Chương 8 · Lý thuyết
Bài 34. Phát triển bền vững
Một khu rừng có thể cho nhiều gỗ ngay trong năm nay nếu chặt trắng, nhưng con cháu sẽ không còn rừng. Một mỏ than chỉ khai thác được vài chục năm rồi cạn. Làm sao để hôm nay chúng ta sống đủ đầy mà các thế hệ sau vẫn còn tài nguyên và môi trường trong lành?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm phát triển bền vững và mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội, môi trường.
- Trình bày được vai trò của nông nghiệp bền vững và các biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường.
- Phân biệt được các nhóm tài nguyên thiên nhiên và nêu được biện pháp sử dụng hợp lí từng nhóm.
- Nêu được vai trò của chính sách dân số, giáo dục bảo vệ môi trường và những việc học sinh có thể làm vì phát triển bền vững.
Khái niệm phát triển bền vững
Định nghĩa · Phát triển bền vững
Phát triển bền vững là sự kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế ổn định; bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội; khai thác hợp lí, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường sống. Ba trụ cột tác động qua lại: kinh tế phát triển mà môi trường bị huỷ hoại thì xã hội cũng chịu thiệt hại (bệnh tật, thiên tai, mất sinh kế).
Phát triển bền vững là chiến lược lâu dài, mỗi quốc gia xây dựng kế hoạch riêng để đạt dần 17 mục tiêu phát triển bền vững toàn cầu mà Liên hợp quốc đề ra cho giai đoạn 2015 – 2030 (xoá nghèo, không còn nạn đói, nước sạch, năng lượng sạch, hành động vì khí hậu, bảo tồn sự sống dưới nước và trên cạn...).
Nông nghiệp bền vững và hạn chế ô nhiễm môi trường
Nông nghiệp bền vững là phương thức canh tác đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm, nguyên liệu (như sợi dệt may) hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng các nhu cầu đó của thế hệ sau.
| Mặt | Vai trò của nông nghiệp bền vững |
|---|---|
| Kinh tế | Bảo đảm an ninh lương thực, nâng cao chất lượng nông sản, tạo việc làm, thu nhập, nguyên liệu cho công nghiệp chế biến |
| Xã hội | Tăng thu nhập cho nông dân, bảo vệ sức khoẻ, xoá đói giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo |
| Môi trường | Khai thác hợp lí đất, nước; giảm phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật; bảo tồn đa dạng sinh vật, phục hồi hệ sinh thái |
Ô nhiễm môi trường làm suy giảm sức khoẻ con người, đa dạng sinh vật và năng suất của các hệ sinh thái. Có ba nhóm biện pháp hạn chế ô nhiễm môi trường:
- Giáo dục, khuyến khích: tuyên truyền để mọi người hiểu tác hại của ô nhiễm; khuyến khích sản xuất sạch, tiêu dùng xanh, dùng năng lượng tái tạo.
- Ngăn ngừa: kiểm soát chất thải ngay tại nguồn, xử lí nước thải, khí thải trước khi thải ra môi trường; quy hoạch khu công nghiệp, bãi rác hợp lí; giảm, tái sử dụng, tái chế rác.
- Khắc phục và nâng cao khả năng chịu đựng của môi trường: xử lí, cải tạo vùng đã ô nhiễm (cải tạo sinh học), trồng cây xanh, phục hồi rừng và các hệ sinh thái.
Sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên
Tài nguyên thiên nhiên là nguồn vật chất, năng lượng con người lấy từ tự nhiên để sống và phát triển. Sử dụng hợp lí tài nguyên giúp đáp ứng nhu cầu hôm nay mà vẫn để lại tài nguyên cho thế hệ sau. Mỗi nhóm tài nguyên cần một cách khai thác phù hợp:
| Nhóm tài nguyên | Ví dụ | Biện pháp sử dụng hợp lí |
|---|---|---|
| Tài nguyên có khả năng tái tạo | Đất, nước ngọt, rừng, các loài sinh vật (cá, gỗ...) | Khai thác không vượt quá khả năng phục hồi; trồng rừng, cấm đánh bắt mùa sinh sản, chống xói mòn, giữ nước sạch; sử dụng tiết kiệm |
| Tài nguyên không có khả năng tái tạo | Than đá, dầu mỏ, khí đốt, quặng kim loại | Khai thác có kế hoạch, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả; tái chế kim loại; tìm vật liệu và nguồn năng lượng thay thế |
| Tài nguyên khí hậu | Năng lượng mặt trời, gió, nhiệt, lượng mưa | Gần như vô tận: tăng cường khai thác để thay thế nhiên liệu hoá thạch (điện mặt trời, điện gió), giảm phát thải khí nhà kính |
Dân số, giáo dục môi trường và hành động của học sinh
Dân số tăng hợp lí hoặc ổn định tạo nguồn lao động dồi dào mà không gây sức ép quá lớn lên tài nguyên, môi trường, giúp chủ động lập kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Giáo dục bảo vệ môi trường hình thành những công dân có nhận thức, ý thức và năng lực bảo vệ môi trường trong quá trình phát triển.
Ghi chú · Dấu chân sinh thái
Những việc học sinh có thể làm để góp phần phát triển bền vững:
- Trang bị kiến thức về môi trường và phát triển bền vững; có thái độ, quan điểm đúng đắn với môi trường.
- Tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường: trồng cây, dọn vệ sinh, phân loại rác, tiết kiệm điện, nước.
- Tổ chức, tuyên truyền các hoạt động vì phát triển bền vững ở trường, ở địa phương; quan tâm đến phát triển bền vững khi chọn nghề nghiệp sau này.
Khám phá
Máy tính dấu chân sinh thái
Chọn thói quen ăn uống, đi lại, dùng điện và mua sắm của em. Quan sát dấu chân sinh thái (gha) so với vạch "1 Trái Đất" và số Trái Đất cần nếu mọi người đều sống như em. Bấm "Áp dụng" ở từng gợi ý để thấy thói quen nào giảm tác động nhiều nhất.
Dấu chân sinh thái 2,38 gha. Nếu mọi người đều sống như vậy, nhân loại cần khoảng 1,6 Trái Đất.
Gợi ý giảm tác động (lớn nhất trước)
- Ăn ít thịt đỏ, thêm rau, đậu: chăn nuôi cần nhiều đất trồng thức ăn và thải nhiều khí nhà kính. (giảm 0,30 gha)
- Nấu và lấy vừa đủ ăn, không bỏ phí thức ăn. (giảm 0,20 gha)
- Mua ít hơn, dùng lại đồ cũ, mang túi vải, phân loại rác để tái chế. (giảm 0,20 gha)
- Tắt thiết bị khi không dùng, dùng đèn LED, đặt điều hoà ở 26 – 28 °C: giảm khoảng một phần ba lượng điện. (giảm 0,11 gha)
- Đi xe buýt thay cho phương tiện cá nhân. (giảm 0,02 gha)
Hệ số tính là ước lượng làm tròn để minh hoạ; gha (hecta toàn cầu) là diện tích đất, biển cho năng suất trung bình của thế giới.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Phát triển bền vững là sự phát triển
Bài 2
Ba trụ cột của phát triển bền vững là
Bài 3
Ghép mỗi tài nguyên với nhóm của nó.
Bài 4
Biện pháp sử dụng hợp lí tài nguyên có khả năng tái tạo như rừng, cá là
Bài 5
Dấu chân sinh thái trung bình của một người là 2,7 gha, khả năng tái tạo của Trái Đất khoảng 1,5 gha mỗi người. Nếu mọi người đều sống như vậy, cần bao nhiêu Trái Đất?
Bài 6
Những việc làm nào thuộc nhóm biện pháp ngăn ngừa ô nhiễm môi trường?
Bài 7
Theo phần khám phá, với một người thường ăn nhiều thịt đỏ và đi ô tô riêng 40 km mỗi ngày, thay đổi nào giảm dấu chân sinh thái nhiều nhất?
Bài 8
Vì sao năng lượng mặt trời, gió được khuyến khích khai thác thay cho than đá?
Bài 9
Những cách canh tác nào phù hợp với nông nghiệp bền vững?
Bài 10
Chính sách dân số góp phần vào phát triển bền vững chủ yếu vì
Ghi nhớ
- Phát triển bền vững đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, kết hợp hài hoà kinh tế, xã hội và môi trường.
- Nông nghiệp bền vững bảo đảm lương thực, thu nhập mà vẫn bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh vật; hạn chế ô nhiễm bằng giáo dục khuyến khích, ngăn ngừa, khắc phục.
- Tài nguyên có khả năng tái tạo khai thác không vượt khả năng phục hồi; tài nguyên không tái tạo dùng tiết kiệm, tái chế, tìm nguồn thay thế; tài nguyên khí hậu cần được tăng cường khai thác.
- Dân số hợp lí, giáo dục bảo vệ môi trường và hành động của mỗi người (giảm dấu chân sinh thái) góp phần vào phát triển bền vững.