Chương V · Luyện tập
Bài 21. Thực hành: Quan sát và phân biệt một số loại tế bào
Ở các bài trước, em đã biết tế bào có màng, tế bào chất và nhân, và tế bào thực vật có thêm thành tế bào. Hôm nay em sẽ tự mình nhìn thấy điều đó: soi những quả trứng cá dưới kính lúp và tự làm một tiêu bản vảy hành để quan sát dưới kính hiển vi.
Em sẽ học được
- Làm được tiêu bản tế bào biểu bì vảy hành.
- Sử dụng được kính lúp và kính hiển vi quang học để quan sát tế bào; tính được độ phóng đại của kính hiển vi.
- Vẽ được hình tế bào quan sát được và chỉ ra các thành phần: màng tế bào hoặc thành tế bào, tế bào chất, nhân.
- Phân biệt được tế bào động vật (trứng cá) và tế bào thực vật (vảy hành).
Chuẩn bị
- Dụng cụ: kính hiển vi quang học, kính lúp, lam kính, lamen, kim mũi mác, dao mổ, ống nhỏ giọt, giấy thấm, đĩa đồng hồ (hoặc đĩa petri), thìa nhỏ.
- Hoá chất: nước cất.
- Mẫu vật: củ hành tây, trứng cá chép (hoặc trứng cá khác).
Lưu ý · An toàn
Quan sát tế bào trứng cá
- Dùng thìa lấy một ít trứng cá cho vào đĩa đồng hồ, thêm vài giọt nước.
- Dùng kim mũi mác tách nhẹ để các trứng rời nhau.
- Quan sát bằng mắt thường rồi bằng kính lúp: tìm màng tế bào, tế bào chất và nhân (chấm nhỏ đậm màu).
Tế bào trứng cá có đường kính khoảng 1 mm, đủ lớn để thấy được bằng mắt thường hay kính lúp. Nếu đặt dưới vật kính 40× của kính hiển vi, trường nhìn chỉ rộng khoảng 0,45 mm, nhỏ hơn cả một quả trứng, nên em chỉ thấy một phần tế bào.
Làm tiêu bản và quan sát tế bào biểu bì vảy hành
- Dùng dao mổ tách lấy một vảy hành tươi.
- Cắt một ô vuông nhỏ (khoảng 7 đến 8 mm) ở mặt trong vảy hành, dùng kim mũi mác lột nhẹ lớp tế bào biểu bì mỏng, trong suốt.
- Nhỏ một giọt nước cất vào giữa lam kính, đặt lớp biểu bì vào giọt nước, trải phẳng, không để bị gập.
- Đậy lamen: đặt nghiêng một cạnh lamen chạm vào giọt nước rồi hạ từ từ xuống để không tạo bọt khí.
- Dùng giấy thấm hút phần nước thừa tràn ra ngoài lamen.
- Đặt tiêu bản lên bàn kính, quan sát ở vật kính 10× trước, sau đó chuyển sang vật kính 40× để thấy rõ hơn.
Ghi chú · Chỉnh kính hiển vi
Định lí · Độ phóng đại của kính hiển vi
Lớp biểu bì phải thật mỏng (chỉ một lớp tế bào) để ánh sáng xuyên qua được, nhờ đó thấy rõ từng tế bào. Tế bào vảy hành hình gần chữ nhật, xếp sát nhau như những viên gạch; mỗi tế bào có thành tế bào bao ngoài, bên trong là tế bào chất và một nhân. Vảy hành nằm trong củ, không được chiếu sáng nên tế bào không có lục lạp.
Dự án
Báo cáo thực hành
- Vẽ hình tế bào trứng cá và tế bào biểu bì vảy hành em quan sát được, ghi chú thích các thành phần.
- Hoàn thành bảng so sánh bên dưới.
- Trả lời: thành phần nào quan sát được ở cả hai loại tế bào? Điểm khác nhau giữa chúng là gì?
| Thành phần | Tế bào trứng cá | Tế bào vảy hành |
|---|---|---|
| Thành tế bào | Không có | Có |
| Màng tế bào | Có | Có (nằm sát thành tế bào, khó thấy) |
| Tế bào chất | Có | Có |
| Nhân | Có | Có |
| Loại tế bào | Tế bào động vật | Tế bào thực vật |
Định nghĩa · Kết luận
Khám phá
Kính hiển vi ảo
Chọn mẫu vật và dụng cụ. Vặn ốc to để tìm ảnh, rồi ốc nhỏ để ảnh rõ nét; mỗi khi đổi vật kính, ảnh có thể mờ đi và cần chỉnh lại. Thử quan sát vảy hành bằng kính lúp và trứng cá bằng vật kính 40× để thấy vì sao mỗi mẫu cần một dụng cụ phù hợp.
Độ phóng đại: 10 × 10 = 100 lần
Ảnh còn mờ: vặn ốc to để tìm ảnh, sau đó dùng ốc nhỏ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước làm tiêu bản tế bào biểu bì vảy hành theo đúng thứ tự.
Bài 2
Kính hiển vi có thị kính 10×, vật kính 40×. Ảnh được phóng to bao nhiêu lần?
Bài 3
Dùng thị kính 10×, muốn ảnh được phóng to 100 lần thì phải chọn vật kính phóng to bao nhiêu lần?
Bài 4
Vì sao phải lột lớp biểu bì vảy hành thật mỏng?
Bài 5
Nối mỗi dụng cụ với công dụng của nó trong bài thực hành.
Bài 6
Tế bào trứng cá nên được quan sát bằng
Bài 7
Thành phần nào quan sát được ở tế bào vảy hành nhưng không có ở tế bào trứng cá?
Bài 8
Chọn tất cả các thành phần quan sát được ở cả tế bào trứng cá và tế bào vảy hành.
Bài 9
Khi đậy lamen, cách nào giúp tránh tạo bọt khí?
Bài 10
Khi đã thấy ảnh ở vật kính 10× và chuyển sang vật kính 40×, em nên
Bài 11
Tế bào vảy hành dài khoảng 280 μm. Qua kính hiển vi phóng to 100 lần, tế bào trong ảnh dài bao nhiêu milimet?
Ghi nhớ
- Tế bào trứng cá lớn (khoảng 1 mm), quan sát bằng mắt thường hoặc kính lúp; tế bào vảy hành phải làm tiêu bản và quan sát dưới kính hiển vi.
- Làm tiêu bản: lột lớp biểu bì thật mỏng, đặt vào giọt nước cất trên lam kính, đậy lamen nghiêng tránh bọt khí, thấm nước thừa.
- Quan sát ở vật kính nhỏ trước, vật kính lớn sau; độ phóng đại = thị kính × vật kính.
- Tế bào trứng cá (động vật) và tế bào vảy hành (thực vật) đều có tế bào chất và nhân; chỉ tế bào vảy hành có thành tế bào.