Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 21. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Khi chạy, cơ thể em nóng lên, mồ hôi ra nhiều, em thở nhanh và tim đập nhanh hơn; chạy xong em thấy đói và khát. Vì sao lại như vậy? Mỗi giây, cơ thể em và mọi sinh vật đều đang lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng, giải phóng năng lượng và thải ra những chất không cần. Bài học này giúp em hiểu hai hoạt động sống cơ bản ấy: trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng.

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng.
  • Kể được các chất cơ thể người và cây xanh lấy vào, thải ra môi trường.
  • Nêu được ví dụ về sự chuyển hoá năng lượng từ dạng này sang dạng khác trong cơ thể sinh vật.
  • Nêu được vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong cơ thể.

Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Định nghĩa · Trao đổi chất

Trao đổi chất ở sinh vật là quá trình cơ thể lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành các chất cần thiết cho cơ thể và tạo năng lượng cung cấp cho các hoạt động sống, đồng thời trả lại cho môi trường các chất thải.

Như vậy, trao đổi chất gồm hai mặt gắn với nhau: trao đổi chất giữa cơ thể với môi trường (lấy vào, thải ra) và sự biến đổi các chất bên trong tế bào (tổng hợp nên các chất của cơ thể và phân giải các chất để lấy năng lượng).

Một số chất được trao đổi giữa cơ thể và môi trường
Sinh vậtLấy vào từ môi trườngThải ra môi trường
NgườiKhí oxygen, thức ăn, nướcKhí carbon dioxide, phân, nước tiểu, mồ hôi, nhiệt
Cây xanhNước, muối khoáng, khí carbon dioxide, ánh sáng (năng lượng)Khí oxygen, hơi nước, nhiệt

Bảng trên ghi các chất chính trong quá trình cây tổng hợp chất hữu cơ. Giống như mọi sinh vật, mọi tế bào của cây cũng lấy khí oxygen và thải khí carbon dioxide khi phân giải chất hữu cơ để lấy năng lượng; em sẽ học kĩ ở bài Hô hấp tế bào.

Định nghĩa · Chuyển hoá năng lượng

Chuyển hoá năng lượng là sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác, ví dụ từ quang năng (năng lượng ánh sáng) thành hoá năng (năng lượng tích luỹ trong các chất hữu cơ), từ hoá năng thành động năng (năng lượng vận động) và nhiệt năng.
  • Ở cây xanh: lá hấp thụ quang năng và chuyển thành hoá năng tích luỹ trong chất hữu cơ (tinh bột, đường).
  • Ở người và động vật: hoá năng trong chất dinh dưỡng được giải phóng trong tế bào, chuyển thành động năng khi cơ co, thành năng lượng cho các hoạt động sống và thành nhiệt năng giữ ấm cơ thể.

Ghi chú · Luôn đi đôi với nhau

Trao đổi chất luôn gắn liền với chuyển hoá năng lượng: khi các chất được tổng hợp, năng lượng được tích luỹ; khi các chất bị phân giải, năng lượng được giải phóng.

Ở phần khám phá bên dưới, em hãy bấm vào từng mũi tên trên sơ đồ cơ thể người và cây xanh để xem chất nào được lấy vào, chất nào được thải ra và chúng đi qua cơ quan nào.

Vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng

Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng là đặc trưng cơ bản của sự sống. Chúng cung cấp nguyên liệu để xây dựng tế bào, cơ thể và cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động sống khác của sinh vật.

  • Sinh trưởng và phát triển: hạt nảy mầm thành cây con, cây con lớn lên; gà con lớn lên thành gà trưởng thành nhờ lấy chất dinh dưỡng xây dựng cơ thể.
  • Vận động và cảm ứng: cơ co, tim đập, cây hướng về phía ánh sáng đều cần năng lượng.
  • Sinh sản: tạo ra hoa, quả, hạt, trứng, con non cần vật chất và năng lượng.
  • Duy trì thân nhiệt và bù đắp năng lượng tiêu hao: nhiệt năng giúp cơ thể người luôn ấm khoảng 37 °C.

Lưu ý · Ngừng trao đổi chất là chết

Nếu trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ngừng lại, cơ thể không có vật chất và năng lượng cho các hoạt động sống, sinh vật sẽ chết.

Khi em lao động nặng hay vận động mạnh trong thời gian dài, tế bào phải phân giải nhiều chất dinh dưỡng để có năng lượng cho cơ co. Quá trình này cần nhiều oxygen nên em thở nhanh, tim đập nhanh; nó cũng toả nhiều nhiệt nên cơ thể nóng lên và tiết mồ hôi để hạ nhiệt. Cơ thể mất nhiều nước và tiêu hao nhiều chất dinh dưỡng, nên em thấy khát và đói.

Khám phá

Sơ đồ trao đổi chất

Ở chế độ "Tìm hiểu", chọn người hoặc cây xanh rồi bấm từng mũi tên vào, ra để đọc chất được trao đổi; xem hết các mũi tên để thấy năng lượng được chuyển hoá thế nào. Ở chế độ "Tìm mũi tên", đọc câu hỏi và bấm vào mũi tên đúng.

Chế độ
Sinh vật

Lấy vào

tế bào

Thải ra

Xanh lá: chất lấy vào. Xanh dương: chất thải ra. Vàng: năng lượng.

Bấm vào từng mũi tên để xem chất hoặc năng lượng được trao đổi.

Đã xem 0/8 mũi tên.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khi đi bộ, cơ thể em lấy vào và thải ra những chất nào? Năng lượng được chuyển hoá thế nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cây đậu được trồng ngoài nắng. Hãy chỉ ra quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở cây, và cho biết chúng giúp cây làm được gì.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng về trao đổi chất ở sinh vật?

Bài 2

Chọn tất cả các chất mà cơ thể người thải ra môi trường.

Bài 3

Nối mỗi ví dụ với sự chuyển hoá năng lượng diễn ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Ở cây xanh, năng lượng ánh sáng được chuyển hoá thành dạng năng lượng nào?

Bài 5

Chọn tất cả những thứ cây xanh lấy vào từ môi trường.

Bài 6

Điều gì xảy ra nếu trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng của một sinh vật ngừng lại?

Bài 7

Vì sao khi vận động mạnh trong thời gian dài, em thở nhanh và ra nhiều mồ hôi?

Bài 8

Năng lượng ánh sáng còn được gọi là gì? (viết một từ ghép bắt đầu bằng "quang")

Ghi nhớ

  • Trao đổi chất: cơ thể lấy các chất từ môi trường, biến đổi thành chất cần thiết và tạo năng lượng, đồng thời thải chất thải ra môi trường.
  • Chuyển hoá năng lượng: năng lượng biến đổi từ dạng này sang dạng khác, ví dụ quang năng thành hoá năng ở cây xanh, hoá năng thành động năng và nhiệt năng ở người.
  • Người lấy oxygen, thức ăn, nước và thải carbon dioxide, phân, nước tiểu, mồ hôi; cây lấy nước, muối khoáng, carbon dioxide, ánh sáng và thải oxygen, hơi nước.
  • Trao đổi chất luôn đi kèm chuyển hoá năng lượng; chúng cung cấp vật chất và năng lượng cho sinh trưởng, phát triển, vận động, cảm ứng, sinh sản. Ngừng trao đổi chất thì sinh vật chết.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ