Bỏ qua đến nội dung

Chương 7 · Lý thuyết

Bài 29. Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái

Một cánh đồng cỏ nuôi được hàng trăm con thỏ, nhưng chỉ đủ nuôi vài con cáo, và hiếm khi có một loài nào chuyên ăn cáo. Vì sao càng lên cao trong chuỗi thức ăn, số lượng và sinh khối sinh vật càng giảm? Năng lượng đi đâu mất trên đường từ cỏ tới cáo?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được chuỗi thức ăn, lưới thức ăn; nêu được hai loại chuỗi thức ăn; xác định được các bậc dinh dưỡng.
  • Trình bày được dòng năng lượng trong hệ sinh thái: nguồn năng lượng, sự chuyển hoá và thất thoát năng lượng qua các bậc dinh dưỡng.
  • Tính được hiệu suất sinh thái H=(E (n+1))/(E n)·100% và vận dụng được quy luật hiệu suất khoảng 10%.
  • Phân biệt được tháp số lượng, tháp sinh khối, tháp năng lượng; giải thích được vì sao chất độc tích tụ nhiều nhất ở bậc dinh dưỡng cao nhất.

Chuỗi thức ăn, lưới thức ăn và bậc dinh dưỡng

Định nghĩa · Chuỗi thức ăn

Chuỗi thức ăn là một dãy gồm nhiều loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau, mỗi loài là một mắt xích: loài đứng trước là thức ăn của loài đứng sau. Mũi tên trong chuỗi thức ăn chỉ chiều của dòng vật chất và năng lượng.
  • Chuỗi thức ăn mở đầu bằng sinh vật sản xuất: Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng.
  • Chuỗi thức ăn mở đầu bằng sinh vật ăn mùn bã hữu cơ (chuỗi phân giải): Mùn bã hữu cơ → Giun đất → Gà → Cáo.

Định nghĩa · Lưới thức ăn

Lưới thức ăn là tập hợp các chuỗi thức ăn trong quần xã có nhiều mắt xích chung. Quần xã càng đa dạng thì lưới thức ăn càng phức tạp và quần xã càng ổn định.

Bậc dinh dưỡng là tập hợp các loài cùng có một mức năng lượng (cùng vị trí) trong chuỗi thức ăn. Bậc dinh dưỡng cấp 1 là sinh vật sản xuất; bậc dinh dưỡng cấp 2 là sinh vật tiêu thụ bậc 1 (động vật ăn thực vật); bậc dinh dưỡng cấp 3 là sinh vật tiêu thụ bậc 2; ... Bậc dinh dưỡng cuối cùng là bậc dinh dưỡng cao nhất. Trong lưới thức ăn, một loài có thể thuộc nhiều bậc dinh dưỡng khác nhau.

Chế độ
LúaCỏChâu chấuSâuChuộtẾchChim sâuRắnĐại bàng

Sinh vật phân giải: Vi khuẩn, nấm — phân giải xác và chất thải của sinh vật ở mọi bậc dinh dưỡng thành chất vô cơ trả lại môi trường.

Chạm vào một loài để xem nó ăn gì, bị loài nào ăn và đứng ở bậc dinh dưỡng nào.

Các chuỗi thức ăn (6)
  1. Lúa → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng
  2. Lúa → Sâu → Ếch → Rắn → Đại bàng
  3. Lúa → Sâu → Chim sâu → Đại bàng
  4. Lúa → Chuột → Rắn → Đại bàng
  5. Lúa → Chuột → Đại bàng
  6. Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng

Dòng năng lượng trong hệ sinh thái

Năng lượng cung cấp cho hầu hết hệ sinh thái trên Trái Đất là ánh sáng mặt trời. Sinh vật sản xuất chỉ sử dụng được khoảng 1% năng lượng ánh sáng nhìn thấy chiếu tới bề mặt Trái Đất để quang hợp, chuyển thành năng lượng hoá học trong chất hữu cơ.

Năng lượng được truyền theo một chiều: từ sinh vật sản xuất qua các bậc dinh dưỡng rồi trở lại môi trường dưới dạng nhiệt. Ở mỗi bậc, phần lớn năng lượng bị thất thoát: khoảng 70% dùng cho hô hấp, tạo nhiệt và hoạt động sống; khoảng 10% mất qua chất thải (phân, nước tiểu); khoảng 10% mất qua bộ phận rơi rụng (lá, lông, xác...); chỉ khoảng 10% năng lượng được tích luỹ thành sinh khối và chuyển lên bậc dinh dưỡng cao hơn. Khác với năng lượng, vật chất được trao đổi theo chu trình: sinh vật phân giải trả chất vô cơ lại môi trường để sinh vật sản xuất dùng lại.

Định lí · Hiệu suất sinh thái

Hiệu suất sinh thái là tỉ lệ phần trăm năng lượng được chuyển hoá giữa các bậc dinh dưỡng trong hệ sinh thái. Theo lí thuyết, hiệu suất sinh thái giữa hai bậc dinh dưỡng kế tiếp khoảng 10%; thực tế dao động khoảng 5% – 20% tuỳ đặc điểm của loài và điều kiện môi trường. Vì vậy năng lượng ở bậc dinh dưỡng càng cao càng ít, và chuỗi thức ăn thường ngắn: khoảng 4 – 5 mắt xích trên cạn, 6 – 7 mắt xích dưới nước.
H=(E (n+1))/(E n)·100%

Trong đó E n và E (n+1) là năng lượng tích luỹ ở bậc dinh dưỡng thứ n và bậc dinh dưỡng kế tiếp n+1.

Ứng dụng: với cùng một nguồn năng lượng ở sinh vật sản xuất, nuôi động vật ăn thực vật hoặc ăn tạp (thỏ, trâu, bò, gà, cá trắm cỏ, lợn...) cho nhiều sản phẩm hơn nuôi động vật ăn thịt, vì sản phẩm thu được ở bậc dinh dưỡng thấp, ít bị thất thoát năng lượng qua các bậc.

Tháp sinh thái

Tháp sinh thái là biểu đồ hình tháp gồm các hình chữ nhật xếp chồng lên nhau, mỗi hình biểu thị một bậc dinh dưỡng (bậc 1 ở đáy), chiều rộng tỉ lệ với số lượng, sinh khối hoặc năng lượng của bậc đó.

Loại thápBiểu thịĐặc điểm
Tháp số lượngSố lượng cá thể sinh vật ở mỗi bậc trên một đơn vị diện tích hoặc thể tíchDễ xây dựng nhưng ít giá trị; có thể bị ngược (một cây to nuôi hàng nghìn con sâu)
Tháp sinh khốiKhối lượng chất sống ở mỗi bậc trên một đơn vị diện tích hoặc thể tíchCó giá trị hơn tháp số lượng; có thể bị ngược ở hệ sinh thái dưới nước (thực vật phù du có sinh khối nhỏ nhưng sinh sản rất nhanh)
Tháp năng lượngNăng lượng tích luỹ ở mỗi bậc trên một đơn vị diện tích hoặc thể tích, trong một đơn vị thời gianHoàn thiện nhất, luôn có dạng chuẩn: đáy rộng, đỉnh hẹp

Lưu ý · Tích tụ chất độc qua chuỗi thức ăn

Các chất độc khó phân huỷ (thuốc trừ sâu DDT, thuỷ ngân, chì...) không bị thải ra theo năng lượng mà tích luỹ trong cơ thể. Mỗi sinh vật ở bậc trên ăn rất nhiều sinh vật ở bậc dưới, nên nồng độ chất độc tăng dần qua các bậc dinh dưỡng và cao nhất ở bậc dinh dưỡng cao nhất. Vì vậy cần hạn chế sử dụng hoá chất độc hại trong sản xuất.

Khám phá

Tháp năng lượng và quy tắc 10%

Chỉnh năng lượng ở sinh vật sản xuất, hiệu suất sinh thái và số bậc dinh dưỡng; đọc năng lượng mỗi bậc trong tháp và trong bảng. Đổi sang thang tuyến tính để thấy các bậc trên nhỏ tới mức gần như biến mất.

Bậc 1: 10 000 kcal/m²/nămBậc 2: 1 000 kcal/m²/nămBậc 3: 100 kcal/m²/nămBậc 4: 10 kcal/m²/năm

Thang logarit: mỗi bậc hẹp đi một khoảng như nhau khi năng lượng giảm cùng một tỉ lệ.

10 000 kcal/m²/năm
10 %
4
Thang vẽ
Năng lượng qua các bậc dinh dưỡng
BậcNhóm sinh vậtNăng lượngMất đi khi chuyển lên
1Sinh vật sản xuất10 0009 000
2Sinh vật tiêu thụ bậc 11 000900
3Sinh vật tiêu thụ bậc 210090
4Sinh vật tiêu thụ bậc 310–

Hiệu suất sinh thái 10%: mỗi bậc chỉ chuyển lên bậc trên 10% năng lượng của nó, còn 90% mất đi qua hô hấp (toả nhiệt), chất thải, phần rơi rụng hoặc không được ăn. Sinh vật tiêu thụ bậc 3 (bậc dinh dưỡng cấp 4) chỉ nhận 10 kcal/m²/năm, bằng 0,1% năng lượng của sinh vật sản xuất. Vì năng lượng giảm rất nhanh qua mỗi bậc, chuỗi thức ăn thường ngắn: khoảng 4 – 5 mắt xích trên cạn, 6 – 7 mắt xích dưới nước.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong chuỗi thức ăn Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn, năng lượng tích luỹ ở mỗi bậc lần lượt là 2000000; 200000; 15000 và 1200 kcal. Xác định bậc dinh dưỡng của mỗi loài và tính hiệu suất sinh thái giữa các bậc kế tiếp.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Sinh vật sản xuất của một hệ sinh thái tích luỹ 1200000 kcal/m²/năm. Với hiệu suất sinh thái 10% giữa các bậc, sinh vật tiêu thụ bậc 3 nhận được bao nhiêu năng lượng?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ở một vùng biển, tại một thời điểm, sinh khối thực vật phù du là 4 g/m², còn sinh khối động vật phù du ăn chúng là 21 g/m². Tháp sinh khối có dạng gì? Điều đó có mâu thuẫn với dòng năng lượng không?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Sinh vật sản xuất tích luỹ 2000000 kcal, sinh vật tiêu thụ bậc 1 tích luỹ 180000 kcal. Hiệu suất sinh thái giữa hai bậc dinh dưỡng này là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 2

Năng lượng ở bậc dinh dưỡng cấp 2 là 12000 kcal/m²/năm, ở bậc cấp 3 là 960 kcal/m²/năm. Tính hiệu suất sinh thái giữa bậc 3 và bậc 2 (%).

Đơn vị:%

Bài 3

Sinh vật sản xuất tích luỹ 50000 kcal. Với hiệu suất sinh thái 10% ở mọi bậc, sinh vật tiêu thụ bậc 2 nhận được bao nhiêu kcal?

Đơn vị:kcal

Bài 4

Trong chuỗi thức ăn Cỏ → Châu chấu → Ếch → Rắn → Đại bàng, rắn thuộc bậc dinh dưỡng cấp mấy?

Bài 5

Chuỗi thức ăn nào sau đây mở đầu bằng sinh vật ăn mùn bã hữu cơ?

Bài 6

Ở mỗi bậc dinh dưỡng, năng lượng bị thất thoát qua những con đường nào?

Bài 7

Loại tháp sinh thái nào luôn có dạng chuẩn (đáy rộng, đỉnh hẹp)?

Bài 8

Sau nhiều năm phun DDT trên đồng ruộng, nồng độ DDT trong cơ thể sinh vật nào thường cao nhất?

Bài 9

Trong lưới thức ăn ruộng lúa, nếu rắn bị bắt gần hết, số lượng loài nào có khả năng tăng lên đầu tiên?

Bài 10

Với cùng một diện tích đồng cỏ, nuôi loài nào sau đây thường thu được nhiều sản phẩm (sinh khối) nhất?

Bài 11

Trong lưới thức ăn, một loài tham gia vào nhiều chuỗi thức ăn khác nhau được gọi là gì?

Ghi nhớ

  • Chuỗi thức ăn: dãy loài có quan hệ dinh dưỡng, mở đầu bằng sinh vật sản xuất hoặc sinh vật ăn mùn bã; các chuỗi có mắt xích chung tạo thành lưới thức ăn.
  • Bậc dinh dưỡng cấp 1 là sinh vật sản xuất, cấp 2 là sinh vật tiêu thụ bậc 1, cấp 3 là sinh vật tiêu thụ bậc 2...
  • Năng lượng đi một chiều từ mặt trời qua các bậc dinh dưỡng và mất dần qua hô hấp, chất thải, rơi rụng; vật chất được trao đổi theo chu trình.
  • Hiệu suất sinh thái H=(E (n+1))/(E n)·100%, theo lí thuyết khoảng 10% (thực tế 5% – 20%), nên chuỗi thức ăn thường ngắn; tháp năng lượng luôn có đáy rộng, tháp số lượng và tháp sinh khối có thể bị ngược.
  • Chất độc khó phân huỷ tích tụ nhiều nhất ở bậc dinh dưỡng cao nhất.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ