Chương X · Lý thuyết
Bài 41. Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật
Đi qua các vườn thanh long ở Bình Thuận vào ban đêm mùa đông, ta thấy cả cánh đồng sáng rực ánh đèn. Người trồng thắp đèn để làm gì? Vì sao nhà nuôi gà lại bật đèn cho gà vào buổi tối? Hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản giúp con người chủ động điều khiển sinh sản của cây trồng, vật nuôi.
Em sẽ học được
- Nêu được một số yếu tố bên trong và bên ngoài ảnh hưởng đến sinh sản của sinh vật; lấy được ví dụ.
- Nêu được vai trò của hormone trong điều hoà sinh sản ở sinh vật.
- Trình bày được một số ứng dụng điều khiển sinh sản trong trồng trọt và chăn nuôi.
Một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản
| Nhóm yếu tố | Gồm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Yếu tố bên trong | Đặc điểm di truyền của loài, hormone, tuổi | Đến tuổi dậy thì, cơ thể nữ tiết hormone FSH, LH làm trứng chín và rụng; mỗi lứa lợn đẻ nhiều con, voi thường chỉ đẻ một con |
| Yếu tố bên ngoài | Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng, ... | Nhiệt độ, độ ẩm quá cao hoặc quá thấp làm hoa thụ phấn, thụ tinh kém, nhiều hạt lép; gà được chiếu sáng thêm đẻ nhiều trứng hơn |
- Ở thực vật: nhiệt độ thấp làm giảm hiệu quả thụ phấn, thụ tinh; độ ẩm quá cao (mưa nhiều khi lúa trổ bông) làm hạt phấn khó phát tán; thiếu nước, thiếu chất dinh dưỡng làm cây ít hoa, quả.
- Ở động vật: nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp làm giảm khả năng đẻ trứng; cá rô phi nuôi ở nước dưới khoảng 16 °C đến 18 °C thì ngừng sinh sản; thức ăn thiếu chất làm vật nuôi chậm sinh sản.
Xếp mỗi yếu tố vào nhóm bên trong hoặc bên ngoài.
Thẻ chưa xếp (7)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Điều hoà sinh sản
Định lí · Hormone điều hoà sinh sản
- Ở thực vật: sự ra hoa chịu tác động của hormone (ví dụ florigen là hormone kích thích ra hoa).
- Ở động vật: tuyến yên tiết các hormone (như FSH, LH) điều khiển quá trình sinh tinh trùng ở con đực và quá trình trứng chín, rụng ở con cái.
Hiểu được ảnh hưởng của hormone và của môi trường, con người có thể chủ động điều khiển sinh sản: làm cho cây ra hoa, kết quả theo ý muốn, vật nuôi đẻ nhiều con, sinh con theo giới tính mong muốn.
Ứng dụng điều khiển sinh sản trong thực tiễn
| Lĩnh vực | Mục đích | Biện pháp, ví dụ |
|---|---|---|
| Trồng trọt | Cây ra hoa, tạo quả trái vụ | Thắp đèn ban đêm cho thanh long ra hoa vào mùa đông; dùng hormone, điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng, dinh dưỡng |
| Trồng trọt | Tăng số quả, hạt | Thụ phấn bổ sung bằng tay; nuôi ong, bảo vệ côn trùng thụ phấn; ngắt ngọn bầu, bí để cây ra nhiều nhánh, nhiều hoa |
| Trồng trọt | Tạo quả không hạt | Ngăn hoa thụ phấn và dùng hormone kích thích bầu nhuỵ phát triển thành quả (nho, dưa hấu, chanh không hạt) |
| Chăn nuôi | Tăng số con | Dùng hormone kích thích trứng chín sớm, chín nhiều; thụ tinh nhân tạo; thụ tinh trong ống nghiệm rồi cấy phôi; chiếu sáng thêm cho gà đẻ nhiều trứng |
| Chăn nuôi | Điều khiển giới tính đàn con | Dùng hormone; lọc, tách tinh trùng để chọn loại tinh trùng thụ tinh với trứng (ví dụ tạo nhiều bê đực để lấy thịt) |
Ghi chú · Vì sao thắp đèn cho thanh long?
Khám phá
Mô phỏng: điều kiện nuôi trồng và sinh sản
Chọn gà hoặc thanh long. Kéo thanh trượt nhiệt độ, số giờ chiếu sáng và chọn chế độ dinh dưỡng, quan sát số trứng gà đẻ mỗi tuần hoặc tỉ lệ cành thanh long ra hoa. Ô màu vàng là yếu tố đang hạn chế nhiều nhất. Thử với thanh long: để 11 giờ chiếu sáng (ngày mùa đông) rồi "thắp đèn" tăng lên 16 giờ.
- Nhiệt độ: 100%
- Ánh sáng: 50%
- Dinh dưỡng: 100%
Gà mái đẻ khoảng 3 quả trứng mỗi tuần. Yếu tố hạn chế nhiều nhất: chỉ có 11 giờ chiếu sáng mỗi ngày, gà cần khoảng 16 giờ để đẻ đều.
Mô hình minh hoạ xu hướng, các con số không phải số liệu đo thực tế. Mỗi ô ghi mức thuận lợi của một yếu tố (100% là thích hợp nhất).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Những yếu tố nào là yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản?
Bài 2
Người trồng thanh long thắp đèn vào ban đêm mùa đông nhằm
Bài 3
Ở động vật, hormone điều khiển quá trình sinh tinh trùng và trứng chủ yếu do tuyến nào tiết ra?
Bài 4
Nối mỗi biện pháp với mục đích của nó.
Bài 5
Lúa trổ bông gặp đợt rét đậm kéo dài, nhiều bông lúa bị lép hạt. Nguyên nhân chủ yếu là
Bài 6
Những biện pháp nào giúp tăng số trứng gà đẻ?
Bài 7
Theo mô hình trong bài, một con gà mái được nuôi tốt đẻ khoảng 6 quả trứng mỗi tuần. Nếu khả năng đẻ chỉ còn một nửa do trời rét, thì sau 4 tuần con gà đó đẻ được khoảng bao nhiêu quả trứng?
Bài 8
Ở người, khi đến tuổi dậy thì, cơ thể nữ tiết các hormone FSH và LH làm trứng chín và rụng. Đây là ví dụ về ảnh hưởng của nhóm yếu tố nào (bên trong hay bên ngoài)?
Ghi nhớ
- Yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản: đặc điểm di truyền, hormone, tuổi.
- Yếu tố bên ngoài: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, dinh dưỡng; quá cao hay quá thấp đều làm sinh sản kém.
- Hormone điều hoà sinh sản thông qua quá trình hình thành giao tử; ở động vật, tuyến yên tiết FSH, LH.
- Trồng trọt: thắp đèn cho thanh long ra hoa trái vụ, thụ phấn bổ sung, ngắt ngọn bầu bí, tạo quả không hạt.
- Chăn nuôi: dùng hormone, thụ tinh nhân tạo, cấy phôi, chiếu sáng thêm, điều khiển giới tính đàn con.