Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Luyện tập

Bài 24. Thực hành: Quan sát và mô tả cơ thể đơn bào, cơ thể đa bào

Một giọt nước ao trông trong veo, nhưng dưới kính hiển vi nó là cả một thế giới: những sinh vật chỉ có một tế bào đang bơi, bò, xoay tròn. Trong bài thực hành này, em sẽ tự làm tiêu bản giọt nước ao để tìm các cơ thể đơn bào, rồi quan sát cây xanh và mô hình cơ thể người để mô tả cơ thể đa bào.

Em sẽ học được

  • Làm được tiêu bản giọt nước ao, hồ và quan sát được các cơ thể đơn bào bằng kính hiển vi.
  • Nhận biết và mô tả được trùng roi, trùng giày qua hình dạng và cách di chuyển; nhận ra cơ thể đơn bào quang hợp được nhờ có lục lạp.
  • Quan sát và mô tả được các cơ quan của cây và một số hệ cơ quan ở người.
  • Hoàn thành được bảng thu hoạch và báo cáo kết quả quan sát.

Chuẩn bị

  • Dụng cụ: kính hiển vi quang học, kính lúp, lam kính, lamen, ống nhỏ giọt, giấy thấm, một ít bông.
  • Mẫu vật: nước ao, hồ (lấy ở chỗ có váng xanh hoặc quanh rễ bèo, rong); một cây nhỏ có đủ rễ, thân, lá, hoa (cây cải, cây cà chua, cây hoa mười giờ...).
  • Mô hình hoặc tranh, ảnh các hệ cơ quan ở người.

Lưu ý · An toàn

Nước ao có thể chứa mầm bệnh: không đưa tay lên miệng, mắt; rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Lam kính, lamen dễ vỡ, cầm nhẹ tay. Cầm kính hiển vi bằng hai tay: một tay nắm thân kính, một tay đỡ chân kính.

Quan sát cơ thể đơn bào trong nước ao

  1. Dùng ống nhỏ giọt hút một giọt nước ao ở chỗ có váng, nhỏ lên giữa lam kính.
  2. Đặt vài sợi bông mảnh vào giọt nước để cản bớt sự di chuyển của sinh vật.
  3. Đặt nghiêng lamen chạm vào mép giọt nước rồi hạ từ từ xuống để không tạo bọt khí; dùng giấy thấm hút bớt nước tràn ra ngoài.
  4. Đặt tiêu bản lên bàn kính, quan sát ở vật kính 10× để tìm mẫu.
  5. Chuyển sang vật kính 40×, chỉnh ốc nhỏ để ảnh rõ nét; quan sát hình dạng, cách di chuyển, màu sắc của từng sinh vật.

Độ phóng đại của kính hiển vi bằng độ phóng đại của thị kính nhân với độ phóng đại của vật kính. Với thị kính 10×: vật kính 10× cho 100 lần, vật kính 40× cho 400 lần. Ở vật kính 10×, trường nhìn rộng nên dễ tìm mẫu, nhưng các sinh vật nhỏ như trùng roi chỉ là một chấm; ở vật kính 40× mới thấy rõ hình dạng của chúng.

Một số cơ thể đơn bào thường gặp trong nước ao, hồ
Sinh vậtKích thướcHình dạngDi chuyểnLục lạp
Trùng roi xanhkhoảng 50 μmHình thoi, đuôi nhọn, có điểm mắt đỏBằng roiCó, quang hợp được
Trùng giàykhoảng 200 đến 300 μmGiống chiếc đế giàyBằng lông bơi phủ khắp cơ thểKhông
Trùng biến hìnhkhoảng 300 μm, thay đổiKhông cố địnhBằng chân giảKhông
Tảo lục đơn bàokhoảng 10 đến 30 μmHình cầu, bầu dụcTrôi nổi hoặc bơi chậmCó, quang hợp được

Ghi chú · Nhận biết cơ thể đơn bào quang hợp được

Những cơ thể đơn bào có màu xanh lục là do có lục lạp (hoặc chất diệp lục), nên quang hợp được, như trùng roi xanh, tảo lục đơn bào và vi khuẩn lam. Trùng giày, trùng biến hình không có lục lạp, phải lấy thức ăn có sẵn trong nước.

Quan sát và mô tả cơ thể đa bào

Cơ thể thực vật: quan sát cây mẫu bằng mắt thường và kính lúp. Xác định hệ rễ (rễ chính, rễ con) và hệ chồi (thân, lá, hoa, quả nếu có). Ghi vào bảng tên, đặc điểm và chức năng của mỗi cơ quan.

Bảng thu hoạch mẫu: các cơ quan của cây cà chua
Cơ quanĐặc điểm quan sát đượcChức năng
RễRễ chính to, nhiều rễ con nhỏ đâm ra xung quanhGiữ cây, hút nước và muối khoáng
ThânThân mềm, có lông, có nhiều cànhNâng đỡ cây, vận chuyển các chất
LáLá kép, màu xanh lục, mép có răng cưaQuang hợp, thoát hơi nước
HoaMàu vàng, mọc thành chùmSinh sản, tạo thành quả
QuảMọng nước, khi chín màu đỏ, chứa nhiều hạtBảo vệ và phát tán hạt

Cơ thể người: quan sát mô hình hoặc tranh, chỉ ra các cơ quan chính của một số hệ cơ quan và nêu chức năng của từng hệ.

Bảng thu hoạch mẫu: một số hệ cơ quan ở người
Hệ cơ quanCác cơ quanChức năng
Hệ tiêu hoáMiệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, gan, tuỵBiến đổi thức ăn thành chất dinh dưỡng
Hệ tuần hoànTim, mạch máuVận chuyển các chất trong cơ thể
Hệ hô hấpMũi, khí quản, phế quản, phổiTrao đổi khí với môi trường
Hệ thần kinhNão, tuỷ sống, dây thần kinhĐiều khiển hoạt động của cơ thể

Báo cáo kết quả

  • Vẽ hình một cơ thể đơn bào em quan sát được, ghi rõ độ phóng đại đã dùng.
  • Hoàn thành bảng thu hoạch cơ thể đơn bào: tên sinh vật, hình dạng, cách di chuyển, có lục lạp hay không.
  • Kể tên các cơ thể đơn bào có khả năng quang hợp em quan sát thấy và dấu hiệu nhận biết chúng.
  • Hoàn thành bảng các cơ quan của cây và bảng các hệ cơ quan ở người.

Khám phá

Kính hiển vi ảo: giọt nước ao

Ở vật kính 10×, bấm vào một đối tượng để đánh dấu. Chuyển sang vật kính 40×: đối tượng nằm giữa trường nhìn và em thấy rõ roi, lông bơi, chân giả hay lục lạp. Chọn tên đúng để ghi vào bảng thu hoạch; cẩn thận, trong giọt nước có cả mảnh vụn không phải sinh vật.

Vật kính (thị kính 10×)
123456750 µm

Ở vật kính 10×, bấm vào một đối tượng trong giọt nước để đánh dấu nó, rồi chuyển sang vật kính 40× để quan sát kĩ.

Bảng thu hoạch: đã gọi tên 0/7 đối tượng
TênHình dạngDi chuyểnLục lạp
Chưa có dòng nào.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng kính hiển vi có thị kính 10× và vật kính 40× quan sát trùng roi dài 50 μm. Ảnh của trùng roi dài bao nhiêu milimet?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong giọt nước ao, em thấy một sinh vật hình đế giày bơi rất nhanh, xung quanh cơ thể có rất nhiều sợi nhỏ rung động, không có màu xanh. Đó là sinh vật gì? Nó có quang hợp được không?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao khi làm tiêu bản giọt nước ao, ta nên đặt vài sợi bông vào giọt nước và đặt lamen từ từ, nghiêng một bên?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Kính hiển vi có thị kính 10× và vật kính 40×. Độ phóng đại của kính là bao nhiêu lần?

Bài 2

Sắp xếp các bước làm và quan sát tiêu bản giọt nước ao theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Đậy lamen từ từ, thấm bớt nước thừa
  2. Vị trí 2: Nhỏ một giọt nước ao lên lam kính
  3. Vị trí 3: Quan sát ở vật kính 40×
  4. Vị trí 4: Đặt vài sợi bông vào giọt nước
  5. Vị trí 5: Quan sát ở vật kính 10× để tìm mẫu

Bài 3

Trùng roi xanh di chuyển nhờ

Bài 4

Nối mỗi sinh vật đơn bào với đặc điểm giúp nhận biết nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Chọn tất cả các cơ thể đơn bào có khả năng quang hợp.

Bài 6

Dấu hiệu nào giúp em nhận ra một cơ thể đơn bào trong nước ao có khả năng quang hợp? (Trả lời bằng tên bào quan)

Bài 7

Trùng giày dài khoảng 250 μm. Khi quan sát ở độ phóng đại 100 lần, ảnh của nó dài bao nhiêu milimet?

Đơn vị:mm

Bài 8

Vì sao khi quan sát, ta luôn tìm mẫu ở vật kính 10× trước rồi mới chuyển sang 40×?

Bài 9

Khi quan sát cây cà chua, những cơ quan nào thuộc hệ chồi?

Bài 10

Quan sát mô hình cơ thể người: nối mỗi cơ quan với hệ cơ quan của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 11

Trong giọt nước ao, em thấy một vật màu nâu sẫm, méo mó, không có màng, không có nhân và không tự di chuyển. Kết luận nào đúng?

Ghi nhớ

  • Làm tiêu bản giọt nước ao: nhỏ nước lên lam kính, thêm sợi bông, đậy lamen từ từ, thấm nước thừa; tìm mẫu ở vật kính 10× rồi quan sát ở 40×.
  • Trùng roi xanh hình thoi, bơi bằng roi, có lục lạp; trùng giày hình đế giày, bơi bằng lông bơi, không có lục lạp.
  • Cơ thể đơn bào có lục lạp (trùng roi xanh, tảo lục đơn bào) hoặc có chất diệp lục (vi khuẩn lam) thì quang hợp được.
  • Cơ thể đa bào gồm các cơ quan và hệ cơ quan: ở cây có hệ rễ và hệ chồi; ở người có hệ tiêu hoá, tuần hoàn, hô hấp, thần kinh, bài tiết...