Chương IX · Lý thuyết
Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Hạt cam gieo xuống đất nảy mầm thành cây con, cây con lớn dần, vài năm sau ra hoa, kết quả. Trứng ếch nở thành nòng nọc, nòng nọc mọc chân, rụng đuôi rồi thành ếch. Mỗi sinh vật từ khi hình thành đến khi trưởng thành đều trải qua những biến đổi như vậy. Những biến đổi nào là sinh trưởng, những biến đổi nào là phát triển?
Em sẽ học được
- Phát biểu được khái niệm sinh trưởng và phát triển ở sinh vật; nêu được mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển.
- Chỉ ra được các giai đoạn sinh trưởng và phát triển trong vòng đời của một số sinh vật (cây cam, con ếch, bướm, cây đậu).
- Nêu được vị trí và vai trò của mô phân sinh đỉnh, mô phân sinh bên ở thực vật.
Khái niệm sinh trưởng và phát triển
Định nghĩa · Sinh trưởng
Định nghĩa · Phát triển
Phân hoá tế bào là quá trình các tế bào giống nhau biến đổi thành những loại tế bào khác nhau về hình dạng và chức năng (tế bào cơ, tế bào thần kinh, tế bào biểu bì, ...). Phát sinh hình thái là sự hình thành các cơ quan mới, hình dạng mới của cơ thể: cây ra lá, ra hoa; nòng nọc mọc chân, rụng đuôi.
| Sinh vật | Dấu hiệu sinh trưởng | Dấu hiệu phát triển |
|---|---|---|
| Cây cam | Thân, cành, rễ dài ra và to ra; lá to dần; khối lượng cây tăng | Hạt nảy mầm thành cây con; cây mọc lá mới, ra hoa, tạo quả và hạt |
| Con ếch | Cơ thể tăng kích thước và khối lượng | Trứng nở thành nòng nọc; nòng nọc mọc chân sau, chân trước, tiêu biến đuôi, thành ếch con rồi ếch trưởng thành |
Mỗi biến đổi dưới đây thể hiện rõ nhất điều gì: cơ thể lớn lên (sinh trưởng) hay có tế bào, cơ quan, hình dạng mới (phát triển)? Hãy xếp các thẻ.
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Các giai đoạn trong vòng đời và mối quan hệ giữa sinh trưởng, phát triển
Vòng đời của một sinh vật gồm nhiều giai đoạn nối tiếp nhau. Ở mỗi giai đoạn, cơ thể vừa lớn lên, vừa có những biến đổi về cấu tạo, hình thái.
- Cây cam: hạt nảy mầm → cây con → cây trưởng thành → ra hoa, kết quả (tạo hạt).
- Con ếch: trứng đã thụ tinh → ấu trùng (nòng nọc) → ếch con → ếch trưởng thành.
- Con bướm: trứng → sâu (ấu trùng) → nhộng → bướm trưởng thành.
Định lí · Mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển
Ghi chú · Lưu ý
Mô phân sinh và chức năng của mô phân sinh
Định nghĩa · Mô phân sinh
| Loại mô phân sinh | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| Mô phân sinh đỉnh | Ở đỉnh rễ và các chồi (chồi ngọn, chồi nách) của thân | Giúp thân, cành, rễ tăng chiều dài |
| Mô phân sinh bên | Nằm giữa mạch gỗ và mạch rây (có ở thân cây Hai lá mầm) | Giúp thân, cành, rễ tăng chiều ngang (to ra) |
Nhiều loài thực vật không ngừng dài ra và to lên suốt đời vì chúng có mô phân sinh đỉnh và mô phân sinh bên hoạt động liên tục. Cây Một lá mầm như cây cau, cây dừa không có mô phân sinh bên nên thân hầu như chỉ cao lên mà không to ra theo năm.
Năm 0: cây non vừa trồng. Kéo thanh "Số năm" để cây lớn lên.
Khám phá
Dòng thời gian vòng đời
Chọn ếch, bướm hoặc cây đậu rồi kéo thanh "Tuổi". Quan sát hình dạng ở từng giai đoạn, đồ thị kích thước và hai ô "Sinh trưởng", "Phát triển". Tìm giai đoạn cơ thể không lớn thêm nhưng vẫn phát triển.
Trứng đã thụ tinh
- Chiều dài thân (không tính đuôi)
- 1,5 mm
- Sinh trưởng
- Đang sinh trưởng: cơ thể lớn lên (kích thước, khối lượng tăng).
- Phát triển
- Trứng nằm trong khối chất nhầy dưới nước. Tế bào trong trứng phân chia và phân hoá dần thành phôi.
Các dải màu đánh số là các giai đoạn trong vòng đời. Số liệu minh hoạ, gần đúng.
Ngày 0, trứng đã thụ tinh: cơ thể đang lớn lên (sinh trưởng); đây là giai đoạn đầu của vòng đời.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sinh trưởng ở sinh vật là
Bài 2
Phát triển ở sinh vật bao gồm những quá trình nào?
Bài 3
Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của con ếch theo đúng thứ tự.
Bài 4
Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của cây cam theo đúng thứ tự.
Bài 5
Nối mỗi loại mô phân sinh với vị trí và vai trò của nó.
Bài 6
Vì sao nhiều loài cây không ngừng dài ra và to lên suốt đời?
Bài 7
Ở giai đoạn nhộng, bướm cải không ăn và không lớn thêm, nhưng sau đó chui ra thành bướm có cánh. Nhận định nào đúng về giai đoạn nhộng?
Bài 8
Câu nào nói đúng mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển?
Bài 9
Nhóm tế bào thực vật chưa phân hoá, có khả năng phân chia liên tục gọi là gì?
Ghi nhớ
- Sinh trưởng: tăng kích thước, khối lượng cơ thể nhờ tăng số lượng và kích thước tế bào.
- Phát triển: gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái cơ quan, cơ thể.
- Sinh trưởng và phát triển đan xen trong vòng đời; phát triển dựa trên cơ sở của sinh trưởng.
- Mô phân sinh đỉnh (đỉnh rễ, chồi) làm cây dài ra; mô phân sinh bên (giữa mạch gỗ và mạch rây, ở cây Hai lá mầm) làm cây to ra.