Bỏ qua đến nội dung

Chương VIII · Lý thuyết

Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật

Khi ta chạm tay vào lá cây trinh nữ (cây xấu hổ), lá cây cụp lại. Chậu cây đặt cạnh cửa sổ lâu ngày thì ngọn cây nghiêng ra phía cửa sổ. Con mèo vừa nghe tiếng động đã quay đầu về phía phát ra âm thanh. Vì sao sinh vật lại có những phản ứng như vậy, và chúng có ý nghĩa gì đối với sự sống của sinh vật?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm cảm ứng ở sinh vật và vai trò của cảm ứng.
  • Lấy được ví dụ về các hiện tượng cảm ứng ở thực vật và ở động vật, chỉ ra tác nhân kích thích và phản ứng của sinh vật.
  • Phát biểu được khái niệm tập tính ở động vật, phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học được và nêu được vai trò của tập tính.

Cảm ứng và vai trò của cảm ứng ở sinh vật

Định nghĩa · Cảm ứng

Cảm ứng ở sinh vật là khả năng tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường (bên trong và bên ngoài cơ thể), đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển.

Mỗi hiện tượng cảm ứng gồm hai phần: tác nhân kích thích (ánh sáng, nước, chất hoá học, nhiệt độ, sự va chạm, âm thanh, ...) và phản ứng của sinh vật trả lời kích thích đó.

Một số hiện tượng cảm ứng
Hiện tượngTác nhân kích thíchPhản ứng của sinh vật
Cây trinh nữ cụp láSự va chạmCác lá chét cụp lại, cuống lá rủ xuống
Cây trồng cạnh cửa sổÁnh sángNgọn cây mọc cong về phía ánh sáng
Rễ cây mọc lan về chỗ đất ẩmNướcRễ cây mọc hướng về phía nguồn nước
Tay chạm vào vật nóngNhiệt độ caoRụt tay lại ngay để không bị bỏng
Con cuốn chiếu bị chạm vàoSự va chạmCuộn tròn cơ thể lại
Mèo nghe tiếng chuột kêuÂm thanhQuay đầu, rình về phía có tiếng động

Định lí · Vai trò của cảm ứng

Cảm ứng giúp sinh vật thích nghi với những thay đổi của môi trường sống, nhờ đó sinh vật tồn tại và phát triển. Nếu không phản ứng được với kích thích, sinh vật khó tìm được thức ăn, nước, ánh sáng và dễ bị tổn thương hoặc bị kẻ thù tiêu diệt.

Cảm ứng ở thực vật

Ở thực vật, phản ứng trả lời kích thích thường diễn ra chậm, khó nhận thấy ngay (phải sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày), trừ một số trường hợp như cây trinh nữ. Phản ứng thường là sự mọc cong, hướng về phía có kích thích hoặc tránh xa kích thích, hay sự cử động của lá, hoa.

  • Hướng sáng: ngọn cây mọc hướng về phía có ánh sáng. Nhờ đó lá nhận được nhiều ánh sáng để quang hợp.
  • Hướng nước: rễ cây mọc hướng về phía nguồn nước, giúp cây hút được nước.
  • Hướng tiếp xúc: tua cuốn hoặc thân của cây leo (mướp, bầu, bí, đậu, ...) quấn quanh vật mà nó chạm vào (cọc, giàn) để vươn lên cao.
  • Hướng hoá: rễ cây mọc hướng tới nơi có chất dinh dưỡng (phân bón) và tránh xa nơi có chất độc hại.
  • Cử động của lá, hoa: lá cây trinh nữ cụp lại khi bị chạm; hoa của nhiều loài nở hay khép lại theo ánh sáng và nhiệt độ trong ngày.

Ghi chú · Cây trinh nữ

Khi bị chạm, sau vài giây các lá chét cây trinh nữ khép lại và cuống lá rủ xuống. Một thời gian sau (thường vài phút) lá lại xoè ra như cũ. Phản ứng này giúp cây giảm bớt tổn thương khi bị động vật va chạm.

Cảm ứng ở động vật

Ở động vật, phản ứng trả lời kích thích thường diễn ra nhanh và dễ nhận thấy, thể hiện bằng các cử động của cơ thể như chạy, bay, co mình, quay đầu, tiết nước bọt, ...

  • Con thằn lằn nằm phơi nắng vào buổi sáng, buổi trưa nắng gắt thì chui vào bóng râm (tác nhân: nhiệt độ).
  • Con giun đất bị chạm vào thì co mình lại (tác nhân: sự va chạm).
  • Ruồi bay đi khi ta vung tay xua (tác nhân: sự chuyển động của tay).
  • Chó tiết nước bọt khi ngửi thấy mùi thức ăn (tác nhân: mùi thức ăn).
So sánh cảm ứng ở thực vật và động vật
Tiêu chíThực vậtĐộng vật
Tốc độ phản ứngThường chậm, khó nhận thấyThường nhanh, dễ nhận thấy
Hình thức phản ứngMọc cong của thân, rễ; cử động của lá, hoaCử động của cơ thể (chạy, bay, co mình, ...)

Tập tính ở động vật

Định nghĩa · Tập tính

Tập tính là một chuỗi những phản ứng của động vật trả lời các kích thích đến từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể, nhờ đó động vật thích nghi với môi trường sống và tồn tại.

Một số dạng tập tính phổ biến: tập tính kiếm ăn (mèo rình bắt chuột), tập tính sinh sản (chim xây tổ, ấp trứng), tập tính di cư (chim én bay về phương nam tránh rét), tập tính sống bầy đàn hay tập tính xã hội (trâu rừng sống thành đàn), tập tính bảo vệ lãnh thổ (chó sủa người lạ), tập tính chăm sóc con non (gà mẹ che chở đàn con).

Hai loại tập tính
Tiêu chíTập tính bẩm sinhTập tính học được
Đặc điểmSinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ, đặc trưng cho loàiHình thành trong quá trình sống của cá thể, thông qua học tập và rút kinh nghiệm
Ví dụNhện chăng tơ, ve sầu kêu vào mùa hè, thú con bú mẹTrâu bò về chuồng khi nghe tiếng kẻng, khỉ làm xiếc, người dừng xe khi gặp đèn đỏ

Định lí · Vai trò của tập tính

Tập tính giúp động vật thích nghi với môi trường sống: tìm được thức ăn, tránh được kẻ thù, sinh sản và nuôi con, nhờ đó động vật tồn tại và phát triển.

Thử xếp các tập tính dưới đây vào đúng nhóm.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Khám phá

Quan sát cảm ứng ở thực vật

Cây hướng sáng: chọn hướng ánh sáng chiếu tới rồi bấm "Thêm 1 ngày" để theo dõi ngọn cây; so sánh khi ánh sáng chiếu từ một bên và từ phía trên. Cây trinh nữ: bấm "Chạm vào lá" và quan sát các lá chét cụp lại rồi xoè ra.

Hiện tượng
Ánh sáng chiếu tới từ
Ngày 0 / 5

Ngày 0: cây non mọc thẳng. Bấm "Thêm 1 ngày" để theo dõi ngọn cây.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Hà để một chậu cây cạnh cửa sổ. Sau một tuần, ngọn cây nghiêng hẳn ra phía cửa sổ. Hãy chỉ ra tác nhân kích thích, phản ứng của cây và cho biết phản ứng đó có lợi gì cho cây.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cho hai tập tính: (a) nhện chăng tơ để bắt mồi; (b) chó cảnh đưa chân "bắt tay" khi chủ ra lệnh. Mỗi tập tính thuộc loại nào? Giải thích.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Điều gì sẽ xảy ra với một con thằn lằn nếu nó không phản ứng được với nhiệt độ của môi trường?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Cảm ứng ở sinh vật là

Bài 2

Những hiện tượng nào dưới đây là cảm ứng ở thực vật?

Bài 3

Nối mỗi hiện tượng cảm ứng với tác nhân kích thích của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Điểm khác nhau chủ yếu giữa cảm ứng ở thực vật và cảm ứng ở động vật là

Bài 5

Tập tính sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ và đặc trưng cho loài được gọi là tập tính gì?

Bài 6

Những tập tính nào dưới đây là tập tính học được?

Bài 7

Nối mỗi hành động của động vật với dạng tập tính tương ứng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Vai trò của tập tính đối với động vật là

Ghi nhớ

  • Cảm ứng là khả năng sinh vật tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường, giúp sinh vật thích nghi, tồn tại và phát triển.
  • Ở thực vật, phản ứng thường chậm: hướng sáng (ngọn), hướng nước (rễ), hướng tiếp xúc (tua cuốn), hướng hoá; cây trinh nữ cụp lá khi bị chạm.
  • Ở động vật, phản ứng thường nhanh, dễ thấy: chạy, bay, co mình, quay đầu, ...
  • Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật trả lời kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể.
  • Tập tính bẩm sinh: sinh ra đã có, đặc trưng cho loài. Tập tính học được: hình thành trong quá trình sống qua học tập, rút kinh nghiệm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ