Chương VII · Lý thuyết
Bài 27. Vi khuẩn
Một bát canh để quên trên bàn qua đêm hè sáng hôm sau đã có mùi chua, còn bát canh cất trong tủ lạnh thì vẫn ăn được. Thủ phạm là những sinh vật nhỏ đến mức không nhìn thấy bằng mắt thường: vi khuẩn. Chúng có mặt ở khắp nơi, có loại gây hại nhưng cũng có rất nhiều loại có ích cho con người.
Em sẽ học được
- Nhận biết được vi khuẩn qua hình dạng và nêu được cấu tạo đơn giản của tế bào vi khuẩn.
- Nêu được vai trò của vi khuẩn trong tự nhiên và trong thực tiễn.
- Nêu được một số bệnh do vi khuẩn gây ra và biện pháp phòng tránh.
- Giải thích được cơ sở của các cách bảo quản thực phẩm như làm lạnh, đun sôi, phơi khô.
Đa dạng vi khuẩn
Định nghĩa · Vi khuẩn
| Hình dạng | Tên gọi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hình cầu | Cầu khuẩn | Vi khuẩn gây viêm họng, liên cầu khuẩn trong sữa chua |
| Hình que | Trực khuẩn | Vi khuẩn E. coli, trực khuẩn lao, vi khuẩn lactic dạng que |
| Hình xoắn | Xoắn khuẩn | Xoắn khuẩn gây bệnh vàng da |
| Hình dấu phẩy | Phẩy khuẩn | Phẩy khuẩn tả |
Dù hình dạng khác nhau, tế bào vi khuẩn đều có cấu tạo đơn giản: thành tế bào, màng tế bào, tế bào chất và vùng nhân (chưa có màng nhân). Một số vi khuẩn còn có roi để di chuyển và lông để bám. Hãy bấm vào các số trên hình để tìm hiểu từng phần.
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Ghi chú · Vi khuẩn sinh sản rất nhanh
Vai trò và tác hại của vi khuẩn
Phần lớn vi khuẩn có ích. Trong tự nhiên, vi khuẩn phân giải xác động vật, thực vật thành chất mùn và muối khoáng cho cây sử dụng, góp phần làm sạch môi trường; vi khuẩn sống trong nốt sần rễ cây họ Đậu cố định khí nitrogen trong không khí thành chất đạm cho cây.
- Chế biến thực phẩm: vi khuẩn lactic dùng để làm sữa chua, muối dưa, muối cà; vi khuẩn được dùng để làm giấm, nước mắm.
- Sản xuất: một số vi khuẩn được dùng để sản xuất thuốc kháng sinh, vitamin; xử lí rác thải, nước thải.
- Trong cơ thể người: vi khuẩn sống trong ruột giúp tiêu hoá thức ăn và tổng hợp một số vitamin.
Một số vi khuẩn gây hại: chúng gây bệnh cho người, động vật, thực vật và làm hỏng thực phẩm (làm thức ăn ôi, thiu, chua, có mùi lạ).
| Đối tượng | Bệnh | Con đường lây truyền chủ yếu |
|---|---|---|
| Người | Tả, tiêu chảy, thương hàn | Thức ăn, nước uống nhiễm khuẩn |
| Người | Lao phổi | Đường hô hấp (giọt bắn khi ho, hắt hơi) |
| Người | Uốn ván | Vết thương hở tiếp xúc với đất, vật nhiễm khuẩn |
| Thực vật | Bạc lá lúa, héo xanh cà chua | Nước, đất, dụng cụ, hạt giống nhiễm khuẩn |
Phòng bệnh do vi khuẩn và bảo quản thực phẩm
- Giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
- Ăn chín, uống sôi; giữ vệ sinh nơi ở, nguồn nước và thực phẩm.
- Tiêm vaccine phòng bệnh (lao, uốn ván, bạch hầu, ho gà...).
- Chỉ dùng thuốc kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ và dùng đủ liều.
Lưu ý · Dùng kháng sinh đúng cách
Các cách bảo quản thực phẩm đều nhằm ngăn vi khuẩn sinh sản hoặc tiêu diệt chúng: làm lạnh (tủ lạnh làm vi khuẩn gần như ngừng sinh sản), đun sôi (nhiệt độ cao tiêu diệt vi khuẩn), phơi khô, sấy khô (thiếu nước), ướp muối, ngâm đường, đóng hộp kín.
Ở phần khám phá, em hãy thay đổi nhiệt độ, thời gian và cách giữ vệ sinh để xem số vi khuẩn trên thức ăn thay đổi như thế nào.
Khám phá
Vi khuẩn sinh sản theo thời gian
Chọn nơi để thức ăn hoặc kéo thanh nhiệt độ, kéo thanh thời gian và chọn cách giữ vệ sinh. Quan sát đường biểu diễn số vi khuẩn và thời điểm nó vượt ngưỡng nguy hiểm.
Ở 30 °C, cứ khoảng 36 phút mỗi vi khuẩn phân đôi một lần.
Trục dọc: số vi khuẩn, mỗi vạch gấp 100 lần vạch ngay dưới nó. Đây là mô hình đơn giản để so sánh, không phải số liệu của một loài vi khuẩn cụ thể.
Sau 4 giờ: khoảng 640 vi khuẩn (ban đầu 10). Đã phân đôi 6 lần, số vi khuẩn gấp 2⁶ = 64 lần ban đầu. Chưa vượt ngưỡng nguy hiểm trong 8 giờ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nối mỗi hình dạng vi khuẩn với tên gọi của nó.
Bài 2
Chọn tất cả các thành phần có ở mọi tế bào vi khuẩn.
Bài 3
Một vi khuẩn cứ 20 phút phân đôi một lần. Từ 10 vi khuẩn, sau 3 giờ trong điều kiện thuận lợi sẽ có bao nhiêu vi khuẩn?
Bài 4
Một vi khuẩn cứ 20 phút phân đôi một lần. Sau bao nhiêu phút thì một vi khuẩn tạo ra 1 024 vi khuẩn?
Bài 5
Chọn tất cả các vai trò có ích của vi khuẩn.
Bài 6
Bệnh nào sau đây do vi khuẩn gây ra?
Bài 7
Cất thức ăn trong tủ lạnh giúp thức ăn để được lâu hơn vì ở nhiệt độ thấp
Bài 8
Chọn tất cả các biện pháp phòng bệnh do vi khuẩn.
Bài 9
Vi khuẩn sinh sản bằng cách nào? (Trả lời bằng một từ)
Ghi nhớ
- Vi khuẩn là sinh vật đơn bào, nhân sơ, rất nhỏ; có hình cầu, hình que, hình xoắn, hình dấu phẩy; sống ở khắp nơi.
- Tế bào vi khuẩn gồm thành tế bào, màng tế bào, tế bào chất, vùng nhân; một số có roi, lông.
- Vi khuẩn có ích: phân giải chất hữu cơ, cố định nitrogen, chế biến thực phẩm, sản xuất thuốc; có hại: gây bệnh (tả, lao, uốn ván...) và làm hỏng thực phẩm.
- Phòng bệnh: vệ sinh cá nhân, ăn chín uống sôi, tiêm vaccine, dùng kháng sinh đúng chỉ định; bảo quản thực phẩm bằng cách làm lạnh, đun sôi, phơi khô, ướp muối.