Chương VII · Lý thuyết
Bài 30. Nguyên sinh vật
Trên mặt ao, hồ thường có một lớp váng màu xanh, vàng hoặc đỏ. Lấy một giọt nước váng ấy soi dưới kính hiển vi, em sẽ thấy cả một thế giới nhỏ bé đang bơi lội: đó là các nguyên sinh vật. Có loài nuôi sống cả hệ sinh thái dưới nước, nhưng cũng có loài gây ra những căn bệnh nguy hiểm cho con người.
Em sẽ học được
- Nhận biết được một số đại diện nguyên sinh vật qua hình dạng, cách di chuyển và cách dinh dưỡng.
- Nêu được vai trò của nguyên sinh vật trong tự nhiên và trong đời sống con người.
- Nêu được tác nhân, con đường lây, biểu hiện của bệnh sốt rét, bệnh kiết lị và biện pháp phòng tránh.
Đa dạng nguyên sinh vật
Định nghĩa · Nguyên sinh vật
Nguyên sinh vật rất đa dạng về hình dạng: hình cầu, hình thoi, hình đế giày, hoặc không có hình dạng cố định. Chúng cũng đa dạng về cách dinh dưỡng: các loài có lục lạp như tảo, trùng roi xanh quang hợp được (tự dưỡng); các loài không có lục lạp như trùng giày, trùng biến hình phải lấy chất hữu cơ có sẵn (dị dưỡng).
| Đại diện | Cấu tạo | Đặc điểm nổi bật | Nơi sống |
|---|---|---|---|
| Trùng roi xanh | Đơn bào | Hình thoi, có roi bơi, có lục lạp | Ao, hồ, vũng nước |
| Trùng giày | Đơn bào | Hình đế giày, phủ đầy lông bơi | Nước ao, hồ |
| Trùng biến hình | Đơn bào | Hình dạng luôn thay đổi, di chuyển bằng chân giả | Bùn đáy ao, hồ |
| Tảo silic | Đơn bào | Có vỏ cứng bằng silic, quang hợp được | Nước ngọt, nước mặn |
| Tảo lục đơn bào | Đơn bào | Hình cầu, có lục lạp | Nước ngọt |
| Tảo bẹ, rau câu | Đa bào | Kích thước lớn, nhìn thấy bằng mắt thường | Biển |
| Trùng sốt rét | Đơn bào | Kí sinh trong máu người | Máu người, cơ thể muỗi |
| Trùng kiết lị | Đơn bào | Kí sinh ở ruột người | Ruột người |
Ba đại diện dễ gặp nhất trong nước ao là trùng roi xanh, trùng giày và trùng biến hình. Ở phần khám phá, em hãy xem chúng di chuyển bằng ba cách khác nhau: roi bơi, lông bơi và chân giả.
Vai trò và tác hại của nguyên sinh vật
Trong tự nhiên, tảo và các nguyên sinh vật có lục lạp quang hợp, cung cấp khí oxygen cho các sinh vật sống dưới nước; nguyên sinh vật là nguồn thức ăn của nhiều động vật nhỏ như tôm, cá con, ấu trùng. Một số nguyên sinh vật sống cộng sinh, ví dụ trùng roi sống trong ruột mối giúp mối tiêu hoá được gỗ.
- Làm thực phẩm: rau câu dùng làm thạch; tảo bẹ, một số loài tảo biển dùng làm món ăn.
- Làm nguyên liệu: một số loài tảo được dùng trong sản xuất thực phẩm chức năng, mĩ phẩm, thuốc; vỏ tảo silic dùng làm bột mài, chất lọc.
- Xử lí môi trường: một số nguyên sinh vật ăn vi khuẩn, góp phần làm sạch nước thải.
Tác hại: một số nguyên sinh vật kí sinh gây bệnh cho người và động vật như trùng sốt rét, trùng kiết lị. Khi tảo phát triển quá nhiều (hiện tượng "tảo nở hoa", "thuỷ triều đỏ"), nước thiếu oxygen và nhiễm độc, làm chết cá và các sinh vật khác.
Bệnh do nguyên sinh vật gây nên
| Nội dung | Bệnh sốt rét | Bệnh kiết lị |
|---|---|---|
| Tác nhân | Trùng sốt rét | Trùng kiết lị |
| Con đường lây | Qua đường máu: muỗi Anopheles hút máu người bệnh rồi đốt người lành | Qua đường tiêu hoá: ăn, uống phải bào xác trùng kiết lị |
| Biểu hiện | Rét run, sốt cao, đổ mồ hôi, thành từng cơn | Đau bụng, đi ngoài nhiều lần, phân có lẫn máu và chất nhầy, cơ thể mệt mỏi |
| Phòng bệnh | Ngủ trong màn; diệt muỗi, diệt bọ gậy; phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh | Ăn chín, uống sôi; rửa tay bằng xà phòng; đậy kín thức ăn, diệt ruồi nhặng; vệ sinh nơi ở |
Ghi chú · Vì sao sốt rét làm người bệnh thiếu máu?
Mỗi bệnh lây theo một con đường riêng. Muốn phòng bệnh, phải cắt đứt con đường lây đó. Em hãy chọn các biện pháp dưới đây và xem chúng cắt con đường lây ở đâu.
- 1. Người bệnh: trùng sốt rét sống trong máu↓
- 2. Muỗi Anopheles hút máu người bệnh, mang trùng sốt rét↓
- 3. Muỗi đốt người lành, truyền trùng sốt rét vào máu↓
- 4. Trùng sốt rét sinh sản trong hồng cầu, phá huỷ hồng cầu: rét run, sốt cao, đổ mồ hôi
Chưa chọn biện pháp nào: trùng sốt rét đi trọn con đường đến người lành.
Lưu ý · Khi có dấu hiệu bệnh
Khám phá
Ba cách di chuyển của nguyên sinh vật
Chọn trùng roi xanh, trùng giày hoặc trùng biến hình để xem nó di chuyển. Bấm "Tạm dừng" rồi kéo thanh thời gian để xem từng khoảnh khắc. Sau đó chơi "Đoán xem tôi là ai?".
Trùng roi xanh: Roi dài ở đầu xoáy vào nước kéo cơ thể tiến lên, vừa tiến vừa xoay mình. Tốc độ trong mô hình: khoảng 0,6 lần chiều dài cơ thể mỗi giây.
Đoán xem tôi là ai? (câu 1/6, đúng 0)
"Tôi có lục lạp và một điểm mắt đỏ, khi có ánh sáng tôi tự tổng hợp được chất hữu cơ."
Chọn tên nguyên sinh vật phù hợp với lời tả.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nguyên sinh vật là nhóm sinh vật
Bài 2
Nối mỗi nguyên sinh vật với cơ quan di chuyển của nó.
Bài 3
Chọn tất cả các nguyên sinh vật có khả năng quang hợp.
Bài 4
Bệnh sốt rét lây truyền sang người lành chủ yếu qua
Bài 5
Chọn tất cả các biện pháp phòng bệnh kiết lị.
Bài 6
Biểu hiện nào là của bệnh kiết lị?
Bài 7
Chọn tất cả các vai trò có ích của nguyên sinh vật.
Bài 8
Trùng biến hình di chuyển và bắt mồi nhờ bộ phận nào? (hai từ)
Bài 9
Ở vùng núi, một người bị sốt từng cơn kèm rét run và đổ mồ hôi. Việc nào nên làm trước tiên?
Ghi nhớ
- Nguyên sinh vật có tế bào nhân thực, đa số đơn bào, kích thước hiển vi; một số đa bào như tảo bẹ, rau câu.
- Chúng đa dạng về hình dạng và cách di chuyển (roi bơi, lông bơi, chân giả); loài có lục lạp quang hợp được.
- Vai trò: cung cấp oxygen và thức ăn cho sinh vật dưới nước, làm thực phẩm, nguyên liệu; tác hại: gây bệnh, gây tảo nở hoa.
- Sốt rét do trùng sốt rét, lây qua muỗi Anopheles: phòng bằng ngủ màn, diệt muỗi. Kiết lị do trùng kiết lị, lây qua ăn uống: phòng bằng ăn chín uống sôi, rửa tay, đậy kín thức ăn.