Bỏ qua đến nội dung

Chương 8 · Lý thuyết

Bài 33. Sinh thái học phục hồi và bảo tồn đa dạng sinh vật

Trong chiến tranh, rừng ngập mặn Cần Giờ gần như bị chất độc hoá học huỷ diệt. Từ năm 1978, người dân và cán bộ lâm nghiệp trồng lại hàng chục nghìn hecta đước, mắm; ngày nay Cần Giờ là khu dự trữ sinh quyển thế giới, nơi khỉ, cá sấu, chim nước quay trở lại. Một hệ sinh thái bị phá huỷ được phục hồi như thế nào, và vì sao phải bảo tồn đa dạng sinh vật?

Em sẽ học được

  • Trình bày được khái niệm và mục tiêu của sinh thái học phục hồi.
  • Phân biệt được hai phương pháp phục hồi: cải tạo sinh học và gia tăng sinh học, lấy được ví dụ.
  • Nêu được các cấp độ đa dạng sinh vật, nguyên nhân làm suy giảm đa dạng sinh vật.
  • Phân biệt được bảo tồn nguyên vị và bảo tồn chuyển vị; kể được một số khu bảo tồn ở Việt Nam.

Sinh thái học phục hồi

Định nghĩa · Sinh thái học phục hồi

Sinh thái học phục hồi là lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng các nguyên lí sinh thái học nhằm khôi phục các hệ sinh thái đã bị thay đổi, suy thoái hoặc bị phá huỷ, đưa chúng trở về gần nhất với trạng thái tự nhiên ban đầu.

Mục tiêu của phục hồi là trả lại cho hệ sinh thái sức khoẻ, tính toàn vẹn và tính bền vững: phục hồi thành phần loài, cấu trúc quần xã và các chức năng như trao đổi vật chất, chuyển hoá năng lượng. Hệ sinh thái tự nhiên cung cấp cho con người nhiều dịch vụ (thức ăn, gỗ, nước sạch, điều hoà khí hậu, chắn sóng, chống xói lở) với giá trị ước tính hàng nghìn tỉ đô la mỗi năm, nên phục hồi chúng là cần thiết.

Phương phápCách làmVí dụ
Cải tạo sinh họcSử dụng sinh vật (vi khuẩn, nấm, thực vật) để phân giải, hấp thụ, loại bỏ các chất độc hại, chất ô nhiễm khỏi hệ sinh tháiVi khuẩn phân giải dầu loang trên biển; trồng cây hấp thụ kim loại nặng ở vùng đất bị ô nhiễm; dùng bèo tây, vi sinh vật xử lí nước thải
Gia tăng sinh họcBổ sung sinh vật hoặc các chất thiết yếu cho hệ sinh thái bị suy thoái để khôi phục cấu trúc và chức năng của nóThả cá giống vào sông, hồ; trồng cây họ Đậu cố định nitrogen trên đất nghèo dinh dưỡng; đưa loài bản địa trở lại nơi chúng từng sống

Phục hồi thường kết hợp nhiều biện pháp: khôi phục môi trường sống (khơi thông dòng chảy, cải tạo đất), trồng lại thảm thực vật bằng loài bản địa, thả lại động vật và bảo vệ khu vực khỏi tác động tiếp theo. Đây chính là việc con người chủ động thúc đẩy diễn thế thứ sinh theo hướng phục hồi.

Đa dạng sinh vật và nguyên nhân suy giảm

Đa dạng sinh vật (đa dạng sinh học) là sự phong phú của sự sống, thể hiện ở ba cấp độ:

  • Đa dạng di truyền: sự phong phú về vốn gene trong mỗi loài (các giống lúa, các giống gà...).
  • Đa dạng loài: sự phong phú về số lượng loài trong một khu vực.
  • Đa dạng hệ sinh thái: sự phong phú về các kiểu hệ sinh thái (rừng mưa nhiệt đới, rừng ngập mặn, rạn san hô, đầm phá...).
Nguyên nhân suy giảmVí dụ
Mất và phân mảnh môi trường sốngPhá rừng làm nương rẫy, khai thác mỏ, xây dựng, đắp đầm nuôi tôm trên đất rừng ngập mặn
Khai thác quá mức, săn bắt và buôn bán trái phépSăn bắt tê tê, gấu; đánh bắt cá bằng chất nổ, xung điện
Loài ngoại lai xâm hạiỐc bươu vàng, cây mai dương (trinh nữ thân gỗ) lấn át loài bản địa
Ô nhiễm môi trườngNước thải, rác thải nhựa, thuốc bảo vệ thực vật
Biến đổi khí hậu, dịch bệnhSan hô bị tẩy trắng khi nước biển nóng lên; dịch bệnh lây lan trong quần thể hoang dã

Bảo tồn đa dạng sinh vật

Sinh thái học bảo tồn là lĩnh vực của sinh thái học và sinh học tiến hoá, nghiên cứu cách bảo tồn các loài, nơi sống, cảnh quan và hệ sinh thái một cách nhanh chóng, hiệu quả và ít tốn kém nhất.

Bảo tồn đa dạng sinh vật nhằm hạn chế các tác động xấu lên sinh vật hoang dã, bảo vệ môi trường sống của chúng, duy trì các quần thể và hệ sinh thái, đồng thời sử dụng hợp lí tài nguyên sinh vật và chia sẻ công bằng lợi ích từ tài nguyên đó.

Tiêu chíBảo tồn nguyên vịBảo tồn chuyển vị
Cách làmBảo vệ sinh vật ngay trong môi trường sống tự nhiên của chúngĐưa sinh vật (hoặc vật liệu di truyền) ra khỏi nơi sống tự nhiên tới nơi khác để chăm sóc, nhân giống, lưu giữ
Hình thứcVườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu dự trữ sinh quyển, khu Ramsar (đất ngập nước)Vườn thú, vườn thực vật, trung tâm cứu hộ, ngân hàng hạt giống, ngân hàng gene, lưu giữ tinh trùng, trứng, phôi
Ví dụ ở Việt NamVườn quốc gia Cúc Phương (vườn quốc gia đầu tiên), Pù Mát, Cát Tiên; khu Ramsar Xuân Thuỷ; khu dự trữ sinh quyển Cần GiờTrung tâm cứu hộ gấu Tam Đảo; vườn thú Hà Nội; ngân hàng gene cây trồng quốc gia
Ưu điểm, hạn chếBảo vệ được cả quần xã, hệ sinh thái và các mối quan hệ giữa các loài; là biện pháp chủ yếuCứu được loài có nguy cơ tuyệt chủng cao khi nơi sống bị đe doạ; nhưng chi phí lớn, số cá thể ít, có thể giảm khả năng thích nghi khi thả lại tự nhiên

Bảo tồn nguyên vị còn được gọi là bảo tồn tại chỗ; bảo tồn chuyển vị còn được gọi là bảo tồn chuyển chỗ.

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Ghi chú · Các biện pháp đi kèm

Ban hành và thực thi pháp luật (Luật Đa dạng sinh học, Sách Đỏ Việt Nam ghi tên các loài cần bảo vệ); ngăn chặn săn bắt, buôn bán động vật hoang dã; kiểm soát loài ngoại lai; tuyên truyền nâng cao nhận thức; phát triển du lịch sinh thái gắn với sinh kế của người dân địa phương.

Khám phá

Phục hồi rừng ngập mặn

Một khu đầm tôm bỏ hoang trên nền rừng ngập mặn cũ đang suy thoái. Chọn các biện pháp phục hồi và xem số loài trong khu vực thay đổi qua 20 năm, so với khi không can thiệp. Thử trồng cây mà không khơi thông dòng chảy, hoặc bỏ biện pháp bảo vệ, rồi đọc nhận xét.

Chọn các biện pháp phục hồi khu đầm tôm bỏ hoang
0204060Số loài02468101214161820
Theo kế hoạch đã chọn Không can thiệp

Mô hình minh hoạ xu hướng, số liệu không phải số đo thực tế.

Sau 20 năm: 7 loài (lúc đầu 14 loài, số loài giảm). Nếu không can thiệp: 7 loài. Rừng ngập mặn tự nhiên gần đó có khoảng 60 loài.

  • Không can thiệp: chặt phá, đánh bắt vẫn tiếp diễn, khu vực tiếp tục suy thoái và số loài giảm dần.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vùng ven biển có rừng ngập mặn bị chặt phá để làm đầm nuôi tôm; sau vài năm, đầm bị ô nhiễm và bỏ hoang. Hãy đề xuất một kế hoạch phục hồi hệ sinh thái này và chỉ ra phương pháp phục hồi trong kế hoạch.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Sao la là loài thú rất hiếm, chỉ sống ở rừng núi Trường Sơn. Hãy so sánh hai cách bảo tồn sao la: (1) thành lập khu bảo tồn sao la ở nơi chúng sống; (2) bắt một số cá thể về nuôi ở trung tâm cứu hộ. Cách nào nên là biện pháp chủ yếu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Mục tiêu của sinh thái học phục hồi là

Bài 2

Những việc làm nào thuộc phương pháp cải tạo sinh học?

Bài 3

Những hình thức nào là bảo tồn chuyển vị?

Bài 4

Vì sao bảo tồn nguyên vị được coi là biện pháp bảo tồn chủ yếu?

Bài 5

Những nguyên nhân nào làm suy giảm đa dạng sinh vật?

Bài 6

Sự phong phú về các giống lúa (lúa nếp, lúa tẻ, lúa chịu mặn, lúa chịu hạn...) là biểu hiện của

Bài 7

Khi phục hồi rừng ngập mặn trên nền đầm tôm cũ, người ta trồng cây nhưng không phá bờ đầm, nước triều không vào được. Điều gì thường xảy ra?

Bài 8

Vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, được công nhận theo một công ước về đất ngập nước (như Xuân Thuỷ, Nam Định), được gọi là khu gì?

Ghi nhớ

  • Sinh thái học phục hồi ứng dụng các nguyên lí sinh thái học để đưa hệ sinh thái bị suy thoái trở về gần nhất với trạng thái tự nhiên ban đầu.
  • Cải tạo sinh học dùng sinh vật loại bỏ chất độc hại; gia tăng sinh học bổ sung sinh vật hoặc chất thiết yếu cho hệ sinh thái.
  • Đa dạng sinh vật gồm đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái; nó suy giảm do mất môi trường sống, khai thác quá mức, loài ngoại lai, ô nhiễm, biến đổi khí hậu.
  • Bảo tồn nguyên vị (vườn quốc gia, khu bảo tồn, khu dự trữ sinh quyển) là chủ yếu; bảo tồn chuyển vị (vườn thú, vườn thực vật, trung tâm cứu hộ, ngân hàng gene) hỗ trợ cứu các loài nguy cấp.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ