Chương 7 · Lý thuyết
Bài 28. Hệ sinh thái
Một bể cá cảnh có rong, ốc, cá được đặt gần cửa sổ có thể tồn tại nhiều tháng mà gần như không cần chăm sóc. Vì sao? Bể cá ấy, một cái ao, một khu rừng hay cả Trái Đất đều là những hệ sinh thái. Chúng gồm những thành phần nào và có những kiểu hệ sinh thái nào?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm hệ sinh thái; nêu được đặc điểm chung của hệ sinh thái.
- Phân tích được các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái: thành phần vô sinh và thành phần hữu sinh (sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải) cùng vai trò của từng thành phần.
- Phân biệt được các kiểu hệ sinh thái: tự nhiên (trên cạn, dưới nước) và nhân tạo; so sánh được hệ sinh thái tự nhiên với hệ sinh thái nhân tạo.
Khái niệm và đặc điểm chung của hệ sinh thái
Định nghĩa · Hệ sinh thái
- Trong hệ sinh thái luôn có sự trao đổi vật chất và năng lượng giữa các sinh vật với nhau và giữa quần xã với sinh cảnh, tạo thành chu trình vật chất và dòng năng lượng.
- Hệ sinh thái là một hệ thống mở: luôn nhận và thải vật chất, năng lượng ra môi trường hoặc các hệ sinh thái khác. Hệ sinh thái có khả năng tự điều chỉnh để duy trì trạng thái cân bằng động.
- Kích thước hệ sinh thái rất đa dạng: một bể cá, một vườn hoa, một cái ao, một khu rừng... Hệ sinh thái lớn nhất là sinh quyển (toàn bộ Trái Đất).
Ví dụ: hệ sinh thái hồ tự nhiên gồm quần xã (tảo, thực vật thuỷ sinh, tôm, cá, vi khuẩn...) và sinh cảnh (nước, nhiệt độ, ánh sáng, nồng độ oxygen hoà tan, muối khoáng, bùn đáy).
Thành phần cấu trúc của hệ sinh thái
| Thành phần | Gồm | Vai trò |
|---|---|---|
| Vô sinh (sinh cảnh) | Các yếu tố khí hậu (ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, gió...); các chất vô cơ (H₂O, CO₂, O₂, N₂, muối khoáng...); các chất hữu cơ (xác sinh vật, lá rụng, chất thải, mùn...) | Cung cấp năng lượng, nơi sống và nguyên liệu cho sinh vật; nhận lại chất vô cơ do sinh vật thải ra |
| Sinh vật sản xuất | Thực vật, tảo, vi khuẩn lam và một số vi khuẩn tự dưỡng | Tổng hợp chất hữu cơ từ chất vô cơ nhờ năng lượng ánh sáng (hoặc năng lượng hoá học), đưa năng lượng vào hệ sinh thái |
| Sinh vật tiêu thụ | Động vật ăn thực vật, động vật ăn thịt, sinh vật kí sinh | Sử dụng chất hữu cơ của sinh vật khác, chuyển năng lượng qua các bậc dinh dưỡng; góp phần thụ phấn, phát tán hạt, điều hoà số lượng loài khác |
| Sinh vật phân giải | Chủ yếu là vi khuẩn, nấm; một số động vật ăn mùn bã (giun đất, sâu bọ...) | Phân giải xác và chất thải thành chất vô cơ trả lại môi trường, khép kín chu trình vật chất |
Thành phần hữu sinh chính là quần xã sinh vật. Thiếu sinh vật sản xuất thì hệ không có nguồn chất hữu cơ và năng lượng mới; thiếu sinh vật phân giải thì xác và chất thải tích tụ, chất khoáng không được trả lại cho sinh vật sản xuất.
Các kiểu hệ sinh thái
- Hệ sinh thái tự nhiên được hình thành và tồn tại theo quy luật tự nhiên, ít hoặc không có sự can thiệp của con người. Trên cạn: rừng mưa nhiệt đới, rừng lá rộng rụng lá ôn đới, rừng lá kim phương Bắc (taiga), thảo nguyên, savan, hoang mạc, sa mạc, đồng rêu hàn đới. Dưới nước: nước mặn (rạn san hô, rừng ngập mặn, vùng biển khơi) và nước ngọt (nước đứng như ao, hồ, đầm; nước chảy như sông, suối).
- Hệ sinh thái nhân tạo do con người tạo ra và duy trì: đồng ruộng, ao nuôi cá, rừng trồng, công viên, thành phố, mô hình VAC (vườn – ao – chuồng)...
| Đặc điểm | Hệ sinh thái tự nhiên | Hệ sinh thái nhân tạo |
|---|---|---|
| Nguồn vật chất, năng lượng | Từ tự nhiên (chủ yếu là ánh sáng mặt trời) | Từ tự nhiên và được con người bổ sung (phân bón, thức ăn, nước tưới, thuốc bảo vệ thực vật...) |
| Thành phần loài | Nhiều loài, độ đa dạng cao | Ít loài, chủ yếu là cây trồng, vật nuôi |
| Quan hệ giữa các loài | Phức tạp, lưới thức ăn nhiều mắt xích | Đơn giản |
| Khả năng tự điều chỉnh | Cao, tương đối ổn định | Thấp, kém ổn định, phụ thuộc vào sự chăm sóc của con người |
Nếu không còn được con người chăm sóc, hệ sinh thái nhân tạo sẽ dần biến đổi thành hệ sinh thái tự nhiên (ví dụ ruộng bỏ hoang dần thành trảng cỏ, cây bụi). Để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của hệ sinh thái nhân tạo, cần tăng đa dạng loài hợp lí, sử dụng phân hữu cơ, thiên địch, luân canh, xen canh...
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Dựng một hệ sinh thái bể cá
Bấm từng thành phần để thả vào bể hoặc lấy ra. Quan sát các thành phần được xếp vào sinh cảnh và ba nhóm sinh vật; đọc nhận xét để biết bể còn thiếu gì mới tự duy trì được. Thử bỏ ánh sáng, bỏ rong và tảo, hoặc bỏ vi khuẩn phân giải để thấy vai trò của từng thành phần.
Thành phần vô sinh (sinh cảnh)
chưa có
Sinh vật sản xuất
chưa có
Sinh vật tiêu thụ
chưa có
Sinh vật phân giải
chưa có
Bể đang trống. Hãy thêm thành phần vô sinh (sinh cảnh) và các nhóm sinh vật (quần xã).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Hệ sinh thái bao gồm
Bài 2
Ghép mỗi thành phần của hệ sinh thái rừng với nhóm phù hợp.
Bài 3
Vai trò chủ yếu của sinh vật phân giải trong hệ sinh thái là
Bài 4
Những hệ sinh thái nào sau đây là hệ sinh thái nhân tạo?
Bài 5
So với hệ sinh thái tự nhiên, hệ sinh thái nhân tạo có đặc điểm
Bài 6
Một bể kín chứa nước, rong, cá, ốc và vi khuẩn được đặt trong phòng tối hoàn toàn. Sau một thời gian, điều gì xảy ra?
Bài 7
Hệ sinh thái lớn nhất trên Trái Đất là
Bài 8
Thực vật, tảo, vi khuẩn lam tổng hợp chất hữu cơ từ chất vô cơ nhờ năng lượng ánh sáng. Chúng thuộc nhóm sinh vật nào trong hệ sinh thái?
Ghi nhớ
- Hệ sinh thái gồm quần xã sinh vật và sinh cảnh, tác động qua lại thành một thể thống nhất; là hệ mở, tự điều chỉnh, có chu trình vật chất và dòng năng lượng.
- Thành phần vô sinh: khí hậu, chất vô cơ, chất hữu cơ; thành phần hữu sinh: sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải.
- Hệ sinh thái tự nhiên gồm hệ trên cạn và dưới nước (nước mặn, nước ngọt); hệ sinh thái nhân tạo do con người tạo ra, ít loài, kém ổn định, cần con người bổ sung vật chất, năng lượng.