Bỏ qua đến nội dung

Chương 7 · Lý thuyết

Bài 31. Sinh quyển, khu sinh học và chu trình sinh - địa - hoá

Mỗi năm, con người đốt hàng tỉ tấn than đá, dầu mỏ, khí đốt. Carbon trong các nhiên liệu ấy vốn được lắng đọng từ xác sinh vật hàng triệu năm trước. Khi trở lại khí quyển dưới dạng CO₂, nó đi đâu, và vì sao lại làm Trái Đất nóng lên?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh quyển; giải thích được vì sao sinh quyển là cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
  • Nêu được khái niệm khu sinh học; trình bày được đặc điểm chính của các khu sinh học trên cạn và dưới nước.
  • Phát biểu được khái niệm chu trình sinh - địa - hoá; trình bày được chu trình carbon, nitrogen và nước.
  • Phân tích được ảnh hưởng của con người tới các chu trình (đặc biệt là chu trình carbon) và đề xuất được biện pháp bảo vệ sinh quyển.

Sinh quyển

Định nghĩa · Sinh quyển

Sinh quyển là toàn bộ sinh vật sống trên Trái Đất cùng với môi trường vô sinh của chúng, gồm tất cả các hệ sinh thái trên Trái Đất. Sinh quyển là hệ sinh thái lớn nhất và là cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
  • Sinh quyển gồm các phần của địa quyển có sinh vật sinh sống: lớp đất đá (thạch quyển), lớp nước (thuỷ quyển) và lớp không khí (khí quyển) gần bề mặt Trái Đất.
  • Các hệ sinh thái trong sinh quyển không tách rời mà liên hệ với nhau qua trao đổi vật chất và năng lượng, qua khí hậu, dòng nước, dòng không khí và sự di chuyển của sinh vật.
  • Sinh quyển là một hệ thống hoàn chỉnh, có khả năng tự điều chỉnh, trong đó sinh vật và môi trường tác động qua lại ở trạng thái cân bằng động.

Khu sinh học

Định nghĩa · Khu sinh học

Khu sinh học (biome) là những vùng rộng lớn trên Trái Đất có điều kiện khí hậu tương tự nhau và có một kiểu thảm thực vật đặc trưng cùng các loài động vật thích nghi với nó.

Sự phân bố các khu sinh học trên cạn phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ và lượng mưa, nên thay đổi theo vĩ độ (từ xích đạo về hai cực) và theo độ cao.

Một số khu sinh học trên cạn (từ vùng cực về xích đạo)
Khu sinh họcKhí hậuSinh vật đặc trưng
Đồng rêu hàn đớiRất lạnh, băng giá gần như quanh năm, đất đóng băng vĩnh cửuRêu, địa y, cỏ thấp, cây bụi lùn; tuần lộc, cáo bắc cực
Rừng lá kim phương BắcMùa đông dài và lạnh, mùa hè ngắnCây lá kim (thông, vân sam, linh sam); nai sừng tấm, gấu, chó sói
Rừng rụng lá ôn đớiBốn mùa rõ rệt: mùa đông khoảng 0 °C, mùa hè có thể tới 35 °C; mưa khoảng 700 – 2000 mm/nămCây lá rộng rụng lá vào mùa đông (sồi, dẻ, phong); hươu, sóc, gấu
Thảo nguyên (đồng cỏ ôn đới)Mưa ít, mùa hè nóng, mùa đông lạnhCỏ chiếm ưu thế; động vật ăn cỏ lớn, động vật gặm nhấm
Hoang mạc và sa mạcRất khô hạn, nhiệt độ ngày và đêm chênh lệch lớnXương rồng, cây mọng nước; bò sát, động vật gặm nhấm, lạc đà
SavanNóng quanh năm, có mùa khô kéo dàiCỏ cùng cây gỗ mọc rải rác; linh dương, ngựa vằn, sư tử
Rừng mưa nhiệt đớiNóng ẩm quanh năm (khoảng 25 – 29 °C), mưa nhiềuNhiều tầng cây, độ đa dạng sinh học cao nhất trong các khu sinh học trên cạn
  • Khu sinh học nước ngọt: nước có nồng độ muối rất thấp, gồm vùng nước chảy (suối, sông) và vùng nước đứng (ao, hồ, đầm lầy, đất ngập nước).
  • Khu sinh học nước mặn (biển và đại dương): theo chiều ngang chia thành vùng ven bờ và vùng khơi; theo chiều thẳng đứng chia thành tầng nước mặt, tầng giữa và tầng đáy. Vùng ven bờ nông, nhiều ánh sáng và chất dinh dưỡng nên có nhiều loài sinh vật.

Chu trình sinh - địa - hoá và chu trình carbon

Định nghĩa · Chu trình sinh - địa - hoá

Chu trình sinh - địa - hoá là sự trao đổi liên tục của các nguyên tố hoá học giữa môi trường và quần xã sinh vật: các chất đi từ môi trường vào cơ thể sinh vật, qua các bậc dinh dưỡng rồi trở lại môi trường. Một phần vật chất có thể lắng đọng, tạm thời ra khỏi chu trình.
  1. Carbon đi vào quần xã dưới dạng CO₂ qua quang hợp của thực vật, tảo, vi khuẩn lam, tạo thành chất hữu cơ.
  2. Carbon trong chất hữu cơ được truyền qua các bậc dinh dưỡng của chuỗi và lưới thức ăn.
  3. Carbon trở lại khí quyển dưới dạng CO₂ qua hô hấp của sinh vật và qua quá trình phân giải xác, chất thải của vi khuẩn, nấm.
  4. Một phần carbon lắng đọng lâu dài thành than đá, dầu mỏ, khí đốt, đá vôi. Đốt nhiên liệu hoá thạch và núi lửa đưa phần carbon này trở lại khí quyển. CO₂ còn hoà tan vào nước đại dương.

Lưu ý · Con người làm mất cân bằng chu trình carbon

Đốt nhiên liệu hoá thạch và phá rừng làm lượng CO₂ thải vào khí quyển lớn hơn lượng được thực vật và đại dương hấp thụ. CO₂ trong khí quyển tăng, giữ lại nhiệt (hiệu ứng nhà kính), làm Trái Đất ấm lên.

Chu trình nitrogen và chu trình nước

Nitrogen chiếm khoảng 78% thể tích khí quyển ở dạng N₂, nhưng thực vật không dùng được trực tiếp; chúng chỉ hấp thụ nitrogen dạng NH₄⁺ và NO₃⁻ để tổng hợp protein, nucleic acid. Động vật lấy nitrogen qua thức ăn.

Các quá trình chính của chu trình nitrogen
Quá trìnhBiến đổiTác nhân
Cố định nitrogenN₂→NH₄⁺ (hoặc NO₃⁻)Vi khuẩn cố định nitrogen (vi khuẩn nốt sần Rhizobium cộng sinh ở rễ cây họ Đậu, vi khuẩn lam Anabaena cộng sinh trong bèo hoa dâu, vi khuẩn tự do); sấm sét; sản xuất phân đạm
Amon hoáChất hữu cơ trong xác, chất thải →NH₄⁺Vi khuẩn, nấm phân giải
Nitrate hoáNH₄⁺→NO₂⁻→NO₃⁻Vi khuẩn nitrite hoá (Nitrosomonas), vi khuẩn nitrate hoá (Nitrobacter)
Phản nitrate hoáNO₃⁻→N₂Vi khuẩn phản nitrate hoá, trong đất thiếu oxygen; làm mất nitrogen của đất
  • Chu trình nước: nước bốc hơi từ đại dương, mặt đất và thoát hơi nước qua lá cây, ngưng tụ thành mây rồi rơi xuống thành mưa; nước mưa thấm xuống đất thành nước ngầm hoặc chảy tràn ra sông, hồ, biển. Sinh vật lấy nước từ môi trường và trả lại qua thoát hơi nước, hô hấp, bài tiết.
  • Rừng giữ nước, điều hoà dòng chảy, hạn chế xói mòn và tăng lượng hơi nước tạo mây, mưa. Phá rừng làm chu trình nước mất cân bằng, gây lũ lụt, hạn hán.
  • Nước ngọt chỉ chiếm phần rất nhỏ (chưa tới 3%) lượng nước trên Trái Đất, lại đang bị ô nhiễm, nên cần sử dụng tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước.

Định lí · Bảo vệ sinh quyển và các khu sinh học

Giảm tiêu thụ tài nguyên (nước, gỗ, kim loại), tiết kiệm và tái chế; sử dụng năng lượng hiệu quả, tăng năng lượng tái tạo (gió, mặt trời); giảm phát thải khí nhà kính; bảo vệ và trồng rừng; phân loại, xử lí rác thải, giảm xả chất độc hại. Bảo vệ sinh quyển là nhiệm vụ chung của mọi quốc gia.

Khám phá

Chu trình carbon và CO₂ khí quyển

Chọn từng quá trình để thấy mũi tên của nó trên sơ đồ và đọc giải thích. Kéo thanh "Đốt nhiên liệu hoá thạch" (hiện nay khoảng 10 GtC/năm), chọn phá rừng, giữ nguyên hay trồng rừng, rồi kéo "Năm thứ" để xem CO₂ khí quyển thay đổi trong 80 năm. So sánh với đường "Nếu ngừng đốt nhiên liệu".

Khí quyển420 ppm CO₂Thực vật(sản xuất)Động vật(tiêu thụ)Đại dươngCO₂ hoà tanXác, chất thảiSV phân giảiThan đá, dầu mỏ,khí đốt, đá vôiĐốt: 10 GtC/năm
Quá trình trong chu trình

Quang hợp: Thực vật, tảo, vi khuẩn lam dùng năng lượng ánh sáng cố định CO₂ thành chất hữu cơ: carbon đi từ môi trường vào quần xã.

10 GtC/năm
0
Rừng
CO₂ năm thứ 0
420 ppm
Quang hợp
123 GtC/năm
Đại dương hấp thụ
83 GtC/năm
Khí quyển tăng thêm
4,6 GtC/năm
02004006000năm thứ 80ppm
Kịch bản đã chọn Nếu ngừng đốt nhiên liệu

Mô hình đơn giản hoá (1 ppm CO₂ ứng với khoảng 2,13 GtC), chỉ để thấy xu hướng, không phải dự báo.

Đốt 10 GtC/năm, giữ nguyên diện tích rừng: sau 80 năm CO₂ khoảng 513 ppm và vẫn đang tăng (mức tiền công nghiệp 280 ppm). Lượng carbon thải vào khí quyển lớn hơn lượng đại dương và thực vật hấp thụ thêm, nên CO₂ tăng, hiệu ứng nhà kính mạnh lên, Trái Đất ấm lên.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một năm, con người thải vào khí quyển 10 GtC từ nhiên liệu hoá thạch và 1 GtC do phá rừng; đại dương và thực vật hấp thụ thêm 5,4 GtC. Biết 1 ppm CO₂ ứng với khoảng 2,13 GtC. Nồng độ CO₂ khí quyển tăng bao nhiêu ppm trong năm đó?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hãy trình bày con đường nitrogen từ khí quyển (N₂) đi vào protein của một con bò ăn cỏ ba lá (cây họ Đậu) và trở lại khí quyển.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Cấp độ tổ chức sống lớn nhất trên Trái Đất là

Bài 2

Ghép mỗi khu sinh học trên cạn với đặc điểm phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Nhân tố chủ yếu quyết định sự phân bố của các khu sinh học trên cạn là

Bài 4

Carbon đi từ môi trường vô sinh vào quần xã sinh vật chủ yếu qua quá trình

Bài 5

Những hoạt động nào làm tăng lượng CO₂ trong khí quyển?

Bài 6

Khí quyển có nồng độ CO₂ là 420 ppm. Biết 1 ppm ứng với khoảng 2,13 GtC, khí quyển chứa khoảng bao nhiêu GtC carbon ở dạng CO₂? (Làm tròn đến hàng phần mười.)

Đơn vị:GtC

Bài 7

Một năm con người thải 10 GtC vào khí quyển, đại dương và thực vật hấp thụ thêm 5,4 GtC. Với 1 ppm ứng với 2,13 GtC, nồng độ CO₂ tăng bao nhiêu ppm? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)

Đơn vị:ppm

Bài 8

Sắp xếp các quá trình theo đúng thứ tự nitrogen đi từ xác sinh vật trở về khí quyển.

  1. Vị trí 1: Vi khuẩn phản nitrate hoá chuyển NO₃⁻ thành N₂
  2. Vị trí 2: Vi khuẩn nitrate hoá chuyển NO₂⁻ thành NO₃⁻
  3. Vị trí 3: Vi khuẩn nitrite hoá chuyển NH₄⁺ thành NO₂⁻
  4. Vị trí 4: Vi khuẩn, nấm amon hoá chất hữu cơ thành NH₄⁺

Bài 9

Quá trình vi khuẩn chuyển NO₃⁻ trong đất thiếu oxygen thành N₂ bay vào khí quyển gọi là gì?

Bài 10

Trồng cây họ Đậu (lạc, đậu tương) giúp cải tạo đất vì

Bài 11

Vai trò của rừng đối với chu trình nước là

Ghi nhớ

  • Sinh quyển gồm toàn bộ sinh vật và môi trường vô sinh của chúng trên Trái Đất, là hệ sinh thái và cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
  • Khu sinh học là vùng rộng lớn có khí hậu tương tự và kiểu thảm thực vật đặc trưng; trên cạn phân bố theo nhiệt độ và lượng mưa, dưới nước có khu nước ngọt và nước mặn.
  • Chu trình sinh - địa - hoá: các nguyên tố đi từ môi trường vào sinh vật, qua các bậc dinh dưỡng rồi trở lại môi trường; một phần lắng đọng.
  • Carbon vào quần xã qua quang hợp, trở lại qua hô hấp, phân giải, đốt nhiên liệu; đốt nhiên liệu hoá thạch và phá rừng làm tăng CO₂, gây ấm lên toàn cầu.
  • Nitrogen: cố định N₂ → amon hoá → nitrate hoá → phản nitrate hoá; thực vật hấp thụ NH₄⁺ và NO₃⁻.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ