Chương X · Lý thuyết
Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật
Những "nhành cây" rực rỡ dưới đáy biển thật ra là các tập đoàn san hô, mỗi tập đoàn gồm hàng nghìn cá thể dính liền nhau. Một củ khoai tây để lâu ngày mọc mầm, trồng xuống lại thành cây khoai tây mới. Các cá thể mới ấy được tạo ra như thế nào khi không hề có sự kết hợp giữa con đực và con cái?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm sinh sản và khái niệm sinh sản vô tính ở sinh vật.
- Phân biệt được các hình thức sinh sản sinh dưỡng ở thực vật và các hình thức sinh sản vô tính ở động vật (phân đôi, nảy chồi, phân mảnh, trinh sản); lấy được ví dụ.
- Trình bày được các ứng dụng của sinh sản vô tính vào thực tiễn: giâm cành, chiết cành, ghép cây, nuôi cấy mô; nêu được ưu điểm của từng phương pháp.
Khái niệm sinh sản và sinh sản vô tính
Định nghĩa · Sinh sản
Sinh vật có hai hình thức sinh sản: sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính.
Định nghĩa · Sinh sản vô tính
- Chỉ cần một cơ thể ban đầu, không cần con đực và con cái.
- Các cơ thể con giống nhau và giống cơ thể mẹ.
- Tạo ra nhiều cá thể con trong thời gian ngắn.
- Hạn chế: các cá thể con giống hệt nhau nên khi môi trường thay đổi (dịch bệnh, thời tiết bất lợi), cả loạt cá thể có thể cùng bị chết.
Sinh sản vô tính ở thực vật
Ở thực vật, hình thức sinh sản vô tính phổ biến là sinh sản sinh dưỡng: cây mới được tạo thành từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) của cây mẹ.
| Cơ quan sinh dưỡng | Ví dụ |
|---|---|
| Rễ (rễ củ) | Khoai lang, thược dược |
| Thân (thân củ, thân rễ, thân bò) | Khoai tây, gừng, nghệ, cỏ gấu, dâu tây, rau má |
| Lá | Lá bỏng, thu hải đường, sen đá |
Ghi chú · Lá bỏng
Sinh sản vô tính ở động vật
| Hình thức | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phân đôi | Cơ thể mẹ tự chia làm hai phần, mỗi phần thành một cá thể mới | Trùng roi, trùng biến hình, trùng giày |
| Nảy chồi | Trên cơ thể mẹ mọc ra chồi; chồi lớn lên rồi tách ra sống độc lập hoặc dính với mẹ thành tập đoàn | Thuỷ tức, san hô |
| Phân mảnh | Cơ thể mẹ đứt thành nhiều mảnh, mỗi mảnh phát triển thành một cá thể mới | Giun dẹp, sao biển |
| Trinh sản | Trứng không qua thụ tinh vẫn phát triển thành cá thể mới | Ong (trứng không thụ tinh nở thành ong đực), kiến, rệp |
Thử xếp các ví dụ dưới đây vào đúng hình thức sinh sản vô tính.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ứng dụng sinh sản vô tính vào thực tiễn
Dựa vào khả năng sinh sản sinh dưỡng của thực vật, con người nhân giống cây trồng bằng các phương pháp nhân giống vô tính. Cây con giữ nguyên các đặc tính tốt của cây mẹ, cho thu hoạch sớm.
| Phương pháp | Cách tiến hành | Ưu điểm | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Giâm cành | Cắt một đoạn cành (thân) có đủ mắt, chồi rồi cắm xuống đất ẩm cho ra rễ, phát triển thành cây mới | Đơn giản, nhanh, giữ được đặc tính của cây mẹ | Sắn, mía, rau muống, hoa hồng |
| Chiết cành | Khoanh bỏ một khoanh vỏ trên cành, bó đất ẩm để cành ra rễ ngay trên cây mẹ, rồi cắt cành đem trồng | Cây con có rễ sẵn, tỉ lệ sống cao, sớm ra hoa, kết quả, giữ đặc tính của cây mẹ | Bưởi, cam, chanh, vải, nhãn |
| Ghép cây | Gắn mắt ghép hoặc cành ghép của cây này lên gốc ghép của cây khác để chúng liền lại thành một cây | Kết hợp đặc tính tốt của cả cành ghép và gốc ghép, cây sớm cho quả | Ghép bưởi lên gốc bưởi, thanh long lên gốc xương rồng ba cạnh |
| Nuôi cấy mô | Lấy một mẩu mô của cây nuôi trong môi trường dinh dưỡng thích hợp, điều kiện vô trùng để tạo ra cây con | Tạo ra số lượng lớn cây con sạch bệnh trong thời gian ngắn, giữ đặc tính tốt của cây mẹ | Hoa lan, chuối, khoai tây, mía |
Lưu ý · Vì sao cành giâm phải có đủ mắt, chồi?
Xếp mỗi cách làm vào đúng phương pháp nhân giống.
Thẻ chưa xếp (8)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Xem các hình thức sinh sản vô tính
Chọn một hình thức sinh sản vô tính, rồi bấm "Bước tiếp" (hoặc "Tự chạy") để xem cá thể mới được tạo ra từ cơ thể mẹ như thế nào. Để ý: không có bước nào cần giao tử đực kết hợp với giao tử cái.
Trùng roi, bước 1: Một cá thể trùng roi trưởng thành, có một nhân.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản
Bài 2
Nối mỗi sinh vật với hình thức sinh sản vô tính của nó.
Bài 3
Cây mới mọc ra từ những bộ phận nào dưới đây là sinh sản sinh dưỡng bằng thân?
Bài 4
Phương pháp nhân giống nào tạo ra được số lượng lớn cây con sạch bệnh trong thời gian ngắn nhất?
Bài 5
Điểm khác nhau cơ bản giữa chiết cành và giâm cành là
Bài 6
Gắn mắt của cây này lên gốc của một cây khác để chúng liền lại thành một cây. Phương pháp nhân giống đó gọi là gì?
Bài 7
Những nhận xét nào đúng về sinh sản vô tính?
Bài 8
Vì sao đoạn cành đem giâm phải có đủ mắt, chồi?
Ghi nhớ
- Sinh sản là quá trình tạo ra cá thể mới, bảo đảm sự phát triển liên tục của loài.
- Sinh sản vô tính không có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái; con giống nhau và giống mẹ.
- Thực vật sinh sản sinh dưỡng bằng rễ, thân, lá (khoai lang, khoai tây, gừng, lá bỏng).
- Động vật sinh sản vô tính bằng phân đôi (trùng roi), nảy chồi (thuỷ tức, san hô), phân mảnh (giun dẹp, sao biển), trinh sản (ong).
- Nhân giống vô tính: giâm cành, chiết cành, ghép cây, nuôi cấy mô; giữ đặc tính tốt của cây mẹ, cho thu hoạch sớm; nuôi cấy mô tạo nhanh nhiều cây sạch bệnh.