Chương 7 · Lý thuyết
Bài 26. Quần xã sinh vật
Trong một khu rừng, cây gỗ, dây leo, nấm, côn trùng, chim, thú... cùng sống bên nhau: loài này làm thức ăn cho loài kia, loài này che bóng cho loài khác, có loài giúp nhau, có loài tranh giành nhau. Tập hợp nhiều loài như vậy có những đặc trưng gì, và vì sao nhiều loài có nhu cầu gần giống nhau vẫn cùng tồn tại được?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm quần xã sinh vật.
- Trình bày được các đặc trưng cơ bản của quần xã: thành phần loài (loài ưu thế, loài đặc trưng, loài chủ chốt...), độ đa dạng, độ phong phú, cấu trúc không gian, cấu trúc dinh dưỡng; tính được độ phong phú của một loài.
- Phân biệt được các mối quan hệ hỗ trợ (cộng sinh, hợp tác, hội sinh) và đối kháng (cạnh tranh, kí sinh, ức chế – cảm nhiễm, sinh vật ăn sinh vật) giữa các loài; giải thích được hiện tượng khống chế sinh học.
- Phát biểu được khái niệm ổ sinh thái; giải thích được vì sao sự phân li ổ sinh thái giúp các loài cùng tồn tại.
- Nêu được ảnh hưởng của loài ngoại lai, của con người tới quần xã và các biện pháp bảo vệ quần xã.
Khái niệm quần xã sinh vật
Định nghĩa · Quần xã sinh vật
Quần xã thường được gọi tên theo đặc điểm môi trường sống hoặc theo loài ưu thế: quần xã rừng thông, quần xã ruộng lúa, quần xã ao cá... Quần xã có kích thước rất khác nhau, từ một khu rừng mưa nhiệt đới rộng lớn tới một khu vườn nhỏ. Quần xã là một hệ mở, luôn trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường, có khả năng tự điều chỉnh để duy trì trạng thái cân bằng động.
Các đặc trưng cơ bản của quần xã
Thành phần loài thể hiện qua số lượng loài và số lượng cá thể của mỗi loài. Quần xã có nhiều loài thường ổn định hơn, vì khi một loài suy giảm, loài khác có thể thay thế vai trò của nó.
| Nhóm loài | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Loài ưu thế | Có số lượng cá thể hoặc sinh khối lớn, hoạt động mạnh, ảnh hưởng lớn tới cấu trúc quần xã | Cây gỗ lớn trong rừng mưa nhiệt đới; lúa trong quần xã ruộng lúa |
| Loài đặc trưng | Chỉ có (hoặc có nhiều) ở một quần xã, phân biệt quần xã đó với quần xã khác; có thể trùng với loài ưu thế | Đước, sú, vẹt ở rừng ngập mặn; cây cọ ở vùng đồi Phú Thọ |
| Loài chủ chốt | Có vai trò kiểm soát, khống chế sự phát triển của các loài khác, quyết định sự ổn định của quần xã, dù số lượng có thể không nhiều | Sư tử trên đồng cỏ; hổ trong rừng |
| Loài thứ yếu, loài ngẫu nhiên | Loài thứ yếu có thể thay thế loài ưu thế khi loài này suy giảm; loài ngẫu nhiên ít gặp, số lượng ít | Cây bụi dưới tán rừng |
Định nghĩa · Độ phong phú và độ đa dạng
Trong đó n i là số cá thể của loài i, N là tổng số cá thể của tất cả các loài trong quần xã. Độ đa dạng thường giảm dần khi đi từ vĩ độ thấp (xích đạo) lên vĩ độ cao, từ chân núi lên đỉnh núi, từ bờ ra khơi và từ tầng nước mặt xuống tầng nước sâu. Quần xã đa dạng thì ổn định hơn; khi độ đa dạng giảm, quần xã dễ mất cân bằng.
- Cấu trúc không gian là sự phân bố cá thể của các loài trong không gian, giúp giảm cạnh tranh và tận dụng tốt nguồn sống. Theo chiều thẳng đứng, quần xã phân thành nhiều tầng (rừng mưa nhiệt đới có tầng vượt tán, tầng tán, tầng dưới tán, tầng cây bụi, tầng cỏ; hồ nước có tầng mặt, tầng giữa, tầng đáy). Theo chiều ngang, các loài phân bố thành từng vành đai theo sự thay đổi của môi trường: từ ven bờ ra khơi, từ đồng bằng lên núi cao.
- Cấu trúc dinh dưỡng thể hiện mối quan hệ dinh dưỡng giữa các loài, gồm ba nhóm: sinh vật sản xuất (thực vật, tảo, một số vi khuẩn tự dưỡng tổng hợp chất hữu cơ), sinh vật tiêu thụ (chủ yếu là động vật, sử dụng chất hữu cơ có sẵn), sinh vật phân giải (chủ yếu là vi khuẩn, nấm, phân giải chất hữu cơ thành chất vô cơ trả lại môi trường).
Quan hệ giữa các loài trong quần xã
| Quan hệ | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cộng sinh | Hai loài gắn bó chặt chẽ, cùng có lợi, sống chung là bắt buộc | Nấm và vi khuẩn lam (tảo) trong địa y; vi khuẩn Rhizobium trong nốt sần rễ cây họ Đậu; vi sinh vật trong dạ cỏ trâu, bò |
| Hợp tác | Hai loài cùng có lợi nhưng không bắt buộc phải sống cùng nhau | Chim sáo và trâu; chim mỏ đỏ và linh dương; chim hút mật và cây có hoa |
| Hội sinh | Một loài có lợi, loài kia không có lợi cũng không bị hại | Phong lan, dương xỉ bám trên thân cây gỗ; cá ép bám vào cá lớn |
| Cạnh tranh | Các loài tranh giành nguồn sống (thức ăn, nơi ở, ánh sáng...); các loài đều bị hại, có thể dẫn tới loại trừ nhau | Lúa và cỏ dại; cú và chồn cùng ăn chuột trong rừng |
| Kí sinh – vật chủ | Loài kí sinh sống nhờ trên cơ thể vật chủ, lấy chất dinh dưỡng, làm vật chủ yếu dần nhưng thường không giết chết ngay | Giun sán trong ruột người; dây tơ hồng trên cây khác |
| Ức chế – cảm nhiễm | Một loài tiết chất vào môi trường gây hại cho loài khác, bản thân không được lợi hoặc không bị ảnh hưởng | Tảo giáp nở hoa gây độc cho cá, tôm; cây tỏi tiết chất ức chế vi sinh vật |
| Sinh vật ăn sinh vật | Loài này dùng loài kia làm thức ăn (động vật ăn thực vật, vật ăn thịt – con mồi, thực vật bắt sâu bọ) | Hổ ăn hươu; bò ăn cỏ; cây nắp ấm bắt ruồi |
Cộng sinh, hợp tác, hội sinh là các quan hệ hỗ trợ (không loài nào bị hại); cạnh tranh, kí sinh, ức chế – cảm nhiễm, sinh vật ăn sinh vật là các quan hệ đối kháng (ít nhất một loài bị hại).
Thẻ chưa xếp (11)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Định lí · Khống chế sinh học
Ổ sinh thái
Định nghĩa · Ổ sinh thái
Giới hạn sinh thái về một nhân tố (nhiệt độ, độ ẩm, độ mặn...) là ổ sinh thái của loài về nhân tố đó; tổ hợp các giới hạn sinh thái về mọi nhân tố tạo nên ổ sinh thái chung của loài. Ổ sinh thái khác với nơi ở: nơi ở chỉ là nơi cư trú, còn ổ sinh thái biểu hiện cách sinh sống của loài (ăn gì, kiếm ăn ở đâu, vào lúc nào, chịu được điều kiện nào...).
Định lí · Phân li ổ sinh thái
Loài ngoại lai, tác động của con người và bảo vệ quần xã
Loài ngoại lai là loài xuất hiện ở khu vực vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng (do con người mang tới hoặc phát tán tới). Ở môi trường mới, nếu không có thiên địch và đối thủ cạnh tranh, loài ngoại lai có thể sinh sản rất nhanh, cạnh tranh với loài bản địa, trở thành loài ưu thế và làm thay đổi cấu trúc quần xã. Ví dụ: ốc bươu vàng phá hại lúa; cây mai dương (trinh nữ móc) lấn át thực vật bản địa ở nhiều vùng đất ngập nước.
- Tác động của con người: phá rừng, chuyển đất rừng thành đất nông nghiệp, đô thị hoá làm mất nơi sống; khai thác quá mức làm nhiều quần thể giảm dưới kích thước tối thiểu; lạm dụng phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật gây ô nhiễm, làm giảm độ đa dạng của quần xã.
- Biện pháp bảo vệ: xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, trung tâm cứu hộ động vật hoang dã; khai thác hợp lí tài nguyên; bảo vệ và phục hồi các quần thể bị suy thoái; phát triển nông nghiệp hữu cơ, dùng thiên địch thay thuốc hoá học; kiểm soát chặt việc nhập nội sinh vật, ngăn chặn loài ngoại lai xâm hại.
Khám phá
Vật ăn thịt – con mồi và cạnh tranh
Ở chế độ "Vật ăn thịt – con mồi", kéo thanh trượt thời điểm t để đọc số thỏ và linh miêu: đỉnh của linh miêu luôn đến sau đỉnh của thỏ, rồi cả hai dao động quanh trạng thái cân bằng. Đặt số vật ăn thịt ban đầu bằng 0 để thấy con mồi tăng tới sức chứa. Ở chế độ "Cạnh tranh", tăng mức trùng lặp ổ sinh thái α và quan sát lúc nào loài 2 bị loại trừ.
Thời điểm t = 0: 200 con mồi, 30 vật ăn thịt. Con mồi nhiều, vật ăn thịt có nhiều thức ăn nên số lượng của chúng cũng tăng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Một quần xã có 4 loài với số cá thể lần lượt là 120, 60, 15 và 5. Độ phong phú của loài có 120 cá thể là bao nhiêu phần trăm?
Bài 2
Loài ưu thế trong quần xã là loài
Bài 3
Ghép mỗi nhóm loài với ví dụ phù hợp.
Bài 4
Những mối quan hệ nào sau đây là quan hệ hỗ trợ giữa các loài?
Bài 5
Hai loài cùng sống trong một khu vực có ổ sinh thái về thức ăn trùng nhau gần như hoàn toàn. Hiện tượng nào dễ xảy ra nhất?
Bài 6
Trong các quần xã sau, quần xã nào thường có độ đa dạng loài cao nhất?
Bài 7
Sự phân tầng của thực vật trong rừng mưa nhiệt đới có ý nghĩa chủ yếu là
Bài 8
Theo dõi nhiều năm số lượng thỏ rừng và linh miêu ở Canada, người ta thấy số lượng hai loài dao động. Nhận xét nào đúng?
Bài 9
Tảo giáp nở hoa tiết chất độc làm chết hàng loạt cá, tôm trong vùng nước. Đây là mối quan hệ gì giữa các loài?
Bài 10
Ốc bươu vàng được đưa vào Việt Nam để nuôi, sau đó phát tán ra đồng ruộng, phá hại lúa nghiêm trọng. Vì sao loài này phát triển mạnh như vậy?
Ghi nhớ
- Quần xã là tập hợp các quần thể của nhiều loài, cùng sống trong một không gian, thời gian, gắn bó với nhau như một thể thống nhất.
- Đặc trưng cơ bản của quần xã: thành phần loài (loài ưu thế, đặc trưng, chủ chốt...), độ đa dạng, độ phong phú ((n i)/N·100%), cấu trúc không gian (phân tầng, vành đai) và cấu trúc dinh dưỡng.
- Quan hệ hỗ trợ: cộng sinh, hợp tác, hội sinh; quan hệ đối kháng: cạnh tranh, kí sinh, ức chế – cảm nhiễm, sinh vật ăn sinh vật; nhờ đó có hiện tượng khống chế sinh học.
- Ổ sinh thái là không gian sinh thái cho phép loài tồn tại, phát triển lâu dài; ổ sinh thái càng trùng nhau cạnh tranh càng gay gắt, phân li ổ sinh thái giúp các loài cùng tồn tại.
- Loài ngoại lai và hoạt động của con người có thể làm thay đổi, suy thoái quần xã; cần bảo tồn, khai thác hợp lí và kiểm soát loài ngoại lai.