và mèo rừng (linh miêu) ở Canada biến động theo chu kì khoảng 9 – 10 năm; cá cơm ở vùng biển Peru biến động theo chu kì khoảng 10 – 12 năm do dòng hải lưu nóng.
- Biến động không theo chu kì: số lượng tăng hoặc giảm đột ngột do các yếu tố ngẫu nhiên như cháy rừng, bão, lũ lụt, dịch bệnh, hoặc hoạt động của con người (khai thác quá mức, xả thải, xây dựng).
Định lí · Cơ chế điều hoà số lượng
Các nhân tố hữu sinh như cạnh tranh, vật ăn thịt, dịch bệnh tác động mạnh hay yếu tuỳ mật độ (nhân tố phụ thuộc mật độ); các nhân tố vô sinh như khí hậu, thiên tai tác động lên quần thể không phụ thuộc vào mật độ.
Năm thứ 0: N = 1 000 cá thể. Số lượng xấp xỉ sức chứa K: mức sinh sản cân bằng với mức tử vong và xuất cư, quần thể ở trạng thái cân bằng.
Ứng dụng hiểu biết về quần thể
- Nông nghiệp: trồng cây, nuôi con với mật độ hợp lí để hạn chế cạnh tranh, dịch bệnh, thuận tiện chăm sóc, nâng cao năng suất; tỉa thưa cây, tách đàn khi mật độ quá cao.
- Bảo tồn và khai thác: dựa vào kích thước, mật độ, cấu trúc tuổi, tỉ lệ giới tính để đánh giá tình trạng loài, quyết định loài cần bảo vệ và mức khai thác hợp lí; quy định kích thước mắt lưới để chỉ đánh bắt cá trưởng thành, cấm khai thác vào mùa sinh sản.
- Chính sách xã hội: nghiên cứu dân số (tỉ lệ sinh, tử, cấu trúc tuổi, giới tính, phân bố dân cư) là cơ sở xây dựng chính sách dân số, giáo dục, y tế, an sinh và bảo vệ môi trường.
Khám phá
Đường cong chữ J và chữ S
Chọn "Cả hai" rồi kéo thanh trượt thời điểm t: so sánh số lượng trên đường chữ J (môi trường không giới hạn) và chữ S (có sức chứa K, đường đỏ đứt nét). Đổi r và K để xem đường chữ S tăng nhanh nhất khi N=K/2 và dừng lại quanh K.
- Đường cong J
- N = 244, tăng 122 cá thể/năm; cứ khoảng 1,4 năm số lượng tăng gấp đôi.
- Đường cong S
- N = 168 (33,7% sức chứa), tăng 56 cá thể/năm; tăng nhanh nhất khi N = K/2 = 250, lúc t ≈ 6,4 năm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Đầu năm một quần thể có 2000 cá thể. Trong năm có 300 cá thể sinh ra, 120 cá thể chết, 40 cá thể nhập cư, 20 cá thể xuất cư. Cuối năm quần thể có bao nhiêu cá thể?
Bài 2
Trên một đồi cỏ rộng 12 ha có 840 con thỏ. Mật độ quần thể thỏ là bao nhiêu con/ha?
Bài 3
Quần thể có 10000 cá thể, mức sinh sản 0,1 và mức tử vong 0,04 mỗi năm, không có di cư. Sau 1 năm quần thể có bao nhiêu cá thể?
Bài 4
Một quần thể tăng trưởng theo đường cong chữ S với sức chứa K=1200 cá thể. Quần thể tăng nhanh nhất khi có bao nhiêu cá thể?
Bài 5
Quần thể tăng trưởng theo đường cong chữ J khi
Bài 6
Khi kích thước quần thể giảm xuống dưới mức tối thiểu, những hiện tượng nào dễ xảy ra làm quần thể suy giảm tới diệt vong?
Bài 7
Một quần thể có tỉ lệ nhóm tuổi trước sinh sản : đang sinh sản : sau sinh sản là 20%:45%:35%. Tháp tuổi của quần thể có dạng
Bài 8
Ghép mỗi kiểu phân bố cá thể với ví dụ phù hợp.
Bài 9
Hiện tượng nào là biến động số lượng cá thể theo chu kì?
Bài 10
Nhân tố nào tác động lên quần thể phụ thuộc vào mật độ cá thể?
Ghi nhớ
- Quần thể là tập hợp các cá thể cùng loài, cùng không gian, cùng thời điểm, sinh sản được; giữa các cá thể có quan hệ hỗ trợ và cạnh tranh.
- Đặc trưng cơ bản: kích thước, mật độ, kiểu phân bố, tỉ lệ giới tính, nhóm tuổi; N t =N₀+B trừ D+I trừ E.
- Môi trường không giới hạn: tăng theo đường cong chữ J; môi trường có giới hạn: đường cong chữ S, ổn định quanh sức chứa K, tăng nhanh nhất ở K/2.
- Số lượng biến động theo chu kì hoặc không theo chu kì và luôn được điều hoà về trạng thái cân bằng nhờ thay đổi mức sinh sản, tử vong, di cư.