Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 41. Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật

Đi qua các vườn thanh long ở Bình Thuận vào ban đêm mùa đông, ta thấy cả cánh đồng sáng rực ánh đèn. Người trồng thắp đèn để làm gì? Vì sao nhà nuôi gà lại bật đèn cho gà vào buổi tối? Hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản giúp con người chủ động điều khiển sinh sản của cây trồng, vật nuôi.

Em sẽ học được

  • Nêu được một số yếu tố bên trong và bên ngoài ảnh hưởng đến sinh sản của sinh vật; lấy được ví dụ.
  • Nêu được vai trò của hormone trong điều hoà sinh sản ở sinh vật.
  • Trình bày được một số ứng dụng điều khiển sinh sản trong trồng trọt và chăn nuôi.

Một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản

Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản ở sinh vật
Nhóm yếu tốGồmVí dụ
Yếu tố bên trongĐặc điểm di truyền của loài, hormone, tuổiĐến tuổi dậy thì, cơ thể nữ tiết hormone FSH, LH làm trứng chín và rụng; mỗi lứa lợn đẻ nhiều con, voi thường chỉ đẻ một con
Yếu tố bên ngoàiÁnh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng, ...Nhiệt độ, độ ẩm quá cao hoặc quá thấp làm hoa thụ phấn, thụ tinh kém, nhiều hạt lép; gà được chiếu sáng thêm đẻ nhiều trứng hơn
  • Ở thực vật: nhiệt độ thấp làm giảm hiệu quả thụ phấn, thụ tinh; độ ẩm quá cao (mưa nhiều khi lúa trổ bông) làm hạt phấn khó phát tán; thiếu nước, thiếu chất dinh dưỡng làm cây ít hoa, quả.
  • Ở động vật: nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp làm giảm khả năng đẻ trứng; cá rô phi nuôi ở nước dưới khoảng 16 °C đến 18 °C thì ngừng sinh sản; thức ăn thiếu chất làm vật nuôi chậm sinh sản.

Xếp mỗi yếu tố vào nhóm bên trong hoặc bên ngoài.

Thẻ chưa xếp (7)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/7 thẻ

Điều hoà sinh sản

Định lí · Hormone điều hoà sinh sản

Sinh sản của sinh vật được điều hoà chủ yếu nhờ hormone, thông qua điều hoà quá trình hình thành giao tử.
  • Ở thực vật: sự ra hoa chịu tác động của hormone (ví dụ florigen là hormone kích thích ra hoa).
  • Ở động vật: tuyến yên tiết các hormone (như FSH, LH) điều khiển quá trình sinh tinh trùng ở con đực và quá trình trứng chín, rụng ở con cái.

Hiểu được ảnh hưởng của hormone và của môi trường, con người có thể chủ động điều khiển sinh sản: làm cho cây ra hoa, kết quả theo ý muốn, vật nuôi đẻ nhiều con, sinh con theo giới tính mong muốn.

Ứng dụng điều khiển sinh sản trong thực tiễn

Một số biện pháp điều khiển sinh sản
Lĩnh vựcMục đíchBiện pháp, ví dụ
Trồng trọtCây ra hoa, tạo quả trái vụThắp đèn ban đêm cho thanh long ra hoa vào mùa đông; dùng hormone, điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng
Trồng trọtTăng số quả, hạtThụ phấn bổ sung bằng tay; nuôi ong, bảo vệ côn trùng thụ phấn; ngắt ngọn bầu, bí để cây ra nhiều nhánh, nhiều hoa
Trồng trọtTạo quả không hạtNgăn hoa thụ phấn và dùng hormone kích thích bầu nhuỵ phát triển thành quả (nho, dưa hấu, chanh không hạt)
Chăn nuôiTăng số conDùng hormone kích thích trứng chín sớm, chín nhiều; thụ tinh nhân tạo; thụ tinh trong ống nghiệm rồi cấy phôi; chiếu sáng thêm cho gà đẻ nhiều trứng
Chăn nuôiĐiều khiển giới tính đàn conDùng hormone; lọc, tách tinh trùng để chọn loại tinh trùng thụ tinh với trứng (ví dụ tạo nhiều bê đực để lấy thịt)

Ghi chú · Vì sao thắp đèn cho thanh long?

Thanh long ra hoa khi ngày dài (thời gian chiếu sáng trong ngày lớn). Mùa đông ngày ngắn nên cây không ra hoa. Thắp đèn vào ban đêm kéo dài thời gian chiếu sáng, làm cây ra hoa, cho quả trái vụ, bán được giá cao.

Khám phá

Mô phỏng: điều kiện nuôi trồng và sinh sản

Chọn gà hoặc thanh long. Kéo thanh trượt nhiệt độ, số giờ chiếu sáng và chọn chế độ dinh dưỡng, quan sát số trứng gà đẻ mỗi tuần hoặc tỉ lệ cành thanh long ra hoa. Ô màu vàng là yếu tố đang hạn chế nhiều nhất. Thử với thanh long: để 11 giờ chiếu sáng (ngày mùa đông) rồi "thắp đèn" tăng lên 16 giờ.

Sinh vật
21 °C · 11 giờ chiếu sáng/ngày3 quả/tuần
21 °C
11 giờ
Dinh dưỡng
  • Nhiệt độ: 100%
  • Ánh sáng: 50%
  • Dinh dưỡng: 100%

Gà mái đẻ khoảng 3 quả trứng mỗi tuần. Yếu tố hạn chế nhiều nhất: chỉ có 11 giờ chiếu sáng mỗi ngày, gà cần khoảng 16 giờ để đẻ đều.

Mô hình minh hoạ xu hướng, các con số không phải số liệu đo thực tế. Mỗi ô ghi mức thuận lợi của một yếu tố (100% là thích hợp nhất).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một trang trại nuôi gà đẻ thấy vào mùa đông gà đẻ ít trứng hơn hẳn so với mùa hè, dù thức ăn như nhau. Hãy giải thích và đề xuất biện pháp.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Người trồng muốn thu hoạch thanh long vào dịp Tết (mùa đông) khi giá cao. Họ cần làm gì? Dựa vào yếu tố nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Bà con thường ngắt ngọn cây bầu, bí trước khi cây ra hoa. Việc làm này có tác dụng gì?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Những yếu tố nào là yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản?

Bài 2

Người trồng thanh long thắp đèn vào ban đêm mùa đông nhằm

Bài 3

Ở động vật, hormone điều khiển quá trình sinh tinh trùng và trứng chủ yếu do tuyến nào tiết ra?

Bài 4

Nối mỗi biện pháp với mục đích của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Lúa trổ bông gặp đợt rét đậm kéo dài, nhiều bông lúa bị lép hạt. Nguyên nhân chủ yếu là

Bài 6

Những biện pháp nào giúp tăng số trứng gà đẻ?

Bài 7

Theo mô hình trong bài, một con gà mái được nuôi tốt đẻ khoảng 6 quả trứng mỗi tuần. Nếu khả năng đẻ chỉ còn một nửa do trời rét, thì sau 4 tuần con gà đó đẻ được khoảng bao nhiêu quả trứng?

Đơn vị:quả

Bài 8

Ở người, khi đến tuổi dậy thì, cơ thể nữ tiết các hormone FSH và LH làm trứng chín và rụng. Đây là ví dụ về ảnh hưởng của nhóm yếu tố nào (bên trong hay bên ngoài)?

Ghi nhớ

  • Yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản: đặc điểm di truyền, hormone, tuổi.
  • Yếu tố bên ngoài: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng; quá cao hay quá thấp đều làm sinh sản kém.
  • Hormone điều hoà sinh sản thông qua quá trình hình thành giao tử; ở động vật, tuyến yên tiết FSH, LH.
  • Trồng trọt: thắp đèn cho thanh long ra hoa trái vụ, thụ phấn bổ sung, ngắt ngọn bầu bí, tạo quả không hạt.
  • Chăn nuôi: dùng hormone, thụ tinh nhân tạo, cấy phôi, chiếu sáng thêm, điều khiển giới tính đàn con.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ