Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 26. Khoá lưỡng phân

Trong trò chơi "Đoán con vật", người chơi chỉ được hỏi những câu trả lời "có" hoặc "không": Nó có xương sống không? Nó có cánh không? Sau vài câu hỏi khéo léo, ta đoán trúng con vật. Các nhà sinh học cũng làm như vậy để nhận ra một sinh vật: họ dùng khoá lưỡng phân.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm khoá lưỡng phân.
  • Nêu được các bước xây dựng khoá lưỡng phân.
  • Xây dựng được khoá lưỡng phân cho một nhóm sinh vật và dùng khoá để xác định tên một sinh vật.

Khoá lưỡng phân là gì?

Định nghĩa · Khoá lưỡng phân

Khoá lưỡng phân là cách phân loại sinh vật dựa trên các đôi đặc điểm đối lập để chia chúng thành hai nhóm. "Lưỡng phân" nghĩa là chia đôi.

Mỗi bước của khoá là một cặp đặc điểm đối lập, đánh số như 1a và 1b: một sinh vật chỉ có thể đúng với một trong hai ý. Mỗi ý dẫn tới một cặp tiếp theo hoặc tới tên một sinh vật.

Ví dụ khoá lưỡng phân cho năm loài động vật
CặpĐặc điểmDẫn tới
1aCó xương sốngCặp 2
1bKhông có xương sốngCặp 3
2aCó vây, sống dưới nướcCá chép
2bKhông có vâyCặp 4
3aCó chânChâu chấu
3bKhông có chânGiun đất
4aCơ thể phủ lông vũChim bồ câu
4bCơ thể không phủ lông vũ (phủ lông mao)Con mèo

Ghi chú · Chọn đặc điểm thế nào?

Cặp đặc điểm phải đối lập rõ ràng (có/không), dễ quan sát và không phụ thuộc cảm nhận của từng người. Những cặp như "lông đẹp / lông xấu" hay "to / nhỏ" không dùng được vì mỗi người đánh giá một khác.

Các bước xây dựng khoá lưỡng phân

  1. Quan sát và liệt kê các đặc điểm đặc trưng của từng sinh vật.
  2. Chọn một cặp đặc điểm đối lập để chia các sinh vật thành hai nhóm.
  3. Tiếp tục chọn cặp đặc điểm đối lập để chia mỗi nhóm thành hai nhóm nhỏ hơn, cho tới khi mỗi nhóm chỉ còn một sinh vật.

Mỗi lần chia, số nhóm tăng thêm một. Bắt đầu từ một nhóm và kết thúc khi có n nhóm (mỗi nhóm một sinh vật), nên khoá lưỡng phân của n sinh vật luôn có n trừ 1 cặp đặc điểm.

Lưu ý · Dễ nhầm

Một cặp đặc điểm chỉ chia được nhóm khi trong nhóm có sinh vật mang đặc điểm này và có sinh vật mang đặc điểm kia. Mèo và chim bồ câu đều có xương sống, nên cặp "có xương sống / không có xương sống" không tách được chúng; cần cặp khác như "phủ lông vũ / không phủ lông vũ".

Ở phần khám phá, em hãy dùng khoá có sẵn để tìm ra sinh vật bí ẩn, rồi tự dựng khoá cho một nhóm sinh vật.

Khám phá

Trình tạo khoá lưỡng phân

Chế độ "Dùng khoá": đọc đặc điểm của sinh vật bí ẩn và chọn ý đúng ở mỗi cặp cho tới khi tìm ra tên nó. Chế độ "Tự dựng khoá": chọn các cặp đặc điểm đối lập để chia nhóm, cho tới khi mỗi nhóm chỉ còn một sinh vật.

Chế độ
Nhóm sinh vật

Sinh vật bí ẩn

  • • Có xương sống
  • • Có chân
  • • Không có cánh
  • • Cơ thể không phủ lông vũ
  • • Cơ thể phủ lông mao
  • • Không có vây
  1. Cặp 1: chọn ý đúng với sinh vật bí ẩn

  2. 2a. Có vây, sống dưới nước → Cá chép

    2b. Không có vây → đi đến 4

  3. 3a. Có chân → Châu chấu

    3b. Không có chân → Giun đất

  4. 4a. Cơ thể phủ lông vũ → Chim bồ câu

    4b. Cơ thể không phủ lông vũ → Con mèo

Đọc đặc điểm của sinh vật bí ẩn, rồi chọn một trong hai ý của cặp 1.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Xây dựng khoá lưỡng phân cho bốn loài: con chó, con gà, cá rô, giun đất.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cho khoá: 1a. Có hoa → 2; 1b. Không có hoa → 3. 2a. Thân gỗ → cây bưởi; 2b. Không phải thân gỗ → cây lúa. 3a. Có hạt → cây thông; 3b. Không có hạt → 4. 4a. Có rễ thật → cây dương xỉ; 4b. Chưa có rễ thật → cây rêu. Một cây không có hoa, không có hạt nhưng có rễ thật là cây gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Bạn Minh muốn xây dựng khoá lưỡng phân cho 6 loài cây trong vườn trường. Khoá của Minh có bao nhiêu cặp đặc điểm đối lập?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Khoá lưỡng phân phân loại sinh vật dựa trên

Bài 2

Cặp nào sau đây là một cặp đặc điểm đối lập dùng được trong khoá lưỡng phân?

Bài 3

Sắp xếp các bước xây dựng khoá lưỡng phân theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Tiếp tục chia mỗi nhóm cho tới khi mỗi nhóm chỉ còn một sinh vật
  2. Vị trí 2: Liệt kê các đặc điểm đặc trưng của từng sinh vật
  3. Vị trí 3: Chọn một cặp đặc điểm đối lập để chia các sinh vật thành hai nhóm

Bài 4

Một khoá lưỡng phân hoàn chỉnh dùng để xác định 8 loài động vật có bao nhiêu cặp đặc điểm đối lập?

Bài 5

Cho khoá: 1a. Có xương sống → 2; 1b. Không có xương sống → giun đất. 2a. Có vây → cá chép; 2b. Không có vây → 3. 3a. Cơ thể phủ lông vũ → chim bồ câu; 3b. Cơ thể phủ lông mao → con mèo. Một con vật có xương sống, không có vây, cơ thể phủ lông mao là

Bài 6

Dùng khoá ở câu trên, để xác định được chim bồ câu, em phải đọc qua bao nhiêu cặp đặc điểm?

Bài 7

Theo khoá lưỡng phân các loài cây ở ví dụ 2, nối mỗi cây với đặc điểm giúp nhận ra nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Cần tách con mèo và chim bồ câu (đều có xương sống, đều có chân). Chọn tất cả các cặp đặc điểm dùng được.

Bài 9

Từ "lưỡng phân" trong "khoá lưỡng phân" có nghĩa là gì?

Ghi nhớ

  • Khoá lưỡng phân phân loại sinh vật dựa trên các đôi đặc điểm đối lập, mỗi bước chia một nhóm thành hai.
  • Ba bước: liệt kê đặc điểm; chọn cặp đặc điểm đối lập chia thành hai nhóm; tiếp tục chia tới khi mỗi nhóm còn một sinh vật.
  • Cặp đặc điểm phải đối lập rõ ràng, dễ quan sát, không dựa vào cảm nhận chủ quan.
  • Khoá lưỡng phân của n sinh vật có n trừ 1 cặp đặc điểm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ