Bỏ qua đến nội dung

Chương 7 · Luyện tập

Bài 27. Thực hành: Tìm hiểu một số đặc trưng cơ bản của quần xã trong tự nhiên

Bãi cỏ sân trường, vườn cây ăn quả hay một khoảnh rừng trồng đều là những quần xã nhỏ quanh em. Có bao nhiêu loài sống ở đó, loài nào chiếm ưu thế, chúng phân bố thành mấy tầng và thuộc những nhóm dinh dưỡng nào? Bài thực hành này giúp em tự khảo sát và xử lí số liệu để trả lời các câu hỏi đó.

Em sẽ học được

  • Lựa chọn được quần xã khảo sát và bố trí được các ô tiêu chuẩn phù hợp với đối tượng.
  • Lập được danh sách loài, đếm số cá thể; xác định được loài ưu thế và số tầng phân bố của quần xã.
  • Tính được độ phong phú của mỗi loài ((n i)/N·100%) và so sánh được độ đa dạng của các quần xã.
  • Xếp được các loài vào nhóm sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải và viết được báo cáo thực hành.

Chuẩn bị

  • Địa điểm: chọn một quần xã tương đối ổn định, dễ tiếp cận và an toàn: bãi cỏ, vườn trường, vườn cây ăn quả, rừng trồng, ven ao hồ...
  • Dụng cụ: thước dây, cọc và dây để căng ô tiêu chuẩn (hoặc khung gỗ), kính lúp, vợt bắt côn trùng, xẻng nhỏ, túi đựng mẫu, máy ảnh hoặc điện thoại, sách tra cứu tên loài, sổ ghi chép, bút.
  • Kích thước ô tiêu chuẩn phụ thuộc đối tượng: khoảng 1 m² với cây cỏ nhỏ, 4 m² với cây bụi, 100 m² (10 m × 10 m) với cây gỗ.

Lưu ý · An toàn và bảo vệ quần xã

Mặc quần áo dài, đi giày, đội mũ; không chạm vào loài lạ có gai, độc; không làm việc gần nước sâu khi không có giáo viên. Hạn chế bắt, hái sinh vật: quan sát, chụp ảnh và thả lại sau khi đếm.

Cách tiến hành

  1. Xác định khu vực khảo sát, chọn ngẫu nhiên các vị trí và căng các ô tiêu chuẩn có cùng diện tích (ít nhất 3 – 5 ô).
  2. Quan sát kĩ trong từng ô, cả trên mặt đất, trong tán cây và lớp đất mặt; chụp ảnh, tra cứu để lập danh sách các loài.
  3. Đếm số cá thể của mỗi loài trong các ô và ghi vào bảng số liệu.
  4. Quan sát sự phân bố của thực vật theo chiều thẳng đứng để xác định số tầng (tầng cây gỗ, tầng cây bụi, tầng cỏ...) và các loài ở mỗi tầng.
  5. Xếp mỗi loài vào nhóm sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ hoặc sinh vật phân giải; ghi (+) nếu có, (−) nếu không có nhóm đó trong quần xã.
  6. Xử lí số liệu: tính tổng số cá thể, độ phong phú của mỗi loài, xác định loài ưu thế; vẽ sơ đồ quan hệ dinh dưỡng giữa các loài.
Mẫu bảng ghi kết quả khảo sát
STTTên loàiSố cá thểĐộ phong phú (%)TầngNhóm dinh dưỡng
1...............
2...............

Xử lí số liệu

Độ phong phú của loài i=(n i)/N·100%

Trong đó n i là số cá thể của loài i trong các ô khảo sát, N là tổng số cá thể của tất cả các loài. Loài có số cá thể (độ phong phú) lớn nhất là loài ưu thế. Hai quần xã có cùng số loài thì quần xã có độ phong phú của các loài đồng đều hơn có độ đa dạng cao hơn.

Ghi chú · Chỉ số đa dạng Shannon (tham khảo)

Để so sánh độ đa dạng bằng một con số, các nhà sinh thái học hay dùng chỉ số Shannon H′= trừ ∑p i ln p i, với p i =(n i)/N. H′ bằng 0 khi quần xã chỉ có một loài, càng lớn khi càng nhiều loài và các loài càng đồng đều.

Báo cáo thực hành

  1. Mục đích; địa điểm, thời gian khảo sát; kích thước và số ô tiêu chuẩn.
  2. Kết quả: bảng danh sách loài, số cá thể, độ phong phú; loài ưu thế; số tầng và các loài ở mỗi tầng; bảng các nhóm sinh vật theo cấu trúc dinh dưỡng; sơ đồ quan hệ dinh dưỡng.
  3. Nhận xét, giải thích: quần xã có đa dạng không, vì sao loài ưu thế chiếm ưu thế, nguyên nhân sai số (số ô ít, đặt ô không ngẫu nhiên, bỏ sót sinh vật nhỏ).
  4. Trả lời câu hỏi: nhóm sinh vật nào khó quan sát nhất khi khảo sát cấu trúc dinh dưỡng của quần xã? Vì sao?

Khám phá

Xử lí số liệu khảo sát quần xã

Chọn một quần xã, dùng nút − / + để nhập số cá thể đếm được của mỗi loài. Bảng tự tính độ phong phú, số loài, loài ưu thế, số tầng và chỉ số Shannon H′. Thử làm cho các loài đồng đều hơn, hoặc cho một loài chiếm gần hết, và so sánh H′.

Quần xã khảo sát
  • Cỏ gà 48
    Sinh vật sản xuất, tầng cỏ 50,5%
  • Cỏ may 12
    Sinh vật sản xuất, tầng cỏ 12,6%
  • Rau má 6
    Sinh vật sản xuất, tầng cỏ 6,3%
  • Châu chấu 5
    Sinh vật tiêu thụ, tầng cỏ 5,3%
  • Kiến 20
    Sinh vật tiêu thụ, mặt đất 21,1%
  • Giun đất 4
    Sinh vật phân giải, trong đất 4,2%
  • Nấm mũ 0
    Sinh vật phân giải, mặt đất 0,0%
Số loài
6
Tổng số cá thể
95
Số tầng thực vật
1
Chỉ số Shannon H′
1,40

Có 6 loài, 95 cá thể. Loài ưu thế: Cỏ gà. Chỉ số Shannon H′≈1,4. Đã có đủ ba nhóm sinh vật sản xuất, tiêu thụ và phân giải.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khảo sát 5 ô tiêu chuẩn trên một bãi cỏ, một nhóm học sinh đếm được: cỏ gà 90 cây, cỏ mần trầu 45 cây, rau má 30 cây, cỏ may 15 cây. Tính độ phong phú của mỗi loài và xác định loài ưu thế.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Quần xã P có 2 loài, mỗi loài 50 cá thể. Quần xã Q có 2 loài với 90 và 10 cá thể. Tính chỉ số Shannon của mỗi quần xã (lấy ln 2≈0,693; ln 0,9≈ âm 0,105; ln 0,1≈ âm 2,303) và so sánh độ đa dạng.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Trong các ô khảo sát đếm được loài A 36 cá thể, loài B 24, loài C 15, loài D 5. Độ phong phú của loài A là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 2

Với số liệu trên (A 36, B 24, C 15, D 5 cá thể), độ phong phú của loài D là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 3

Một quần xã có tổng cộng 240 cá thể; loài X có độ phong phú 25%. Loài X có bao nhiêu cá thể?

Bài 4

Kết quả khảo sát một vườn trường: cỏ lá tre 12 cây, cỏ gấu 64 cây, cỏ mực 20 cây, cây xấu hổ 4 cây. Loài ưu thế của quần xã là

Bài 5

Hai quần xã M và N đều có 5 loài và 100 cá thể. Ở M mỗi loài có 20 cá thể; ở N một loài có 80 cá thể, bốn loài còn lại mỗi loài 5 cá thể. Nhận xét nào đúng?

Bài 6

Một quần xã có 2 loài với số cá thể bằng nhau. Tính chỉ số Shannon H′= trừ ∑p i ln p i (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Bài 7

Khi khảo sát tầng cây gỗ của một khu rừng trồng, nên dùng ô tiêu chuẩn có diện tích khoảng

Bài 8

Xếp mỗi sinh vật tìm thấy trong quần xã vườn trường vào nhóm dinh dưỡng phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Khi khảo sát cấu trúc dinh dưỡng của quần xã ngoài thực địa, nhóm sinh vật nào thường khó quan sát nhất?

Bài 10

Những việc làm nào giúp kết quả khảo sát quần xã đáng tin cậy hơn?

Bài 11

Sắp xếp các bước khảo sát quần xã theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Tính độ phong phú, xác định loài ưu thế, viết báo cáo
  2. Vị trí 2: Đếm số cá thể của mỗi loài, ghi vào bảng
  3. Vị trí 3: Quan sát, tra cứu để lập danh sách loài
  4. Vị trí 4: Chọn khu vực, căng các ô tiêu chuẩn ở vị trí ngẫu nhiên

Bài 12

Trong một vườn cây ăn quả, học sinh ghi nhận: tầng cây gỗ có cây nhãn, cây vải; tầng cây bụi có cây chè, cây dứa dại; tầng cỏ có cỏ gấu, cỏ mực, rau má. Quần xã này có bao nhiêu tầng thực vật?

Ghi nhớ

  • Khảo sát quần xã bằng các ô tiêu chuẩn đặt ngẫu nhiên, cùng diện tích; kích thước ô phù hợp với đối tượng.
  • Độ phong phú của loài i =(n i)/N·100%; loài có độ phong phú lớn nhất là loài ưu thế.
  • Cùng số loài, quần xã có các loài đồng đều hơn thì đa dạng hơn; chỉ số Shannon H′ cho phép so sánh bằng một con số.
  • Báo cáo gồm danh sách loài, số tầng, các nhóm sinh vật sản xuất, tiêu thụ, phân giải và sơ đồ quan hệ dinh dưỡng.