Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Luyện tập

Bài 25. Thực hành: Xác định một số đặc trưng của quần thể

Không ai đếm được từng cây cỏ trên một quả đồi hay từng con cá trong một cái hồ. Vậy làm thế nào các nhà sinh thái học biết một quần thể có khoảng bao nhiêu cá thể? Bài thực hành này giúp em lấy mẫu đúng cách rồi dùng toán học để ước tính kích thước và mật độ quần thể.

Em sẽ học được

  • Xác định được khu vực phân bố và bố trí được các ô tiêu chuẩn ngẫu nhiên để đếm cá thể của quần thể thực vật hoặc động vật ít di chuyển.
  • Ước tính được kích thước quần thể bằng công thức N=A/a·n̄ và tính được mật độ quần thể.
  • Giải thích được nguyên tắc và thực hiện được phương pháp đánh dấu – bắt lại, ước tính N=(M·C)/R.
  • Xử lí số liệu, nhận xét độ tin cậy và viết được báo cáo thực hành.

Cơ sở của việc ước tính

Kích thước và mật độ là hai đặc trưng cơ bản của quần thể. Vì không thể đếm toàn bộ cá thể, người ta lấy mẫu một phần quần thể rồi suy ra cả quần thể dựa trên cơ sở toán học (xác suất, thống kê). Muốn kết quả đáng tin cậy, mẫu phải được chọn ngẫu nhiên và đủ lớn; số mẫu càng nhiều, kết quả ước tính càng sát thực tế.

Trước khi lấy mẫu phải xác định khu vực phân bố của quần thể (lập bản đồ, đo diện tích), vì công thức ước tính dùng diện tích khu vực này và các ô mẫu phải được đặt bên trong nó.

Phương pháp ô tiêu chuẩn

  • Đối tượng: thực vật hoặc động vật ít di chuyển (giun đất, ốc, cua, sò...).
  • Dụng cụ: bản đồ khu vực (giấy hoặc điện tử), thước dây, cọc tre hoặc gỗ và dây để căng ô (hoặc khung gỗ, khung dây thép), bút, sổ ghi chép; ống nhòm, cuốc, xẻng tuỳ đối tượng.
  • Kích thước ô phù hợp với đối tượng: khoảng 10 m × 10 m với cây gỗ lớn, 1 m × 1 m với cây thân thảo, 10 cm × 10 cm với địa y.
  1. Xác định khu vực phân bố, lập bản đồ, chia khu vực thành các ô và đánh số; chọn ngẫu nhiên các vị trí lấy mẫu.
  2. Đặt ô tiêu chuẩn vào từng vị trí đã chọn, đếm số cá thể trong mỗi ô và ghi vào bảng.
  3. Tính số cá thể trung bình trong một ô rồi ước tính kích thước quần thể.
  4. Từ kích thước quần thể và diện tích khu vực phân bố, tính mật độ quần thể.
N=A/a·n̄, mật độ=N/A

Trong đó N là kích thước quần thể ước tính, A là diện tích khu vực khảo sát, a là diện tích một ô tiêu chuẩn, n̄ là số cá thể trung bình trong một ô. A và a phải cùng đơn vị đo.

Khu khảo sát rộng A=100 m², chia thành các ô a=1 m². Bấm "Đặt 1 ô ngẫu nhiên" để chọn vị trí lấy mẫu.

Phương pháp đánh dấu – bắt lại

Với động vật di chuyển nhiều (cá, chim, chuột, côn trùng), các ô cố định không dùng được. Người ta bắt một số cá thể, đánh dấu rồi thả lại; sau một thời gian, khi các cá thể đã đánh dấu hoà nhập trở lại quần thể, bắt lần thứ hai và đếm số cá thể mang dấu.

  1. Lần bắt thứ nhất: bắt ngẫu nhiên M cá thể, đánh dấu (cắt vây, đeo vòng, chấm sơn...) rồi thả lại đúng nơi bắt.
  2. Chờ một thời gian đủ để các cá thể đánh dấu phân bố đều trở lại trong quần thể.
  3. Lần bắt thứ hai: bắt ngẫu nhiên C cá thể, đếm số cá thể mang dấu R.
  4. Ước tính kích thước quần thể; nên lặp lại nhiều lần và lấy trung bình.

Định lí · Công thức ước tính

Tỉ lệ cá thể mang dấu trong lần bắt thứ hai xấp xỉ tỉ lệ cá thể mang dấu trong cả quần thể: R/C=M/N, nên N=(M·C)/R.

Lưu ý · Điều kiện để kết quả đáng tin cậy

Dấu không bị mất và không làm ảnh hưởng tới sức sống, tập tính của cá thể; cá thể đánh dấu hoà nhập ngẫu nhiên vào quần thể; giữa hai lần bắt không có sinh, tử, nhập cư, xuất cư đáng kể; mỗi cá thể có cơ hội bị bắt như nhau.

Báo cáo thực hành

  1. Mục đích của bài thực hành; đối tượng và khu vực khảo sát (diện tích, bản đồ).
  2. Kết quả: bảng số cá thể trong từng ô hoặc từng lần bắt; số trung bình; kích thước và mật độ quần thể ước tính.
  3. Giải thích, nhận xét: kết quả có đáng tin cậy không, nguyên nhân sai số (số mẫu ít, đặt ô không ngẫu nhiên, cá thể phân bố theo nhóm, dấu bị mất...).
  4. Trả lời câu hỏi, ví dụ: vì sao phải xác định khu vực phân bố trước khi ước tính các đặc trưng của quần thể?

Khám phá

Đánh dấu – bắt lại trong một hồ cá

Chọn số cá bắt lần 1 (M) và lần 2 (C), bấm "Bắt và đánh dấu", rồi "Thả lại, rồi bắt lần 2" để đếm số cá có dấu R và tính N=(M·C)/R. Lặp lại vài lần trên cùng hồ, so sánh trung bình với số lượng thật; thử M, C nhỏ để thấy sai số lớn hơn.

Chấm cam: cá đã đánh dấu. Viền đen: cá bắt được ở lần thứ hai.

50
50

Bước 1: bắt ngẫu nhiên M=50 con cá, đánh dấu rồi thả lại vào hồ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khảo sát một quần thể cỏ trên bãi đất rộng 200 m², dùng 5 ô tiêu chuẩn 1 m × 1 m đặt ngẫu nhiên, đếm được 8, 12, 9, 11, 10 cây. Ước tính kích thước và mật độ quần thể.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một khu rừng trồng rộng 2 ha. Đặt 4 ô tiêu chuẩn 10 m × 10 m, đếm được 6, 9, 7, 8 cây keo. Ước tính số cây keo và mật độ (cây/ha).
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Để ước tính số cá chép trong một hồ, người ta bắt 60 con, đánh dấu rồi thả lại. Một tuần sau bắt 50 con, trong đó có 12 con mang dấu. Ước tính số cá chép trong hồ.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Bãi cỏ rộng 50 m². Đặt ngẫu nhiên 4 ô tiêu chuẩn 1 m², đếm được 6, 4, 7, 3 cây. Ước tính số cây trên bãi.

Đơn vị:cây

Bài 2

Với số liệu ở bài trên (N=250 cây trên 50 m²), mật độ quần thể là bao nhiêu cây trên 1 m²?

Bài 3

Khu rừng rộng 3 ha. Đặt 5 ô tiêu chuẩn 10 m × 10 m, đếm được 4, 6, 5, 7, 3 cây gỗ. Ước tính số cây gỗ trong khu rừng.

Đơn vị:cây

Bài 4

Bắt 40 con chuột đồng, đánh dấu rồi thả lại. Lần bắt sau được 30 con, trong đó 6 con có dấu. Ước tính số chuột đồng trong khu vực.

Đơn vị:con

Bài 5

Người ta đeo vòng cho 120 con chim sẻ rồi thả. Ít ngày sau bắt 100 con, thấy 15 con đeo vòng. Ước tính số chim sẻ của quần thể.

Đơn vị:con

Bài 6

Một hồ có khoảng 480 con cá rô. Nếu đánh dấu 80 con rồi thả lại, lần bắt sau bắt 60 con thì dự kiến có bao nhiêu con mang dấu?

Đơn vị:con

Bài 7

Muốn ước tính số lượng cá mè trong một hồ chứa, nên dùng phương pháp nào?

Bài 8

Khi khảo sát quần thể cỏ mần trầu (cây thân thảo), kích thước ô tiêu chuẩn phù hợp là

Bài 9

Những điều kiện nào cần có để phương pháp đánh dấu – bắt lại cho kết quả đáng tin cậy?

Bài 10

Sắp xếp các bước của phương pháp ô tiêu chuẩn theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Tính số cá thể trung bình một ô và ước tính kích thước quần thể
  2. Vị trí 2: Tính mật độ quần thể
  3. Vị trí 3: Xác định khu vực phân bố, lập bản đồ, chọn ngẫu nhiên vị trí lấy mẫu
  4. Vị trí 4: Đặt ô tiêu chuẩn, đếm số cá thể trong mỗi ô

Bài 11

Vì sao các ô tiêu chuẩn phải được đặt ở những vị trí chọn ngẫu nhiên và với số lượng đủ lớn?

Ghi nhớ

  • Ước tính kích thước quần thể bằng cách lấy mẫu ngẫu nhiên, đủ nhiều, trong khu vực phân bố đã xác định.
  • Ô tiêu chuẩn (thực vật, động vật ít di chuyển): N=A/a·n̄, mật độ =N/A.
  • Đánh dấu – bắt lại (động vật di chuyển): N=(M·C)/R, đúng khi dấu không mất, cá thể hoà nhập ngẫu nhiên và quần thể không đổi giữa hai lần bắt.