Chương VIII · Lý thuyết
Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật
Khi ta chạm tay vào lá cây trinh nữ (cây xấu hổ), lá cây cụp lại. Chậu cây đặt cạnh cửa sổ lâu ngày thì ngọn cây nghiêng ra phía cửa sổ. Con mèo vừa nghe tiếng động đã quay đầu về phía phát ra âm thanh. Vì sao sinh vật lại có những phản ứng như vậy, và chúng có ý nghĩa gì đối với sự sống của sinh vật?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm cảm ứng ở sinh vật và vai trò của cảm ứng.
- Lấy được ví dụ về các hiện tượng cảm ứng ở thực vật và ở động vật, chỉ ra tác nhân kích thích và phản ứng của sinh vật.
- Phát biểu được khái niệm tập tính ở động vật, phân biệt tập tính bẩm sinh với tập tính học được và nêu được vai trò của tập tính.
Cảm ứng và vai trò của cảm ứng ở sinh vật
Định nghĩa · Cảm ứng
Mỗi hiện tượng cảm ứng gồm hai phần: tác nhân kích thích (ánh sáng, nước, chất hoá học, nhiệt độ, sự va chạm, âm thanh, ...) và phản ứng của sinh vật trả lời kích thích đó.
| Hiện tượng | Tác nhân kích thích | Phản ứng của sinh vật |
|---|---|---|
| Cây trinh nữ cụp lá | Sự va chạm | Các lá chét cụp lại, cuống lá rủ xuống |
| Cây trồng cạnh cửa sổ | Ánh sáng | Ngọn cây mọc cong về phía ánh sáng |
| Rễ cây mọc lan về chỗ đất ẩm | Nước | Rễ cây mọc hướng về phía nguồn nước |
| Tay chạm vào vật nóng | Nhiệt độ cao | Rụt tay lại ngay để không bị bỏng |
| Con cuốn chiếu bị chạm vào | Sự va chạm | Cuộn tròn cơ thể lại |
| Mèo nghe tiếng chuột kêu | Âm thanh | Quay đầu, rình về phía có tiếng động |
Định lí · Vai trò của cảm ứng
Cảm ứng ở thực vật
Ở thực vật, phản ứng trả lời kích thích thường diễn ra chậm, khó nhận thấy ngay (phải sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày), trừ một số trường hợp như cây trinh nữ. Phản ứng thường là sự mọc cong, hướng về phía có kích thích hoặc tránh xa kích thích, hay sự cử động của lá, hoa.
- Hướng sáng: ngọn cây mọc hướng về phía có ánh sáng. Nhờ đó lá nhận được nhiều ánh sáng để quang hợp.
- Hướng nước: rễ cây mọc hướng về phía nguồn nước, giúp cây hút được nước.
- Hướng tiếp xúc: tua cuốn hoặc thân của cây leo (mướp, bầu, bí, đậu, ...) quấn quanh vật mà nó chạm vào (cọc, giàn) để vươn lên cao.
- Hướng hoá: rễ cây mọc hướng tới nơi có chất dinh dưỡng (phân bón) và tránh xa nơi có chất độc hại.
- Cử động của lá, hoa: lá cây trinh nữ cụp lại khi bị chạm; hoa của nhiều loài nở hay khép lại theo ánh sáng và nhiệt độ trong ngày.
Ghi chú · Cây trinh nữ
Cảm ứng ở động vật
Ở động vật, phản ứng trả lời kích thích thường diễn ra nhanh và dễ nhận thấy, thể hiện bằng các cử động của cơ thể như chạy, bay, co mình, quay đầu, tiết nước bọt, ...
- Con thằn lằn nằm phơi nắng vào buổi sáng, buổi trưa nắng gắt thì chui vào bóng râm (tác nhân: nhiệt độ).
- Con giun đất bị chạm vào thì co mình lại (tác nhân: sự va chạm).
- Ruồi bay đi khi ta vung tay xua (tác nhân: sự chuyển động của tay).
- Chó tiết nước bọt khi ngửi thấy mùi thức ăn (tác nhân: mùi thức ăn).
| Tiêu chí | Thực vật | Động vật |
|---|---|---|
| Tốc độ phản ứng | Thường chậm, khó nhận thấy | Thường nhanh, dễ nhận thấy |
| Hình thức phản ứng | Mọc cong của thân, rễ; cử động của lá, hoa | Cử động của cơ thể (chạy, bay, co mình, ...) |
Tập tính ở động vật
Định nghĩa · Tập tính
Một số dạng tập tính phổ biến: tập tính kiếm ăn (mèo rình bắt chuột), tập tính sinh sản (chim xây tổ, ấp trứng), tập tính di cư (chim én bay về phương nam tránh rét), tập tính sống bầy đàn hay tập tính xã hội (trâu rừng sống thành đàn), tập tính bảo vệ lãnh thổ (chó sủa người lạ), tập tính chăm sóc con non (gà mẹ che chở đàn con).
| Tiêu chí | Tập tính bẩm sinh | Tập tính học được |
|---|---|---|
| Đặc điểm | Sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ, đặc trưng cho loài | Hình thành trong quá trình sống của cá thể, thông qua học tập và rút kinh nghiệm |
| Ví dụ | Nhện chăng tơ, ve sầu kêu vào mùa hè, thú con bú mẹ | Trâu bò về chuồng khi nghe tiếng kẻng, khỉ làm xiếc, người dừng xe khi gặp đèn đỏ |
Định lí · Vai trò của tập tính
Thử xếp các tập tính dưới đây vào đúng nhóm.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Quan sát cảm ứng ở thực vật
Cây hướng sáng: chọn hướng ánh sáng chiếu tới rồi bấm "Thêm 1 ngày" để theo dõi ngọn cây; so sánh khi ánh sáng chiếu từ một bên và từ phía trên. Cây trinh nữ: bấm "Chạm vào lá" và quan sát các lá chét cụp lại rồi xoè ra.
Ngày 0: cây non mọc thẳng. Bấm "Thêm 1 ngày" để theo dõi ngọn cây.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Cảm ứng ở sinh vật là
Bài 2
Những hiện tượng nào dưới đây là cảm ứng ở thực vật?
Bài 3
Nối mỗi hiện tượng cảm ứng với tác nhân kích thích của nó.
Bài 4
Điểm khác nhau chủ yếu giữa cảm ứng ở thực vật và cảm ứng ở động vật là
Bài 5
Tập tính sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ và đặc trưng cho loài được gọi là tập tính gì?
Bài 6
Những tập tính nào dưới đây là tập tính học được?
Bài 7
Nối mỗi hành động của động vật với dạng tập tính tương ứng.
Bài 8
Vai trò của tập tính đối với động vật là
Ghi nhớ
- Cảm ứng là khả năng sinh vật tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường, giúp sinh vật thích nghi, tồn tại và phát triển.
- Ở thực vật, phản ứng thường chậm: hướng sáng (ngọn), hướng nước (rễ), hướng tiếp xúc (tua cuốn), hướng hoá; cây trinh nữ cụp lá khi bị chạm.
- Ở động vật, phản ứng thường nhanh, dễ thấy: chạy, bay, co mình, quay đầu, ...
- Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật trả lời kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể.
- Tập tính bẩm sinh: sinh ra đã có, đặc trưng cho loài. Tập tính học được: hình thành trong quá trình sống qua học tập, rút kinh nghiệm.