Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật

Một bông hoa bưởi nở, ong bay tới hút mật. Ít lâu sau, cánh hoa rụng hết, ở chỗ bông hoa lại có một quả bưởi non. Một con gà mái đẻ trứng, ấp ba tuần thì nở ra gà con. Quả, hạt và gà con được tạo ra như thế nào, và chúng giống bố mẹ ra sao?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh sản hữu tính ở sinh vật.
  • Mô tả được cấu tạo hoa và các bộ phận sinh sản của hoa (nhị, nhuỵ); phân biệt hoa lưỡng tính và hoa đơn tính.
  • Mô tả được quá trình thụ phấn, thụ tinh và hình thành quả, hạt ở thực vật có hoa.
  • Mô tả được các giai đoạn sinh sản hữu tính ở động vật; phân biệt thụ tinh ngoài và thụ tinh trong.
  • Nêu được vai trò và ứng dụng của sinh sản hữu tính.

Khái niệm sinh sản hữu tính

Định nghĩa · Sinh sản hữu tính

Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản có sự hợp nhất của giao tử đực và giao tử cái tạo thành hợp tử; hợp tử phát triển thành cơ thể mới. Cơ thể con mang đặc điểm của cả bố và mẹ.

Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản phổ biến ở thực vật có hoa (lúa, ngô, cam, chanh, vải, nhãn, ...) và ở nhiều nhóm động vật (lợn, gà, chó, mèo, cá chép, ...).

So sánh sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính
Tiêu chíSinh sản vô tínhSinh sản hữu tính
Kết hợp giao tử đực và giao tử cáiKhông cóCó (tạo hợp tử)
Đặc điểm của conGiống nhau và giống mẹMang đặc điểm của cả bố và mẹ, đa dạng
Khả năng thích nghi khi môi trường thay đổiKémTốt hơn, vì các cá thể con khác nhau

Sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa

Hoa là cơ quan sinh sản của cây có hoa. Hoa gồm cuống hoa, đế hoa, đài hoa, tràng hoa (các cánh hoa), nhị và nhuỵ. Nhị và nhuỵ là bộ phận sinh sản chủ yếu của hoa.

  • Nhị gồm chỉ nhị và bao phấn; bao phấn chứa các hạt phấn mang giao tử đực.
  • Nhuỵ gồm đầu nhuỵ, vòi nhuỵ và bầu nhuỵ; bầu nhuỵ chứa noãn mang giao tử cái.

Bấm vào các số trên sơ đồ để tìm hiểu, gọi tên các bộ phận của hoa.

Chế độ
12345678910

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Hoa lưỡng tính và hoa đơn tính
Loại hoaĐặc điểmVí dụ
Hoa lưỡng tínhCó cả nhị và nhuỵ trên cùng một hoaHoa bưởi, hoa ly, hoa hồng, hoa đào, hoa cải
Hoa đơn tínhChỉ có nhị (hoa đực) hoặc chỉ có nhuỵ (hoa cái)Hoa mướp, hoa bí, hoa ngô

Định lí · Quá trình sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa

Gồm các giai đoạn nối tiếp nhau: hình thành giao tử (giao tử đực trong hạt phấn, giao tử cái trong noãn) → thụ phấn → thụ tinh → hình thành quả và hạt.
  1. Thụ phấn là hiện tượng hạt phấn tiếp xúc với đầu nhuỵ. Hoa tự thụ phấn khi hạt phấn rơi vào đầu nhuỵ của chính hoa đó; hoa giao phấn khi hạt phấn được chuyển tới đầu nhuỵ của hoa khác. Hạt phấn có thể được chuyển tới đầu nhuỵ nhờ gió, nhờ côn trùng (ong, bướm, ...), nhờ nước hoặc nhờ con người.
  2. Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn; ống phấn xuyên qua vòi nhuỵ vào bầu nhuỵ, tới noãn.
  3. Thụ tinh là sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái (thực chất là sự hợp nhất nhân của chúng) tạo thành hợp tử.
  4. Sau thụ tinh: hợp tử phát triển thành phôi; noãn phát triển thành hạt chứa phôi; bầu nhuỵ phát triển thành quả chứa hạt. Mỗi noãn được thụ tinh tạo thành một hạt.

Sinh sản hữu tính ở động vật

Quá trình sinh sản hữu tính ở động vật gồm ba giai đoạn nối tiếp nhau: hình thành giao tử, thụ tinh, phát triển phôi thành cơ thể mới.

  • Hình thành giao tử: cơ quan sinh dục đực tạo tinh trùng, cơ quan sinh dục cái tạo trứng.
  • Thụ tinh: tinh trùng kết hợp với trứng tạo thành hợp tử.
  • Phát triển phôi: hợp tử phân chia nhiều lần tạo thành phôi, phôi phát triển thành cơ thể mới.
Thụ tinh ngoài và thụ tinh trong
Hình thứcNơi trứng gặp tinh trùngVí dụ
Thụ tinh ngoàiBên ngoài cơ thể con cái (thường trong nước)Cá chép, ếch
Thụ tinh trongTrong cơ quan sinh dục của con cáiChim, gà, thú, người

Ở loài đẻ trứng (cá, ếch, chim, gà), phôi phát triển trong trứng, bên ngoài cơ thể mẹ. Ở loài đẻ con (thỏ, chó, mèo, trâu, bò, người), phôi phát triển trong tử cung của cơ thể mẹ.

Vai trò và ứng dụng của sinh sản hữu tính

Định lí · Vai trò

Sinh sản hữu tính tạo ra các cá thể con đa dạng, mang đặc điểm của cả bố và mẹ, giúp loài thích nghi với môi trường luôn thay đổi; đồng thời là nguồn nguyên liệu phong phú cho chọn giống.
  • Trồng trọt: lấy hạt phấn của cây ngô bắp to, hạt ngọt thụ phấn cho cây ngô nếp hạt dẻo để có giống ngô bắp to, hạt dẻo; thụ phấn bổ sung cho cây để tăng số quả, hạt.
  • Chăn nuôi: lai lợn Ỉ với lợn Đại Bạch tạo giống lợn lớn nhanh, tỉ lệ nạc cao.

Khám phá

Từ hoa đến quả, từ trứng đến con non

Thẻ "Thực vật có hoa": chọn tác nhân thụ phấn rồi bấm "Bước tiếp" để theo dõi hạt phấn tới đầu nhuỵ, ống phấn tới noãn, thụ tinh và hình thành quả, hạt. Thẻ "Động vật": chọn cá chép, gà hoặc thỏ để so sánh thụ tinh ngoài với thụ tinh trong, đẻ trứng với đẻ con.

Sinh sản hữu tính ở
Hạt phấn được chuyển tới đầu nhuỵ nhờ
Bước 1 / 5

Bước 1: Hoa nở: bao phấn của nhị chứa các hạt phấn (mang giao tử đực), bầu nhuỵ chứa noãn (mang giao tử cái).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một cây bí ngô ra rất nhiều hoa nhưng đậu rất ít quả do vườn ít ong. Vì sao? Người trồng có thể làm gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quả bưởi có 60 hạt. Có bao nhiêu noãn đã được thụ tinh? Giải thích.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: So sánh sự sinh sản của cá chép và thỏ ở hai điểm: nơi thụ tinh và nơi phôi phát triển.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản

Bài 2

Nối mỗi bộ phận của hoa với chức năng (hoặc số phận sau thụ tinh) của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Sắp xếp các giai đoạn sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Thụ tinh
  2. Vị trí 2: Hình thành quả và hạt
  3. Vị trí 3: Thụ phấn
  4. Vị trí 4: Hạt phấn nảy mầm thành ống phấn

Bài 4

Những hoa nào dưới đây là hoa đơn tính?

Bài 5

Một quả cà chua có 85 hạt. Có bao nhiêu noãn trong bầu nhuỵ đã được thụ tinh để tạo thành các hạt đó?

Bài 6

Thụ tinh ở thực vật có hoa là

Bài 7

Những loài nào dưới đây thụ tinh trong?

Bài 8

Vì sao sinh sản hữu tính giúp loài thích nghi tốt hơn với môi trường thay đổi?

Ghi nhớ

  • Sinh sản hữu tính: giao tử đực hợp nhất với giao tử cái tạo hợp tử; hợp tử phát triển thành cơ thể mới mang đặc điểm của cả bố và mẹ.
  • Hoa gồm cuống, đế, đài, tràng, nhị (chỉ nhị, bao phấn) và nhuỵ (đầu, vòi, bầu nhuỵ chứa noãn). Hoa lưỡng tính có cả nhị và nhuỵ; hoa đơn tính chỉ có một trong hai.
  • Thụ phấn (hạt phấn tới đầu nhuỵ, nhờ gió, côn trùng, con người) → thụ tinh (tạo hợp tử) → noãn thành hạt, bầu nhuỵ thành quả.
  • Ở động vật: hình thành giao tử → thụ tinh (ngoài hoặc trong) → phát triển phôi (đẻ trứng hoặc đẻ con).
  • Sinh sản hữu tính tạo con đa dạng, giúp loài thích nghi; là nguồn nguyên liệu cho chọn giống.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ