Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Luyện tập

Bài 35. Thực hành: Quan sát và phân biệt một số nhóm thực vật

Ở bài trước, em đã biết thực vật được chia thành rêu, dương xỉ, hạt trần và hạt kín. Nhưng khi cầm trên tay một cành cây thật, em dựa vào đâu để xếp nó vào nhóm? Lá to hay nhỏ, thân cao hay thấp không giúp được gì. Trong bài thực hành này, em sẽ cầm kính lúp, tìm túi bào tử, tách nón thông, bổ quả để xem hạt nằm ở đâu: đó mới là những dấu hiệu quyết định.

Em sẽ học được

  • Quan sát và vẽ được hình các bộ phận của cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của cây rêu, dương xỉ, thông, cây hạt kín.
  • Nhận biết được vị trí của hạt ở cây hạt trần (lộ trên lá noãn) và cây hạt kín (nằm trong quả).
  • Phân chia được các mẫu cây vào đúng nhóm thực vật theo tiêu chí phân loại đã học, nêu được dấu hiệu nhận biết.

Chuẩn bị

  • Dụng cụ: kính lúp, panh (kẹp), dao nhỏ hoặc kéo, đĩa nhựa, khay đựng mẫu, giấy, bút chì.
  • Mẫu vật (hoặc tranh ảnh): cây rêu (lấy cả đám rêu có đất ở chân tường), cây dương xỉ có lá già mang túi bào tử, cành thông có nón, một số cây hạt kín có hoa và quả (cây cải, cây lúa, cành bưởi, cây cà chua).

Lưu ý · Lưu ý khi lấy mẫu

Chỉ lấy một phần nhỏ của cây, không nhổ cả bụi cây; không hái cây trong khu bảo tồn và không lấy các cây có độc, có gai nguy hiểm. Dùng dao, kéo cẩn thận và rửa tay sau khi làm.

Cách tiến hành

  1. Cây rêu: dùng panh tách một cây rêu ra khỏi đám rêu, đặt lên đĩa. Dùng kính lúp quan sát rễ giả (những sợi mảnh), thân, lá nhỏ và túi bào tử trên ngọn.
  2. Cây dương xỉ: quan sát rễ, thân, lá; tìm lá non cuộn tròn ở đầu. Lật mặt dưới lá già, dùng kính lúp quan sát các ổ túi bào tử màu nâu.
  3. Cây thông: quan sát thân, cành, lá hình kim; quan sát nón đực (nhỏ, mọc thành cụm) và nón cái. Tách một vảy của nón cái, tìm hạt nằm lộ trên vảy (lá noãn).
  4. Cây hạt kín: quan sát rễ, thân, lá, hoa, quả. Dùng dao bổ quả (cà chua, bưởi) để thấy hạt nằm trong quả.
  5. Vẽ hình các mẫu quan sát được, chú thích các bộ phận, rồi xếp mỗi mẫu vào một nhóm thực vật.
Dấu hiệu quyết định khi phân biệt các nhóm thực vật
NhómCơ quan sinh dưỡngCơ quan sinh sảnVị trí của hạt
RêuRễ giả, thân và lá nhỏ, chưa có mạch dẫnTúi bào tử ở ngọn câyKhông có hạt
Dương xỉRễ, thân, lá thật; lá non cuộn trònTúi bào tử ở mặt dưới láKhông có hạt
Hạt trầnRễ, thân, lá thật; thường thân gỗNón đực, nón cáiNằm lộ trên lá noãn
Hạt kínRễ, thân, lá thật, rất đa dạngHoaNằm trong quả

Ghi chú · Dấu hiệu nào không dùng được?

Những đặc điểm mà nhiều nhóm cùng có không giúp phân biệt nhóm: lá màu xanh (mọi thực vật), có mạch dẫn (dương xỉ, hạt trần, hạt kín), thân gỗ (thông và bưởi), sống nơi ẩm (rêu, dương xỉ, nhiều cây hạt kín). Hãy tìm cơ quan sinh sản và vị trí của hạt.

Ở phần khám phá, em hãy làm việc với khay mẫu vật: xếp từng mẫu vào nhóm và chọn quan sát chứng minh điều đó.

Báo cáo kết quả

Mẫu phiếu thu hoạch
Tên mẫuCơ quan sinh dưỡng quan sát đượcCơ quan sinh sảnNhóm thực vật
Cây rêuRễ giả, thân, lá nhỏTúi bào tử ở ngọnRêu
Cây dương xỉRễ, thân, lá thật; lá non cuộn trònTúi bào tử ở mặt dưới láDương xỉ
Cây thôngRễ, thân gỗ, lá hình kimNón; hạt lộ trên lá noãnHạt trần
Cây cà chuaRễ, thân, láHoa; quả chứa hạtHạt kín
  • Hình vẽ các mẫu có chú thích.
  • Nhận xét: nhóm nào có cấu tạo đơn giản nhất, nhóm nào có cơ quan sinh sản là hoa; hạt ở cây hạt trần và cây hạt kín khác nhau như thế nào.

Khám phá

Khay mẫu vật

Chọn một mẫu trong khay, đọc các quan sát, chọn nhóm thực vật cho mẫu. Khi chọn đúng nhóm, bấm vào quan sát chứng minh điều đó: dấu hiệu chung của nhiều nhóm sẽ không được chấp nhận. Mỗi mẫu xếp xong được ghi vào phiếu thu hoạch.

Khay mẫu vật (đã xếp 0/8)

Cây rêu tường (lấy ở chân tường ẩm)

Quan sát bằng mắt thường và kính lúp:

  1. 1. Cây rất nhỏ, cao khoảng 1 cm, mọc thành đám dày

  2. 2. Dưới thân chỉ có những sợi mảnh là rễ giả

  3. 3. Trên ngọn có túi bào tử nằm trên một cuống dài

  4. 4. Lá nhỏ, màu xanh lục

Bước 1: mẫu này thuộc nhóm nào?

Đọc các quan sát về mẫu, rồi chọn nhóm thực vật của mẫu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Minh nói: "Cây thông có thân gỗ to giống cây bưởi, nên cũng là cây hạt kín." Em hãy nhận xét và chỉ cách kiểm tra.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một mẫu cây có rễ thật, lá xẻ thuỳ; mặt dưới lá có nhiều đốm nâu, không thấy hoa, quả. Mẫu thuộc nhóm nào? Dùng dụng cụ gì để quan sát các đốm nâu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Dụng cụ nào phù hợp nhất để quan sát túi bào tử ở mặt dưới lá dương xỉ trong bài thực hành?

Bài 2

Tách một vảy của nón cái thông, em thấy hạt nằm ở đâu?

Bài 3

Nối mỗi mẫu cây với cơ quan sinh sản em quan sát được.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Đặc điểm quan sát được nào KHÔNG giúp xếp một mẫu cây vào nhóm?

Bài 5

Chọn tất cả các mẫu cây thuộc nhóm hạt kín.

Bài 6

Một cây nhỏ mọc thành đám ở chân tường ẩm; dưới kính lúp thấy rễ là những sợi mảnh, trên ngọn có túi bào tử. Cây thuộc nhóm nào?

Bài 7

Sắp xếp các bước quan sát cây rêu cho đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Vẽ hình và chú thích các bộ phận
  2. Vị trí 2: Dùng panh tách một cây rêu ra khỏi đám rêu
  3. Vị trí 3: Dùng kính lúp quan sát rễ giả, thân, lá, túi bào tử
  4. Vị trí 4: Đặt cây rêu lên đĩa

Bài 8

Dấu hiệu nào giúp nhận ra cây dương xỉ ngay cả khi chưa có túi bào tử?

Bài 9

Chọn tất cả các nhóm thực vật có mạch dẫn.

Bài 10

Cơ quan sinh sản của cây thông được gọi là gì? (một từ)

Bài 11

Muốn biết một cây có phải cây hạt kín hay không, em nên làm gì?

Ghi nhớ

  • Quan sát cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) và cơ quan sinh sản (túi bào tử, nón, hoa) bằng mắt thường và kính lúp.
  • Rêu: rễ giả, túi bào tử ở ngọn. Dương xỉ: rễ thật, lá non cuộn tròn, túi bào tử ở mặt dưới lá.
  • Hạt trần: có nón, hạt lộ trên lá noãn. Hạt kín: có hoa, hạt nằm trong quả.
  • Phân nhóm dựa vào mạch dẫn, hạt, hoa; không dựa vào màu lá, độ cao, thân gỗ hay nơi sống.