Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật

Những "nhành cây" rực rỡ dưới đáy biển thật ra là các tập đoàn san hô, mỗi tập đoàn gồm hàng nghìn cá thể dính liền nhau. Một củ khoai tây để lâu ngày mọc mầm, trồng xuống lại thành cây khoai tây mới. Các cá thể mới ấy được tạo ra như thế nào khi không hề có sự kết hợp giữa con đực và con cái?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh sản và khái niệm sinh sản vô tính ở sinh vật.
  • Phân biệt được các hình thức sinh sản sinh dưỡng ở thực vật và các hình thức sinh sản vô tính ở động vật (phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sản); lấy được ví dụ.
  • Trình bày được các ứng dụng của sinh sản vô tính vào thực tiễn: giâm cành, chiết cành, ghép cây, nuôi cấy mô; nêu được ưu điểm của từng phương pháp.

Khái niệm sinh sản và sinh sản vô tính

Định nghĩa · Sinh sản

Sinh sản là quá trình tạo ra những cá thể mới, bảo đảm sự phát triển liên tục của loài. Ví dụ: cây chuối mẹ mọc ra các cây chuối con; mèo mẹ đẻ ra mèo con.

Sinh vật có hai hình thức sinh sản: sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính.

Định nghĩa · Sinh sản vô tính

Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản không có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái; cơ thể con được hình thành từ một phần của cơ thể mẹ và mang các đặc điểm giống cơ thể mẹ.
  • Chỉ cần một cơ thể ban đầu, không cần con đực và con cái.
  • Các cơ thể con giống nhau và giống cơ thể mẹ.
  • Tạo ra nhiều cá thể con trong thời gian ngắn.
  • Hạn chế: các cá thể con giống hệt nhau nên khi môi trường thay đổi (dịch bệnh, thời tiết bất lợi), cả loạt cá thể có thể cùng bị chết.

Sinh sản vô tính ở thực vật

Ở thực vật, hình thức sinh sản vô tính phổ biến là sinh sản sinh dưỡng: cây mới được tạo thành từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) của cây mẹ.

Sinh sản sinh dưỡng ở một số cây
Cơ quan sinh dưỡngVí dụ
Rễ (rễ củ)Khoai lang, thược dược
Thân (thân củ, thân rễ, thân bò)Khoai tây, gừng, nghệ, cỏ gấu, dâu tây, rau má
LáLá bỏng, thu hải đường, sen đá

Ghi chú · Lá bỏng

Khi lá bỏng rơi xuống đất ẩm, ở các chỗ lõm trên mép lá mọc ra các chồi; mỗi chồi ra rễ, ra lá và phát triển thành một cây mới.

Sinh sản vô tính ở động vật

Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật
Hình thứcĐặc điểmVí dụ
Phân đôiCơ thể mẹ tự chia làm hai phần, mỗi phần thành một cá thể mớiTrùng roi, trùng biến hình, trùng giày
Nảy chồiTrên cơ thể mẹ mọc ra chồi; chồi lớn lên rồi tách ra sống độc lập hoặc dính với mẹ thành tập đoànThuỷ tức, san hô
Phân mảnhCơ thể mẹ đứt thành nhiều mảnh, mỗi mảnh phát triển thành một cá thể mớiGiun dẹp, sao biển
Trinh sảnTrứng không qua thụ tinh vẫn phát triển thành cá thể mớiOng (trứng không thụ tinh nở thành ong đực), kiến, rệp

Thử xếp các ví dụ dưới đây vào đúng hình thức sinh sản vô tính.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Ứng dụng sinh sản vô tính vào thực tiễn

Dựa vào khả năng sinh sản sinh dưỡng của thực vật, con người nhân giống cây trồng bằng các phương pháp nhân giống vô tính. Cây con giữ nguyên các đặc tính tốt của cây mẹ, cho thu hoạch sớm.

Các phương pháp nhân giống vô tính ở thực vật
Phương phápCách tiến hànhƯu điểmVí dụ
Giâm cànhCắt một đoạn cành (thân) có đủ mắt, chồi rồi cắm xuống đất ẩm cho ra rễ, phát triển thành cây mớiĐơn giản, nhanh, giữ được đặc tính của cây mẹSắn, mía, rau muống, hoa hồng
Chiết cànhKhoanh bỏ một khoanh vỏ trên cành, bó đất ẩm để cành ra rễ ngay trên cây mẹ, rồi cắt cành đem trồngCây con có rễ sẵn, tỉ lệ sống cao, sớm ra hoa, kết quả, giữ đặc tính của cây mẹBưởi, cam, chanh, vải, nhãn
Ghép câyGắn mắt ghép hoặc cành ghép của cây này lên gốc ghép của cây khác để chúng liền lại thành một câyKết hợp đặc tính tốt của cả cành ghép và gốc ghép, cây sớm cho quảGhép bưởi lên gốc bưởi, thanh long lên gốc xương rồng ba cạnh
Nuôi cấy môLấy một mẩu mô của cây nuôi trong môi trường dinh dưỡng thích hợp, điều kiện vô trùng để tạo ra cây conTạo ra số lượng lớn cây con sạch bệnh trong thời gian ngắn, giữ đặc tính tốt của cây mẹHoa lan, chuối, khoai tây, mía

Lưu ý · Vì sao cành giâm phải có đủ mắt, chồi?

Mắt, chồi chứa mô phân sinh, nơi các tế bào phân chia để cành ra lá, ra chồi mới. Cành không có mắt, chồi thì khó phát triển thành cây.

Xếp mỗi cách làm vào đúng phương pháp nhân giống.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Khám phá

Xem các hình thức sinh sản vô tính

Chọn một hình thức sinh sản vô tính, rồi bấm "Bước tiếp" (hoặc "Tự chạy") để xem cá thể mới được tạo ra từ cơ thể mẹ như thế nào. Để ý: không có bước nào cần giao tử đực kết hợp với giao tử cái.

Hình thức sinh sản vô tính
Bước 1 / 4

Trùng roi, bước 1: Một cá thể trùng roi trưởng thành, có một nhân.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Củ khoai tây để lâu ngày mọc mầm ở các mắt củ. Đem trồng xuống đất, mỗi mầm phát triển thành một cây khoai tây mới. Đây là hình thức sinh sản gì? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhà vườn có một cây bưởi cho quả rất ngon và muốn nhanh chóng có nhiều cây con cho quả giống hệt cây đó. Nên chọn trồng từ hạt hay chiết cành? Vì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Người nông dân trồng cả một cánh đồng chuối từ cây con của cùng một cây mẹ. Khi một loại bệnh mới xuất hiện, cả cánh đồng cùng bị nhiễm bệnh nặng. Hãy giải thích.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản

Bài 2

Nối mỗi sinh vật với hình thức sinh sản vô tính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Cây mới mọc ra từ những bộ phận nào dưới đây là sinh sản sinh dưỡng bằng thân?

Bài 4

Phương pháp nhân giống nào tạo ra được số lượng lớn cây con sạch bệnh trong thời gian ngắn nhất?

Bài 5

Điểm khác nhau cơ bản giữa chiết cành và giâm cành là

Bài 6

Gắn mắt của cây này lên gốc của một cây khác để chúng liền lại thành một cây. Phương pháp nhân giống đó gọi là gì?

Bài 7

Những nhận xét nào đúng về sinh sản vô tính?

Bài 8

Vì sao đoạn cành đem giâm phải có đủ mắt, chồi?

Ghi nhớ

  • Sinh sản là quá trình tạo ra cá thể mới, bảo đảm sự phát triển liên tục của loài.
  • Sinh sản vô tính không có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái; con giống nhau và giống mẹ.
  • Thực vật sinh sản sinh dưỡng bằng rễ, thân, lá (khoai lang, khoai tây, gừng, lá bỏng).
  • Động vật sinh sản vô tính bằng phân đôi (trùng roi), nảy chồi (thuỷ tức, san hô), phân mảnh (giun dẹp, sao biển), trinh sản (ong).
  • Nhân giống vô tính: giâm cành, chiết cành, ghép cây, nuôi cấy mô; giữ đặc tính tốt của cây mẹ, cho thu hoạch sớm; nuôi cấy mô tạo nhanh nhiều cây sạch bệnh.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ