Chương 7 · Lý thuyết
Bài 30. Diễn thế sinh thái
Sau khi núi lửa phun trào, dung nham nguội thành những bãi đá trơ trụi. Vài trăm năm sau, nơi đó có thể đã thành một khu rừng rậm. Ngược lại, một khu rừng bị chặt phá liên tục có thể dần biến thành trảng cỏ. Quần xã đã thay đổi như thế nào qua thời gian, và vì sao?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm diễn thế sinh thái.
- Phân biệt được diễn thế nguyên sinh và diễn thế thứ sinh; trình bày được các giai đoạn của mỗi loại diễn thế qua ví dụ.
- Phân tích được nguyên nhân bên ngoài và nguyên nhân bên trong gây ra diễn thế.
- Nêu được ý nghĩa của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái; trình bày được một số hiện tượng ảnh hưởng tới hệ sinh thái (phú dưỡng, ấm lên toàn cầu, sa mạc hoá).
Khái niệm diễn thế sinh thái
Định nghĩa · Diễn thế sinh thái
Trong quá trình diễn thế, không chỉ thành phần loài mà cả điều kiện môi trường cũng thay đổi: lớp đất dày lên hoặc bị xói mòn, độ ẩm, ánh sáng dưới tán thay đổi... Mỗi quần xã ở một giai đoạn làm biến đổi môi trường, tạo điều kiện cho quần xã tiếp theo thay thế nó.
Các loại diễn thế sinh thái
| Đặc điểm | Diễn thế nguyên sinh | Diễn thế thứ sinh |
|---|---|---|
| Khởi đầu | Từ môi trường chưa có sinh vật (đá trần sau núi lửa, bãi bồi mới hình thành) | Từ môi trường đã có một quần xã từng sống nhưng bị huỷ diệt (cháy rừng, chặt phá, canh tác rồi bỏ hoang), còn lớp đất, hạt, mầm |
| Quá trình | Quần xã tiên phong (địa y...) → các quần xã trung gian (rêu, cỏ, cây bụi, cây gỗ nhỏ) → quần xã đỉnh cực | Các quần xã trung gian thay thế nhau, diễn ra nhanh hơn diễn thế nguyên sinh vì đã có đất và nguồn giống |
| Kết quả | Hình thành quần xã tương đối ổn định (quần xã đỉnh cực) | Có thể hình thành quần xã tương đối ổn định, hoặc quần xã suy thoái nếu bị tác động liên tục |
- Ví dụ diễn thế nguyên sinh: trên dung nham núi lửa đã nguội, địa y bám vào đá, làm đá phong hoá, tạo lớp đất mỏng; rêu, rồi cỏ, cây bụi, cây gỗ lần lượt thay thế nhau, cuối cùng hình thành rừng.
- Ví dụ diễn thế thứ sinh dẫn tới suy thoái: rừng lim nguyên sinh ở Hữu Lũng (Lạng Sơn) bị chặt phá → rừng thưa cây gỗ nhỏ → cây gỗ nhỏ và cây bụi → cây bụi và cỏ chiếm ưu thế → trảng cỏ.
- Ví dụ diễn thế thứ sinh phục hồi: nương rẫy bỏ hoang → cỏ → cây bụi → rừng thưa cây gỗ nhỏ → rừng thứ sinh.
Nguyên nhân và ý nghĩa của diễn thế
- Nguyên nhân bên ngoài: tác động mạnh của ngoại cảnh lên quần xã, như thay đổi khí hậu, núi lửa, cháy rừng, hạn hán, lũ lụt, hoặc hoạt động của con người (khai thác tài nguyên, xả thải, chặt phá rừng) làm chết hàng loạt sinh vật, thay đổi mạnh cấu trúc quần xã.
- Nguyên nhân bên trong: tác động qua lại giữa quần xã và sinh cảnh (hoạt động sống của quần xã làm biến đổi môi trường, môi trường biến đổi lại tác động lên quần xã) và quan hệ giữa các loài trong quần xã, đặc biệt là cạnh tranh khác loài: loài ưu thế mới thay thế loài ưu thế cũ.
Định lí · Ý nghĩa của nghiên cứu diễn thế
Một số hiện tượng ảnh hưởng tới hệ sinh thái
| Hiện tượng | Nguyên nhân và hậu quả |
|---|---|
| Phú dưỡng | Nước ao hồ, sông thừa chất dinh dưỡng (nitrogen, phosphorus) từ phân bón, nước thải; tảo, vi khuẩn lam phát triển quá mức (nở hoa), khi chết bị phân giải làm cạn kiệt oxygen, động vật thuỷ sinh chết hàng loạt. |
| Ấm lên toàn cầu | Nhiệt độ trung bình của Trái Đất tăng trong thời gian dài, chủ yếu do khí nhà kính (CO₂, CH₄...) từ đốt nhiên liệu hoá thạch, phá rừng; gây băng tan, nước biển dâng, thời tiết cực đoan, thay đổi phân bố sinh vật. |
| Sa mạc hoá | Đất ở vùng khô hạn bị thoái hoá do biến đổi khí hậu và hoạt động của con người (phá rừng, chăn thả quá mức, canh tác không hợp lí); làm mất đất canh tác, rừng, suy giảm đa dạng sinh học. |
Khám phá
Tua thời gian diễn thế
Chọn một loại diễn thế rồi kéo thanh "Tua thời gian" qua từng giai đoạn. Quan sát các quần xã trung gian thay thế nhau, lớp đất và các chỉ số số loài, sinh khối, độ phức tạp lưới thức ăn. So sánh điểm khởi đầu của diễn thế nguyên sinh và thứ sinh, và chiều biến đổi của diễn thế suy thoái.
- Độ dày lớp đất 0/10
- Số loài 0/10
- Sinh khối 0/10
- Độ phức tạp lưới thức ăn 0/10
Thang 0 – 10 chỉ để minh hoạ xu hướng biến đổi.
Giai đoạn 1/7: Môi trường trống trơn. Khởi đầu từ môi trường chưa có sinh vật: đá trần sau khi dung nham núi lửa nguội, chưa có đất.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Diễn thế sinh thái là
Bài 2
Diễn thế nguyên sinh khởi đầu từ
Bài 3
Sắp xếp các giai đoạn của diễn thế nguyên sinh trên đá trần theo đúng trình tự.
Bài 4
Rừng lim Hữu Lũng bị chặt phá, dần chuyển thành rừng thưa, cây bụi rồi trảng cỏ. Đây là
Bài 5
Những nguyên nhân nào là nguyên nhân bên trong của diễn thế sinh thái?
Bài 6
So với diễn thế nguyên sinh, diễn thế thứ sinh thường diễn ra nhanh hơn vì
Bài 7
Trong quá trình diễn thế nguyên sinh dẫn tới quần xã đỉnh cực, xu hướng biến đổi nào là đúng?
Bài 8
Nước thải giàu nitrogen, phosphorus đổ vào hồ làm tảo nở hoa, cá chết hàng loạt. Hiện tượng này gọi là
Bài 9
Quần xã tương đối ổn định hình thành ở giai đoạn cuối của diễn thế nguyên sinh được gọi là quần xã gì?
Ghi nhớ
- Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn, tương ứng với sự biến đổi của môi trường.
- Diễn thế nguyên sinh bắt đầu từ môi trường chưa có sinh vật, qua quần xã tiên phong và các quần xã trung gian tới quần xã đỉnh cực; diễn thế thứ sinh bắt đầu từ nơi quần xã cũ bị huỷ diệt, có thể dẫn tới quần xã ổn định hoặc suy thoái.
- Nguyên nhân bên ngoài: tác động mạnh của ngoại cảnh, con người; nguyên nhân bên trong: tác động qua lại giữa quần xã với sinh cảnh và cạnh tranh giữa các loài.
- Nghiên cứu diễn thế giúp dự đoán biến đổi của quần xã, khai thác hợp lí tài nguyên, phục hồi hệ sinh thái; phú dưỡng, ấm lên toàn cầu, sa mạc hoá là những hiện tượng đe doạ hệ sinh thái.