Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 29. Virus

Cảm cúm, thuỷ đậu, quai bị, COVID-19 đều là những bệnh lây rất nhanh. Tác nhân gây ra chúng còn nhỏ hơn vi khuẩn hàng chục lần, nhỏ đến mức kính hiển vi quang học trong phòng thí nghiệm của trường cũng không nhìn thấy được. Đó là virus. Virus có cấu tạo thế nào và vì sao chúng chỉ "sống" được khi ở trong tế bào khác?

Em sẽ học được

  • Mô tả được hình dạng và cấu tạo đơn giản của virus; phân biệt được virus với vi khuẩn.
  • Giải thích được vì sao virus chỉ sống kí sinh trong tế bào vật chủ.
  • Nêu được một số bệnh do virus gây ra và các biện pháp phòng tránh; nêu được một số vai trò của virus.

Hình dạng và cấu tạo của virus

Định nghĩa · Virus

Virus là dạng sống có kích thước rất nhỏ (chỉ vài chục đến vài trăm nanomet), chỉ quan sát được bằng kính hiển vi điện tử. Virus chưa có cấu tạo tế bào: chúng chỉ gồm vỏ protein bao bọc phần lõi là vật chất di truyền. Một số virus có thêm lớp vỏ ngoài.
Ba dạng hình thái của virus
DạngĐặc điểmVí dụ
Dạng xoắnVỏ protein gồm nhiều đơn vị xếp xoắn quanh lõi, tạo thành hình que hoặc hình sợiVirus khảm thuốc lá, virus dại
Dạng khốiVỏ protein ghép thành khối nhiều mặt bao lấy lõiVirus bại liệt, virus adeno
Dạng hỗn hợpĐầu dạng khối chứa vật chất di truyền, đuôi dạng xoắnThực khuẩn thể (virus kí sinh ở vi khuẩn)
So sánh virus và vi khuẩn
Đặc điểmVirusVi khuẩn
Cấu tạo tế bàoChưa có cấu tạo tế bàoCó cấu tạo tế bào (nhân sơ)
Kích thướcRất nhỏ, vài chục đến vài trăm nmLớn hơn, khoảng vài μm
Quan sát bằngKính hiển vi điện tửKính hiển vi quang học
Sinh sảnChỉ nhân lên trong tế bào vật chủTự phân đôi khi có đủ chất dinh dưỡng
Thuốc kháng sinhKhông có tác dụngDiệt được nhiều loại

Virus chỉ sống kí sinh trong tế bào

Vì chưa có cấu tạo tế bào, virus không tự lấy chất dinh dưỡng, không tự tạo ra năng lượng và không tự sinh sản. Ở ngoài tế bào (trong nước, trên mặt bàn, trong không khí), virus chỉ như một hạt vật chất, không biểu hiện sự sống. Chỉ khi xâm nhập vào tế bào sống phù hợp (tế bào vật chủ), virus mới dùng nguyên liệu và năng lượng của tế bào đó để nhân lên.

Định lí · Ghi nhớ

Virus sống kí sinh bắt buộc trong tế bào của người, động vật, thực vật hoặc vi khuẩn. Mỗi loại virus thường chỉ kí sinh ở một số loại tế bào vật chủ nhất định.

Em có biết: trong tế bào vật chủ, virus nhân lên qua các bước bám, xâm nhập, tổng hợp, lắp ráp và giải phóng. Hãy chọn nơi virus rơi vào và bấm "Bước tiếp" để xem.

Virus rơi vào đâu?
Tế bào vật chủSố virus: 1

Virus đang ở gần tế bào vật chủ. Bấm "Bước tiếp" để xem nó nhân lên.

Vai trò và tác hại của virus

  • Có ích: virus được dùng để sản xuất vaccine phòng bệnh, sản xuất thuốc trừ sâu sinh học (virus gây bệnh cho sâu hại), làm công cụ trong nghiên cứu và chuyển gene.
  • Gây bệnh cho người: cúm, sởi, quai bị, thuỷ đậu, viêm gan B, HIV/AIDS, COVID-19, dại, sốt xuất huyết.
  • Gây bệnh cho động vật: cúm gia cầm, lở mồm long móng ở trâu bò, dịch tả lợn châu Phi.
  • Gây bệnh cho thực vật: khảm thuốc lá, xoăn lá cà chua, vàng lùn và lùn xoắn lá ở lúa.

Virus lây truyền qua nhiều con đường: đường hô hấp (giọt bắn khi ho, hắt hơi), đường tiêu hoá, đường máu, qua vết cắn của động vật (bệnh dại) hoặc qua côn trùng trung gian như muỗi (sốt xuất huyết), rầy (bệnh vàng lùn ở lúa).

Phòng bệnh do virus

  • Tiêm vaccine phòng bệnh đầy đủ, đúng lịch (sởi, viêm gan B, cúm, COVID-19, dại...).
  • Đeo khẩu trang nơi đông người, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho, hắt hơi.
  • Giữ vệ sinh nơi ở, ăn chín uống sôi; diệt muỗi, bọ gậy để phòng sốt xuất huyết.
  • Hạn chế tiếp xúc với người bệnh, động vật bệnh; tiêm phòng cho vật nuôi.
  • Với cây trồng: dùng giống sạch bệnh, diệt côn trùng truyền bệnh, tiêu huỷ cây bệnh.

Lưu ý · Kháng sinh không chữa được bệnh do virus

Thuốc kháng sinh tác động lên các cấu trúc của tế bào vi khuẩn. Virus chưa có cấu tạo tế bào nên kháng sinh không có tác dụng với virus. Vaccine là cách phòng bệnh do virus hiệu quả nhất.

Khám phá

Mô hình virus

Chọn một trong ba dạng virus. Kéo ngang trên hình hoặc dùng thanh "Xoay mô hình" để xoay virus và quan sát vỏ protein, lõi vật chất di truyền.

Hình dạng virus
Vỏ protein (khối 20 mặt)Lõi: vật chất di truyền
20°

Dạng khối. Vỏ protein ghép thành khối nhiều mặt (20 mặt tam giác) bao bọc lõi vật chất di truyền bên trong.

Ví dụ: Virus bại liệt, virus adeno; virus thuỷ đậu có thêm vỏ ngoài.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Nam nói: "Virus cũng là một loại vi khuẩn rất nhỏ." Em hãy chỉ ra hai điểm khác nhau giữa virus và vi khuẩn để giúp Nam hiểu đúng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một virus có kích thước khoảng 100 nm, một vi khuẩn hình que dài khoảng 2 μm. Biết 1 μm=1000 nm. Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần virus?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Muỗi vằn có thể mang virus gây bệnh sốt xuất huyết. Vì sao diệt muỗi và bọ gậy (ấu trùng muỗi) lại giúp phòng bệnh này?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Chọn tất cả các thành phần cấu tạo nên mọi virus.

Bài 2

Nối mỗi virus với dạng hình thái của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Vì sao virus chỉ nhân lên được khi ở trong tế bào vật chủ?

Bài 4

Chọn tất cả các bệnh do virus gây ra ở người.

Bài 5

Muốn quan sát virus, người ta phải dùng

Bài 6

Bạn Mai bị cúm. Việc làm nào sau đây là đúng?

Bài 7

Một virus có kích thước khoảng 50 nm. Một tế bào vi khuẩn dài khoảng 1 μm (1 μm=1000 nm). Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần virus?

Đơn vị:lần

Bài 8

Chọn tất cả các vai trò có ích của virus.

Bài 9

Chọn tất cả các biện pháp phòng bệnh do virus.

Bài 10

Virus sống kí sinh bắt buộc bên trong loại cấu trúc nào của sinh vật khác?

Ghi nhớ

  • Virus rất nhỏ, chỉ thấy bằng kính hiển vi điện tử; chưa có cấu tạo tế bào, gồm vỏ protein và lõi vật chất di truyền.
  • Virus có ba dạng: dạng xoắn, dạng khối, dạng hỗn hợp.
  • Virus chỉ nhân lên được trong tế bào vật chủ: chúng sống kí sinh bắt buộc.
  • Virus gây nhiều bệnh (cúm, sởi, thuỷ đậu, viêm gan B, HIV/AIDS...); phòng bệnh bằng vaccine, vệ sinh, đeo khẩu trang, diệt vật trung gian; kháng sinh không diệt được virus.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ