Chương 7 · Lý thuyết
Bài 31. Sinh quyển, khu sinh học và chu trình sinh - địa - hoá
Mỗi năm, con người đốt hàng tỉ tấn than đá, dầu mỏ, khí đốt. Carbon trong các nhiên liệu ấy vốn được lắng đọng từ xác sinh vật hàng triệu năm trước. Khi trở lại khí quyển dưới dạng CO₂, nó đi đâu, và vì sao lại làm Trái Đất nóng lên?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm sinh quyển; giải thích được vì sao sinh quyển là cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
- Nêu được khái niệm khu sinh học; trình bày được đặc điểm chính của các khu sinh học trên cạn và dưới nước.
- Phát biểu được khái niệm chu trình sinh - địa - hoá; trình bày được chu trình carbon, nitrogen và nước.
- Phân tích được ảnh hưởng của con người tới các chu trình (đặc biệt là chu trình carbon) và đề xuất được biện pháp bảo vệ sinh quyển.
Sinh quyển
Định nghĩa · Sinh quyển
- Sinh quyển gồm các phần của địa quyển có sinh vật sinh sống: lớp đất đá (thạch quyển), lớp nước (thuỷ quyển) và lớp không khí (khí quyển) gần bề mặt Trái Đất.
- Các hệ sinh thái trong sinh quyển không tách rời mà liên hệ với nhau qua trao đổi vật chất và năng lượng, qua khí hậu, dòng nước, dòng không khí và sự di chuyển của sinh vật.
- Sinh quyển là một hệ thống hoàn chỉnh, có khả năng tự điều chỉnh, trong đó sinh vật và môi trường tác động qua lại ở trạng thái cân bằng động.
Khu sinh học
Định nghĩa · Khu sinh học
Sự phân bố các khu sinh học trên cạn phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ và lượng mưa, nên thay đổi theo vĩ độ (từ xích đạo về hai cực) và theo độ cao.
| Khu sinh học | Khí hậu | Sinh vật đặc trưng |
|---|---|---|
| Đồng rêu hàn đới | Rất lạnh, băng giá gần như quanh năm, đất đóng băng vĩnh cửu | Rêu, địa y, cỏ thấp, cây bụi lùn; tuần lộc, cáo bắc cực |
| Rừng lá kim phương Bắc | Mùa đông dài và lạnh, mùa hè ngắn | Cây lá kim (thông, vân sam, linh sam); nai sừng tấm, gấu, chó sói |
| Rừng rụng lá ôn đới | Bốn mùa rõ rệt: mùa đông khoảng 0 °C, mùa hè có thể tới 35 °C; mưa khoảng 700 – 2000 mm/năm | Cây lá rộng rụng lá vào mùa đông (sồi, dẻ, phong); hươu, sóc, gấu |
| Thảo nguyên (đồng cỏ ôn đới) | Mưa ít, mùa hè nóng, mùa đông lạnh | Cỏ chiếm ưu thế; động vật ăn cỏ lớn, động vật gặm nhấm |
| Hoang mạc và sa mạc | Rất khô hạn, nhiệt độ ngày và đêm chênh lệch lớn | Xương rồng, cây mọng nước; bò sát, động vật gặm nhấm, lạc đà |
| Savan | Nóng quanh năm, có mùa khô kéo dài | Cỏ cùng cây gỗ mọc rải rác; linh dương, ngựa vằn, sư tử |
| Rừng mưa nhiệt đới | Nóng ẩm quanh năm (khoảng 25 – 29 °C), mưa nhiều | Nhiều tầng cây, độ đa dạng sinh học cao nhất trong các khu sinh học trên cạn |
- Khu sinh học nước ngọt: nước có nồng độ muối rất thấp, gồm vùng nước chảy (suối, sông) và vùng nước đứng (ao, hồ, đầm lầy, đất ngập nước).
- Khu sinh học nước mặn (biển và đại dương): theo chiều ngang chia thành vùng ven bờ và vùng khơi; theo chiều thẳng đứng chia thành tầng nước mặt, tầng giữa và tầng đáy. Vùng ven bờ nông, nhiều ánh sáng và chất dinh dưỡng nên có nhiều loài sinh vật.
Chu trình sinh - địa - hoá và chu trình carbon
Định nghĩa · Chu trình sinh - địa - hoá
- Carbon đi vào quần xã dưới dạng CO₂ qua quang hợp của thực vật, tảo, vi khuẩn lam, tạo thành chất hữu cơ.
- Carbon trong chất hữu cơ được truyền qua các bậc dinh dưỡng của chuỗi và lưới thức ăn.
- Carbon trở lại khí quyển dưới dạng CO₂ qua hô hấp của sinh vật và qua quá trình phân giải xác, chất thải của vi khuẩn, nấm.
- Một phần carbon lắng đọng lâu dài thành than đá, dầu mỏ, khí đốt, đá vôi. Đốt nhiên liệu hoá thạch và núi lửa đưa phần carbon này trở lại khí quyển. CO₂ còn hoà tan vào nước đại dương.
Lưu ý · Con người làm mất cân bằng chu trình carbon
Chu trình nitrogen và chu trình nước
Nitrogen chiếm khoảng 78% thể tích khí quyển ở dạng N₂, nhưng thực vật không dùng được trực tiếp; chúng chỉ hấp thụ nitrogen dạng NH₄⁺ và NO₃⁻ để tổng hợp protein, nucleic acid. Động vật lấy nitrogen qua thức ăn.
| Quá trình | Biến đổi | Tác nhân |
|---|---|---|
| Cố định nitrogen | N₂→NH₄⁺ (hoặc NO₃⁻) | Vi khuẩn cố định nitrogen (vi khuẩn nốt sần Rhizobium cộng sinh ở rễ cây họ Đậu, vi khuẩn lam Anabaena cộng sinh trong bèo hoa dâu, vi khuẩn tự do); sấm sét; sản xuất phân đạm |
| Amon hoá | Chất hữu cơ trong xác, chất thải →NH₄⁺ | Vi khuẩn, nấm phân giải |
| Nitrate hoá | NH₄⁺→NO₂⁻→NO₃⁻ | Vi khuẩn nitrite hoá (Nitrosomonas), vi khuẩn nitrate hoá (Nitrobacter) |
| Phản nitrate hoá | NO₃⁻→N₂ | Vi khuẩn phản nitrate hoá, trong đất thiếu oxygen; làm mất nitrogen của đất |
- Chu trình nước: nước bốc hơi từ đại dương, mặt đất và thoát hơi nước qua lá cây, ngưng tụ thành mây rồi rơi xuống thành mưa; nước mưa thấm xuống đất thành nước ngầm hoặc chảy tràn ra sông, hồ, biển. Sinh vật lấy nước từ môi trường và trả lại qua thoát hơi nước, hô hấp, bài tiết.
- Rừng giữ nước, điều hoà dòng chảy, hạn chế xói mòn và tăng lượng hơi nước tạo mây, mưa. Phá rừng làm chu trình nước mất cân bằng, gây lũ lụt, hạn hán.
- Nước ngọt chỉ chiếm phần rất nhỏ (chưa tới 3%) lượng nước trên Trái Đất, lại đang bị ô nhiễm, nên cần sử dụng tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước.
Định lí · Bảo vệ sinh quyển và các khu sinh học
Khám phá
Chu trình carbon và CO₂ khí quyển
Chọn từng quá trình để thấy mũi tên của nó trên sơ đồ và đọc giải thích. Kéo thanh "Đốt nhiên liệu hoá thạch" (hiện nay khoảng 10 GtC/năm), chọn phá rừng, giữ nguyên hay trồng rừng, rồi kéo "Năm thứ" để xem CO₂ khí quyển thay đổi trong 80 năm. So sánh với đường "Nếu ngừng đốt nhiên liệu".
Quang hợp: Thực vật, tảo, vi khuẩn lam dùng năng lượng ánh sáng cố định CO₂ thành chất hữu cơ: carbon đi từ môi trường vào quần xã.
- CO₂ năm thứ 0
- 420 ppm
- Quang hợp
- 123 GtC/năm
- Đại dương hấp thụ
- 83 GtC/năm
- Khí quyển tăng thêm
- 4,6 GtC/năm
Mô hình đơn giản hoá (1 ppm CO₂ ứng với khoảng 2,13 GtC), chỉ để thấy xu hướng, không phải dự báo.
Đốt 10 GtC/năm, giữ nguyên diện tích rừng: sau 80 năm CO₂ khoảng 513 ppm và vẫn đang tăng (mức tiền công nghiệp 280 ppm). Lượng carbon thải vào khí quyển lớn hơn lượng đại dương và thực vật hấp thụ thêm, nên CO₂ tăng, hiệu ứng nhà kính mạnh lên, Trái Đất ấm lên.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Cấp độ tổ chức sống lớn nhất trên Trái Đất là
Bài 2
Ghép mỗi khu sinh học trên cạn với đặc điểm phù hợp.
Bài 3
Nhân tố chủ yếu quyết định sự phân bố của các khu sinh học trên cạn là
Bài 4
Carbon đi từ môi trường vô sinh vào quần xã sinh vật chủ yếu qua quá trình
Bài 5
Những hoạt động nào làm tăng lượng CO₂ trong khí quyển?
Bài 6
Khí quyển có nồng độ CO₂ là 420 ppm. Biết 1 ppm ứng với khoảng 2,13 GtC, khí quyển chứa khoảng bao nhiêu GtC carbon ở dạng CO₂? (Làm tròn đến hàng phần mười.)
Bài 7
Một năm con người thải 10 GtC vào khí quyển, đại dương và thực vật hấp thụ thêm 5,4 GtC. Với 1 ppm ứng với 2,13 GtC, nồng độ CO₂ tăng bao nhiêu ppm? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)
Bài 8
Sắp xếp các quá trình theo đúng thứ tự nitrogen đi từ xác sinh vật trở về khí quyển.
Bài 9
Quá trình vi khuẩn chuyển NO₃⁻ trong đất thiếu oxygen thành N₂ bay vào khí quyển gọi là gì?
Bài 10
Trồng cây họ Đậu (lạc, đậu tương) giúp cải tạo đất vì
Bài 11
Vai trò của rừng đối với chu trình nước là
Ghi nhớ
- Sinh quyển gồm toàn bộ sinh vật và môi trường vô sinh của chúng trên Trái Đất, là hệ sinh thái và cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
- Khu sinh học là vùng rộng lớn có khí hậu tương tự và kiểu thảm thực vật đặc trưng; trên cạn phân bố theo nhiệt độ và lượng mưa, dưới nước có khu nước ngọt và nước mặn.
- Chu trình sinh - địa - hoá: các nguyên tố đi từ môi trường vào sinh vật, qua các bậc dinh dưỡng rồi trở lại môi trường; một phần lắng đọng.
- Carbon vào quần xã qua quang hợp, trở lại qua hô hấp, phân giải, đốt nhiên liệu; đốt nhiên liệu hoá thạch và phá rừng làm tăng CO₂, gây ấm lên toàn cầu.
- Nitrogen: cố định N₂ → amon hoá → nitrate hoá → phản nitrate hoá; thực vật hấp thụ NH₄⁺ và NO₃⁻.