Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Luyện tập

Bài 21. Thực hành: Quan sát và phân biệt một số loại tế bào

Ở các bài trước, em đã biết tế bào có màng, tế bào chất và nhân, và tế bào thực vật có thêm thành tế bào. Hôm nay em sẽ tự mình nhìn thấy điều đó: soi những quả trứng cá dưới kính lúp và tự làm một tiêu bản vảy hành để quan sát dưới kính hiển vi.

Em sẽ học được

  • Làm được tiêu bản tế bào biểu bì vảy hành.
  • Sử dụng được kính lúp và kính hiển vi quang học để quan sát tế bào; tính được độ phóng đại của kính hiển vi.
  • Vẽ được hình tế bào quan sát được và chỉ ra các thành phần: màng tế bào hoặc thành tế bào, tế bào chất, nhân.
  • Phân biệt được tế bào động vật (trứng cá) và tế bào thực vật (vảy hành).

Chuẩn bị

  • Dụng cụ: kính hiển vi quang học, kính lúp, lam kính, lamen, kim mũi mác, dao mổ, ống nhỏ giọt, giấy thấm, đĩa đồng hồ (hoặc đĩa petri), thìa nhỏ.
  • Hoá chất: nước cất.
  • Mẫu vật: củ hành tây, trứng cá chép (hoặc trứng cá khác).

Lưu ý · An toàn

Dao mổ và kim mũi mác sắc nhọn: dùng cẩn thận, hướng mũi dao ra xa tay. Lam kính, lamen bằng thuỷ tinh mỏng, dễ vỡ. Cầm kính hiển vi bằng hai tay: một tay nắm thân kính, một tay đỡ chân kính.

Quan sát tế bào trứng cá

  1. Dùng thìa lấy một ít trứng cá cho vào đĩa đồng hồ, thêm vài giọt nước.
  2. Dùng kim mũi mác tách nhẹ để các trứng rời nhau.
  3. Quan sát bằng mắt thường rồi bằng kính lúp: tìm màng tế bào, tế bào chất và nhân (chấm nhỏ đậm màu).

Tế bào trứng cá có đường kính khoảng 1 mm, đủ lớn để thấy được bằng mắt thường hay kính lúp. Nếu đặt dưới vật kính 40× của kính hiển vi, trường nhìn chỉ rộng khoảng 0,45 mm, nhỏ hơn cả một quả trứng, nên em chỉ thấy một phần tế bào.

Làm tiêu bản và quan sát tế bào biểu bì vảy hành

  1. Dùng dao mổ tách lấy một vảy hành tươi.
  2. Cắt một ô vuông nhỏ (khoảng 7 đến 8 mm) ở mặt trong vảy hành, dùng kim mũi mác lột nhẹ lớp tế bào biểu bì mỏng, trong suốt.
  3. Nhỏ một giọt nước cất vào giữa lam kính, đặt lớp biểu bì vào giọt nước, trải phẳng, không để bị gập.
  4. Đậy lamen: đặt nghiêng một cạnh lamen chạm vào giọt nước rồi hạ từ từ xuống để không tạo bọt khí.
  5. Dùng giấy thấm hút phần nước thừa tràn ra ngoài lamen.
  6. Đặt tiêu bản lên bàn kính, quan sát ở vật kính 10× trước, sau đó chuyển sang vật kính 40× để thấy rõ hơn.

Ghi chú · Chỉnh kính hiển vi

Mắt nhìn từ bên ngoài, vặn ốc to hạ vật kính xuống gần sát tiêu bản. Sau đó mắt nhìn vào thị kính, vặn ốc to theo chiều ngược lại để nâng vật kính lên đến khi thấy ảnh, rồi vặn ốc nhỏ để ảnh thật rõ nét. Khi chuyển sang vật kính 40×, thường chỉ cần chỉnh ốc nhỏ.

Định lí · Độ phóng đại của kính hiển vi

Độ phóng đại = độ phóng đại của thị kính × độ phóng đại của vật kính. Với thị kính 10× và vật kính 40×, ảnh được phóng to 10·40=400 lần.

Lớp biểu bì phải thật mỏng (chỉ một lớp tế bào) để ánh sáng xuyên qua được, nhờ đó thấy rõ từng tế bào. Tế bào vảy hành hình gần chữ nhật, xếp sát nhau như những viên gạch; mỗi tế bào có thành tế bào bao ngoài, bên trong là tế bào chất và một nhân. Vảy hành nằm trong củ, không được chiếu sáng nên tế bào không có lục lạp.

Dự án

Báo cáo thực hành

  1. Vẽ hình tế bào trứng cá và tế bào biểu bì vảy hành em quan sát được, ghi chú thích các thành phần.
  2. Hoàn thành bảng so sánh bên dưới.
  3. Trả lời: thành phần nào quan sát được ở cả hai loại tế bào? Điểm khác nhau giữa chúng là gì?
Kết quả quan sát
Thành phầnTế bào trứng cáTế bào vảy hành
Thành tế bàoKhông cóCó
Màng tế bàoCóCó (nằm sát thành tế bào, khó thấy)
Tế bào chấtCóCó
NhânCóCó
Loại tế bàoTế bào động vậtTế bào thực vật

Định nghĩa · Kết luận

Cả hai loại tế bào đều có tế bào chất và nhân. Tế bào vảy hành (tế bào thực vật) có thành tế bào; tế bào trứng cá (tế bào động vật) không có thành tế bào.

Khám phá

Kính hiển vi ảo

Chọn mẫu vật và dụng cụ. Vặn ốc to để tìm ảnh, rồi ốc nhỏ để ảnh rõ nét; mỗi khi đổi vật kính, ảnh có thể mờ đi và cần chỉnh lại. Thử quan sát vảy hành bằng kính lúp và trứng cá bằng vật kính 40× để thấy vì sao mỗi mẫu cần một dụng cụ phù hợp.

Mẫu vật
Dụng cụ

Độ phóng đại: 10 × 10 = 100 lần

20
0

Ảnh còn mờ: vặn ốc to để tìm ảnh, sau đó dùng ốc nhỏ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bạn dùng thị kính 10× và vật kính 40× để quan sát tế bào vảy hành dài khoảng 280 μm. Ảnh được phóng to bao nhiêu lần, và tế bào trong ảnh dài khoảng bao nhiêu milimet?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Khi quan sát, một bạn thấy trong tiêu bản vảy hành có nhiều vòng tròn viền đen to, rỗng, không có nhân. Đó là gì, vì sao có và làm thế nào để tránh?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước làm tiêu bản tế bào biểu bì vảy hành theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Đậy lamen, dùng giấy thấm hút nước thừa
  2. Vị trí 2: Dùng dao mổ tách lấy một vảy hành
  3. Vị trí 3: Quan sát ở vật kính 10× rồi 40×
  4. Vị trí 4: Lột lớp biểu bì mỏng ở mặt trong vảy hành
  5. Vị trí 5: Đặt lớp biểu bì vào giọt nước cất trên lam kính

Bài 2

Kính hiển vi có thị kính 10×, vật kính 40×. Ảnh được phóng to bao nhiêu lần?

Bài 3

Dùng thị kính 10×, muốn ảnh được phóng to 100 lần thì phải chọn vật kính phóng to bao nhiêu lần?

Bài 4

Vì sao phải lột lớp biểu bì vảy hành thật mỏng?

Bài 5

Nối mỗi dụng cụ với công dụng của nó trong bài thực hành.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Tế bào trứng cá nên được quan sát bằng

Bài 7

Thành phần nào quan sát được ở tế bào vảy hành nhưng không có ở tế bào trứng cá?

Bài 8

Chọn tất cả các thành phần quan sát được ở cả tế bào trứng cá và tế bào vảy hành.

Bài 9

Khi đậy lamen, cách nào giúp tránh tạo bọt khí?

Bài 10

Khi đã thấy ảnh ở vật kính 10× và chuyển sang vật kính 40×, em nên

Bài 11

Tế bào vảy hành dài khoảng 280 μm. Qua kính hiển vi phóng to 100 lần, tế bào trong ảnh dài bao nhiêu milimet?

Đơn vị:mm

Ghi nhớ

  • Tế bào trứng cá lớn (khoảng 1 mm), quan sát bằng mắt thường hoặc kính lúp; tế bào vảy hành phải làm tiêu bản và quan sát dưới kính hiển vi.
  • Làm tiêu bản: lột lớp biểu bì thật mỏng, đặt vào giọt nước cất trên lam kính, đậy lamen nghiêng tránh bọt khí, thấm nước thừa.
  • Quan sát ở vật kính nhỏ trước, vật kính lớn sau; độ phóng đại = thị kính × vật kính.
  • Tế bào trứng cá (động vật) và tế bào vảy hành (thực vật) đều có tế bào chất và nhân; chỉ tế bào vảy hành có thành tế bào.