Chương VII · Lý thuyết
Bài 26. Khoá lưỡng phân
Trong trò chơi "Đoán con vật", người chơi chỉ được hỏi những câu trả lời "có" hoặc "không": Nó có xương sống không? Nó có cánh không? Sau vài câu hỏi khéo léo, ta đoán trúng con vật. Các nhà sinh học cũng làm như vậy để nhận ra một sinh vật: họ dùng khoá lưỡng phân.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm khoá lưỡng phân.
- Nêu được các bước xây dựng khoá lưỡng phân.
- Xây dựng được khoá lưỡng phân cho một nhóm sinh vật và dùng khoá để xác định tên một sinh vật.
Khoá lưỡng phân là gì?
Định nghĩa · Khoá lưỡng phân
Mỗi bước của khoá là một cặp đặc điểm đối lập, đánh số như 1a và 1b: một sinh vật chỉ có thể đúng với một trong hai ý. Mỗi ý dẫn tới một cặp tiếp theo hoặc tới tên một sinh vật.
| Cặp | Đặc điểm | Dẫn tới |
|---|---|---|
| 1a | Có xương sống | Cặp 2 |
| 1b | Không có xương sống | Cặp 3 |
| 2a | Có vây, sống dưới nước | Cá chép |
| 2b | Không có vây | Cặp 4 |
| 3a | Có chân | Châu chấu |
| 3b | Không có chân | Giun đất |
| 4a | Cơ thể phủ lông vũ | Chim bồ câu |
| 4b | Cơ thể không phủ lông vũ (phủ lông mao) | Con mèo |
Ghi chú · Chọn đặc điểm thế nào?
Các bước xây dựng khoá lưỡng phân
- Quan sát và liệt kê các đặc điểm đặc trưng của từng sinh vật.
- Chọn một cặp đặc điểm đối lập để chia các sinh vật thành hai nhóm.
- Tiếp tục chọn cặp đặc điểm đối lập để chia mỗi nhóm thành hai nhóm nhỏ hơn, cho tới khi mỗi nhóm chỉ còn một sinh vật.
Mỗi lần chia, số nhóm tăng thêm một. Bắt đầu từ một nhóm và kết thúc khi có n nhóm (mỗi nhóm một sinh vật), nên khoá lưỡng phân của n sinh vật luôn có n trừ 1 cặp đặc điểm.
Lưu ý · Dễ nhầm
Ở phần khám phá, em hãy dùng khoá có sẵn để tìm ra sinh vật bí ẩn, rồi tự dựng khoá cho một nhóm sinh vật.
Khám phá
Trình tạo khoá lưỡng phân
Chế độ "Dùng khoá": đọc đặc điểm của sinh vật bí ẩn và chọn ý đúng ở mỗi cặp cho tới khi tìm ra tên nó. Chế độ "Tự dựng khoá": chọn các cặp đặc điểm đối lập để chia nhóm, cho tới khi mỗi nhóm chỉ còn một sinh vật.
Sinh vật bí ẩn
- • Có xương sống
- • Có chân
- • Không có cánh
- • Cơ thể không phủ lông vũ
- • Cơ thể phủ lông mao
- • Không có vây
Cặp 1: chọn ý đúng với sinh vật bí ẩn
2a. Có vây, sống dưới nước → Cá chép
2b. Không có vây → đi đến 4
3a. Có chân → Châu chấu
3b. Không có chân → Giun đất
4a. Cơ thể phủ lông vũ → Chim bồ câu
4b. Cơ thể không phủ lông vũ → Con mèo
Đọc đặc điểm của sinh vật bí ẩn, rồi chọn một trong hai ý của cặp 1.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Khoá lưỡng phân phân loại sinh vật dựa trên
Bài 2
Cặp nào sau đây là một cặp đặc điểm đối lập dùng được trong khoá lưỡng phân?
Bài 3
Sắp xếp các bước xây dựng khoá lưỡng phân theo đúng thứ tự.
Bài 4
Một khoá lưỡng phân hoàn chỉnh dùng để xác định 8 loài động vật có bao nhiêu cặp đặc điểm đối lập?
Bài 5
Cho khoá: 1a. Có xương sống → 2; 1b. Không có xương sống → giun đất. 2a. Có vây → cá chép; 2b. Không có vây → 3. 3a. Cơ thể phủ lông vũ → chim bồ câu; 3b. Cơ thể phủ lông mao → con mèo. Một con vật có xương sống, không có vây, cơ thể phủ lông mao là
Bài 6
Dùng khoá ở câu trên, để xác định được chim bồ câu, em phải đọc qua bao nhiêu cặp đặc điểm?
Bài 7
Theo khoá lưỡng phân các loài cây ở ví dụ 2, nối mỗi cây với đặc điểm giúp nhận ra nó.
Bài 8
Cần tách con mèo và chim bồ câu (đều có xương sống, đều có chân). Chọn tất cả các cặp đặc điểm dùng được.
Bài 9
Từ "lưỡng phân" trong "khoá lưỡng phân" có nghĩa là gì?
Ghi nhớ
- Khoá lưỡng phân phân loại sinh vật dựa trên các đôi đặc điểm đối lập, mỗi bước chia một nhóm thành hai.
- Ba bước: liệt kê đặc điểm; chọn cặp đặc điểm đối lập chia thành hai nhóm; tiếp tục chia tới khi mỗi nhóm còn một sinh vật.
- Cặp đặc điểm phải đối lập rõ ràng, dễ quan sát, không dựa vào cảm nhận chủ quan.
- Khoá lưỡng phân của n sinh vật có n trừ 1 cặp đặc điểm.