Chương VII · Lý thuyết
Bài 29. Virus
Cảm cúm, thuỷ đậu, quai bị, COVID-19 đều là những bệnh lây rất nhanh. Tác nhân gây ra chúng còn nhỏ hơn vi khuẩn hàng chục lần, nhỏ đến mức kính hiển vi quang học trong phòng thí nghiệm của trường cũng không nhìn thấy được. Đó là virus. Virus có cấu tạo thế nào và vì sao chúng chỉ "sống" được khi ở trong tế bào khác?
Em sẽ học được
- Mô tả được hình dạng và cấu tạo đơn giản của virus; phân biệt được virus với vi khuẩn.
- Giải thích được vì sao virus chỉ sống kí sinh trong tế bào vật chủ.
- Nêu được một số bệnh do virus gây ra và các biện pháp phòng tránh; nêu được một số vai trò của virus.
Hình dạng và cấu tạo của virus
Định nghĩa · Virus
| Dạng | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Dạng xoắn | Vỏ protein gồm nhiều đơn vị xếp xoắn quanh lõi, tạo thành hình que hoặc hình sợi | Virus khảm thuốc lá, virus dại |
| Dạng khối | Vỏ protein ghép thành khối nhiều mặt bao lấy lõi | Virus bại liệt, virus adeno |
| Dạng hỗn hợp | Đầu dạng khối chứa vật chất di truyền, đuôi dạng xoắn | Thực khuẩn thể (virus kí sinh ở vi khuẩn) |
| Đặc điểm | Virus | Vi khuẩn |
|---|---|---|
| Cấu tạo tế bào | Chưa có cấu tạo tế bào | Có cấu tạo tế bào (nhân sơ) |
| Kích thước | Rất nhỏ, vài chục đến vài trăm nm | Lớn hơn, khoảng vài μm |
| Quan sát bằng | Kính hiển vi điện tử | Kính hiển vi quang học |
| Sinh sản | Chỉ nhân lên trong tế bào vật chủ | Tự phân đôi khi có đủ chất dinh dưỡng |
| Thuốc kháng sinh | Không có tác dụng | Diệt được nhiều loại |
Virus chỉ sống kí sinh trong tế bào
Vì chưa có cấu tạo tế bào, virus không tự lấy chất dinh dưỡng, không tự tạo ra năng lượng và không tự sinh sản. Ở ngoài tế bào (trong nước, trên mặt bàn, trong không khí), virus chỉ như một hạt vật chất, không biểu hiện sự sống. Chỉ khi xâm nhập vào tế bào sống phù hợp (tế bào vật chủ), virus mới dùng nguyên liệu và năng lượng của tế bào đó để nhân lên.
Định lí · Ghi nhớ
Em có biết: trong tế bào vật chủ, virus nhân lên qua các bước bám, xâm nhập, tổng hợp, lắp ráp và giải phóng. Hãy chọn nơi virus rơi vào và bấm "Bước tiếp" để xem.
Virus đang ở gần tế bào vật chủ. Bấm "Bước tiếp" để xem nó nhân lên.
Vai trò và tác hại của virus
- Có ích: virus được dùng để sản xuất vaccine phòng bệnh, sản xuất thuốc trừ sâu sinh học (virus gây bệnh cho sâu hại), làm công cụ trong nghiên cứu và chuyển gene.
- Gây bệnh cho người: cúm, sởi, quai bị, thuỷ đậu, viêm gan B, HIV/AIDS, COVID-19, dại, sốt xuất huyết.
- Gây bệnh cho động vật: cúm gia cầm, lở mồm long móng ở trâu bò, dịch tả lợn châu Phi.
- Gây bệnh cho thực vật: khảm thuốc lá, xoăn lá cà chua, vàng lùn và lùn xoắn lá ở lúa.
Virus lây truyền qua nhiều con đường: đường hô hấp (giọt bắn khi ho, hắt hơi), đường tiêu hoá, đường máu, qua vết cắn của động vật (bệnh dại) hoặc qua côn trùng trung gian như muỗi (sốt xuất huyết), rầy (bệnh vàng lùn ở lúa).
Phòng bệnh do virus
- Tiêm vaccine phòng bệnh đầy đủ, đúng lịch (sởi, viêm gan B, cúm, COVID-19, dại...).
- Đeo khẩu trang nơi đông người, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho, hắt hơi.
- Giữ vệ sinh nơi ở, ăn chín uống sôi; diệt muỗi, bọ gậy để phòng sốt xuất huyết.
- Hạn chế tiếp xúc với người bệnh, động vật bệnh; tiêm phòng cho vật nuôi.
- Với cây trồng: dùng giống sạch bệnh, diệt côn trùng truyền bệnh, tiêu huỷ cây bệnh.
Lưu ý · Kháng sinh không chữa được bệnh do virus
Khám phá
Mô hình virus
Chọn một trong ba dạng virus. Kéo ngang trên hình hoặc dùng thanh "Xoay mô hình" để xoay virus và quan sát vỏ protein, lõi vật chất di truyền.
Dạng khối. Vỏ protein ghép thành khối nhiều mặt (20 mặt tam giác) bao bọc lõi vật chất di truyền bên trong.
Ví dụ: Virus bại liệt, virus adeno; virus thuỷ đậu có thêm vỏ ngoài.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Chọn tất cả các thành phần cấu tạo nên mọi virus.
Bài 2
Nối mỗi virus với dạng hình thái của nó.
Bài 3
Vì sao virus chỉ nhân lên được khi ở trong tế bào vật chủ?
Bài 4
Chọn tất cả các bệnh do virus gây ra ở người.
Bài 5
Muốn quan sát virus, người ta phải dùng
Bài 6
Bạn Mai bị cúm. Việc làm nào sau đây là đúng?
Bài 7
Một virus có kích thước khoảng 50 nm. Một tế bào vi khuẩn dài khoảng 1 μm (1 μm=1000 nm). Vi khuẩn dài gấp bao nhiêu lần virus?
Bài 8
Chọn tất cả các vai trò có ích của virus.
Bài 9
Chọn tất cả các biện pháp phòng bệnh do virus.
Bài 10
Virus sống kí sinh bắt buộc bên trong loại cấu trúc nào của sinh vật khác?
Ghi nhớ
- Virus rất nhỏ, chỉ thấy bằng kính hiển vi điện tử; chưa có cấu tạo tế bào, gồm vỏ protein và lõi vật chất di truyền.
- Virus có ba dạng: dạng xoắn, dạng khối, dạng hỗn hợp.
- Virus chỉ nhân lên được trong tế bào vật chủ: chúng sống kí sinh bắt buộc.
- Virus gây nhiều bệnh (cúm, sởi, thuỷ đậu, viêm gan B, HIV/AIDS...); phòng bệnh bằng vaccine, vệ sinh, đeo khẩu trang, diệt vật trung gian; kháng sinh không diệt được virus.