Chương VII · Hoạt động
Bài 39. Tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên
Cả chương này, em đã học về vi khuẩn, nấm, thực vật, động vật và cách xây dựng khoá lưỡng phân. Giờ là lúc mang sổ, kính lúp và ống nhòm ra vườn trường hay công viên để dùng tất cả những điều đó. Một mảnh vườn nhỏ thôi cũng có thể là nơi sống của hàng chục loài sinh vật mà hằng ngày em đi qua không để ý.
Em sẽ học được
- Thực hiện được các phương pháp tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên: quan sát bằng mắt thường, kính lúp, ống nhòm; ghi chép, đo đếm, nhận xét và rút ra kết luận.
- Sử dụng được khoá lưỡng phân để nhận diện và phân loại một số sinh vật quan sát được.
- Nhận biết được vai trò của sinh vật trong tự nhiên; chụp ảnh và làm được bộ sưu tập ảnh về các nhóm sinh vật.
Chuẩn bị
- Địa điểm: vườn trường, công viên, vườn quốc gia, khu bảo tồn hoặc cánh đồng, ao hồ gần trường; được thầy cô và nhà trường đồng ý.
- Dụng cụ quan sát: kính lúp, ống nhòm, máy ảnh hoặc điện thoại.
- Dụng cụ ghi chép, đo đếm: sổ, bút, thước dây, bảng ghi kết quả kẻ sẵn.
- Dụng cụ lấy mẫu (khi được phép): panh, găng tay, túi hoặc lọ có nắp để đựng lá rụng, vỏ ốc, xác côn trùng đã chết.
- Tài liệu: khoá lưỡng phân, tranh ảnh các nhóm sinh vật đã học.
Lưu ý · An toàn
Các phương pháp tìm hiểu sinh vật
| Phương pháp | Dùng khi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quan sát bằng mắt thường | Sinh vật đủ lớn, ở gần | Cây hoa hồng, ếch, thằn lằn |
| Quan sát bằng kính lúp | Sinh vật hoặc bộ phận nhỏ | Kiến, nhện, rêu, túi bào tử dương xỉ |
| Quan sát bằng ống nhòm | Sinh vật ở xa, dễ hoảng sợ | Chim trên cành cao, sóc |
| Chụp ảnh, ghi chép | Lưu lại hình dạng, nơi sống, hoạt động | Bộ sưu tập ảnh, nhật kí |
| Đo, đếm | So sánh số lượng, kích thước | Đếm số cây trong ô 1 m mũ 2, đo chiều cao cây |
Khi gặp một sinh vật chưa biết tên, hãy ghi lại những đặc điểm dễ thấy (sống cố định hay di chuyển, có hoa không, có xương sống không, có chân phân đốt không...) rồi dùng khoá lưỡng phân: đọc từng cặp đặc điểm đối lập, chọn ý đúng và đi tiếp tới khi gặp tên sinh vật.
Ở phần khám phá, em hãy làm một chuyến dã ngoại ảo qua bốn điểm của vườn trường, đọc ghi chép và dùng khoá lưỡng phân để định danh từng sinh vật.
Dự án
Nhiệm vụ của nhóm
Mục tiêu: tìm hiểu các sinh vật sống ở một khu vực ngoài thiên nhiên, định danh và phân loại chúng, nêu vai trò của chúng, rồi trình bày bằng bộ sưu tập ảnh.
- Chia lớp thành các nhóm 4 đến 6 bạn; mỗi nhóm nhận một khu vực (bồn hoa, bờ ao, gốc cây, bãi cỏ) và phân công: người quan sát, người chụp ảnh, người ghi chép.
- Quan sát trong khoảng 30 phút: chọn phương pháp phù hợp với từng sinh vật; chụp ảnh sinh vật và nơi sống của nó.
- Ghi vào bảng: tên (hoặc kí hiệu "sinh vật 1, 2..." nếu chưa biết tên), nơi sống, đặc điểm nhận biết, số lượng đếm được, vai trò.
- Dùng khoá lưỡng phân để định danh các sinh vật chưa biết tên, rồi xếp chúng vào nhóm: vi khuẩn, nấm, thực vật (rêu, dương xỉ, hạt trần, hạt kín) hay động vật (không xương sống, có xương sống).
- Về lớp, làm bộ sưu tập ảnh theo nhóm sinh vật, ghi tên và nhóm dưới mỗi ảnh.
| Tên sinh vật | Nơi sống | Đặc điểm nhận biết | Nhóm | Vai trò |
|---|---|---|---|---|
| Giun đất | Đất ẩm ở bãi cỏ | Cơ thể dài, mềm, phân đốt | Giun | Làm đất tơi xốp, màu mỡ |
| Cây dương xỉ | Bờ ao râm mát | Lá non cuộn tròn, túi bào tử ở mặt dưới lá | Dương xỉ | Che phủ, giữ ẩm đất |
| Nấm mọc trên gỗ mục | Gốc cây mục | Có mũ nấm, không có màu xanh | Nấm | Phân giải gỗ mục |
- Báo cáo: bảng kết quả, bộ sưu tập ảnh, khoá lưỡng phân nhóm đã dùng.
- Nhận xét: khu vực có bao nhiêu loài; nhóm sinh vật nào gặp nhiều nhất; các sinh vật liên quan với nhau thế nào (làm thức ăn, nơi ở cho nhau).
- Đề xuất: hai việc làm để bảo vệ các sinh vật ở khu vực đã tìm hiểu.
Khám phá
Bản đồ dã ngoại ảo
Chọn một điểm trên bản đồ, chọn một sinh vật chưa biết tên và đọc ghi chép về nó. Trong khoá lưỡng phân, chọn ý đúng của cặp đang sáng (a hoặc b) và đi tiếp cho tới khi gặp tên sinh vật. Định danh hết chín sinh vật ở bốn điểm để hoàn thành chuyến đi.
Sinh vật ở bồn hoa (đã định danh 0/9)
Chọn một điểm trên bản đồ dã ngoại để bắt đầu quan sát.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/6 bài
Bài 1
Nối mỗi sinh vật với phương pháp quan sát phù hợp nhất.
Bài 2
Dùng khoá lưỡng phân của bài: một sinh vật di chuyển được, không có xương sống, có các đôi chân phân đốt, không có cánh và có bốn đôi chân. Đó là
Bài 3
Sắp xếp các bước khi gặp một sinh vật chưa biết tên ngoài thực địa.
Bài 4
Chọn tất cả các việc KHÔNG nên làm khi tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên.
Bài 5
Nhóm em đếm số cây cỏ mần trầu trong 3 ô vuông, mỗi ô 1 m mũ 2, được 12, 15 và 9 cây. Trung bình mỗi ô có bao nhiêu cây?
Bài 6
Vai trò nào của giun đất mà nhóm em có thể ghi vào bảng kết quả?
Ghi nhớ
- Tìm hiểu sinh vật ngoài thiên nhiên bằng quan sát (mắt thường, kính lúp, ống nhòm), chụp ảnh, ghi chép, đo đếm.
- Dùng khoá lưỡng phân: đọc từng cặp đặc điểm đối lập, chọn ý đúng, đi tiếp tới tên sinh vật.
- Mỗi sinh vật có vai trò trong tự nhiên; quan sát mà không làm hại sinh vật và giữ an toàn cho bản thân.