Bỏ qua đến nội dung

Chương IX · Lý thuyết

Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật

Hạt cam gieo xuống đất nảy mầm thành cây con, cây con lớn dần, vài năm sau ra hoa, kết quả. Trứng ếch nở thành nòng nọc, nòng nọc mọc chân, rụng đuôi rồi thành ếch. Mỗi sinh vật từ khi hình thành đến khi trưởng thành đều trải qua những biến đổi như vậy. Những biến đổi nào là sinh trưởng, những biến đổi nào là phát triển?

Em sẽ học được

  • Phát biểu được khái niệm sinh trưởng và phát triển ở sinh vật; nêu được mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển.
  • Chỉ ra được các giai đoạn sinh trưởng và phát triển trong vòng đời của một số sinh vật (cây cam, con ếch, bướm, cây đậu).
  • Nêu được vị trí và vai trò của mô phân sinh đỉnh, mô phân sinh bên ở thực vật.

Khái niệm sinh trưởng và phát triển

Định nghĩa · Sinh trưởng

Sinh trưởng là sự tăng về kích thước và khối lượng của cơ thể do sự tăng lên về số lượng và kích thước tế bào, nhờ đó cơ thể lớn lên.

Định nghĩa · Phát triển

Phát triển là những biến đổi diễn ra trong đời sống của cá thể sinh vật, bao gồm ba quá trình liên quan với nhau: sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái cơ quan, cơ thể.

Phân hoá tế bào là quá trình các tế bào giống nhau biến đổi thành những loại tế bào khác nhau về hình dạng và chức năng (tế bào cơ, tế bào thần kinh, tế bào biểu bì, ...). Phát sinh hình thái là sự hình thành các cơ quan mới, hình dạng mới của cơ thể: cây ra lá, ra hoa; nòng nọc mọc chân, rụng đuôi.

Dấu hiệu sinh trưởng và phát triển ở cây cam và con ếch
Sinh vậtDấu hiệu sinh trưởngDấu hiệu phát triển
Cây camThân, cành, rễ dài ra và to ra; lá to dần; khối lượng cây tăngHạt nảy mầm thành cây con; cây mọc lá mới, ra hoa, tạo quả và hạt
Con ếchCơ thể tăng kích thước và khối lượngTrứng nở thành nòng nọc; nòng nọc mọc chân sau, chân trước, tiêu biến đuôi, thành ếch con rồi ếch trưởng thành

Mỗi biến đổi dưới đây thể hiện rõ nhất điều gì: cơ thể lớn lên (sinh trưởng) hay có tế bào, cơ quan, hình dạng mới (phát triển)? Hãy xếp các thẻ.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Các giai đoạn trong vòng đời và mối quan hệ giữa sinh trưởng, phát triển

Vòng đời của một sinh vật gồm nhiều giai đoạn nối tiếp nhau. Ở mỗi giai đoạn, cơ thể vừa lớn lên, vừa có những biến đổi về cấu tạo, hình thái.

  • Cây cam: hạt nảy mầm → cây con → cây trưởng thành → ra hoa, kết quả (tạo hạt).
  • Con ếch: trứng đã thụ tinh → ấu trùng (nòng nọc) → ếch con → ếch trưởng thành.
  • Con bướm: trứng → sâu (ấu trùng) → nhộng → bướm trưởng thành.

Định lí · Mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển

Trong vòng đời của sinh vật, sinh trưởng và phát triển diễn ra đan xen với nhau. Sinh trưởng gắn với phát triển và phát triển dựa trên cơ sở của sinh trưởng: cơ thể phải lớn tới một mức nhất định mới chuyển sang giai đoạn mới (cây phải đủ lớn mới ra hoa), và mỗi giai đoạn mới lại làm thay đổi tốc độ sinh trưởng.

Ghi chú · Lưu ý

Có giai đoạn cơ thể hầu như không lớn thêm nhưng vẫn phát triển mạnh, ví dụ giai đoạn nhộng của bướm: nhộng không ăn, không lớn, nhưng bên trong hình thành cánh, râu, chân của bướm.

Mô phân sinh và chức năng của mô phân sinh

Định nghĩa · Mô phân sinh

Mô phân sinh là nhóm các tế bào thực vật chưa phân hoá, có khả năng phân chia liên tục để tạo ra các tế bào mới.
Các loại mô phân sinh
Loại mô phân sinhVị tríVai trò
Mô phân sinh đỉnhỞ đỉnh rễ và các chồi (chồi ngọn, chồi nách) của thânGiúp thân, cành, rễ tăng chiều dài
Mô phân sinh bênNằm giữa mạch gỗ và mạch rây (có ở thân cây Hai lá mầm)Giúp thân, cành, rễ tăng chiều ngang (to ra)

Nhiều loài thực vật không ngừng dài ra và to lên suốt đời vì chúng có mô phân sinh đỉnh và mô phân sinh bên hoạt động liên tục. Cây Một lá mầm như cây cau, cây dừa không có mô phân sinh bên nên thân hầu như chỉ cao lên mà không to ra theo năm.

Loại cây
0 năm
Chấm đỏ: mô phân sinh đỉnh ở chồi ngọn và đầu rễ · cao 0,5 m
Lát cắt ngang thân · rộng 2 cm · vòng nét đứt: mô phân sinh bên

Năm 0: cây non vừa trồng. Kéo thanh "Số năm" để cây lớn lên.

Khám phá

Dòng thời gian vòng đời

Chọn ếch, bướm hoặc cây đậu rồi kéo thanh "Tuổi". Quan sát hình dạng ở từng giai đoạn, đồ thị kích thước và hai ô "Sinh trưởng", "Phát triển". Tìm giai đoạn cơ thể không lớn thêm nhưng vẫn phát triển.

Sinh vật
0 ngày

Trứng đã thụ tinh

Chiều dài thân (không tính đuôi)
1,5 mm
Sinh trưởng
Đang sinh trưởng: cơ thể lớn lên (kích thước, khối lượng tăng).
Phát triển
Trứng nằm trong khối chất nhầy dưới nước. Tế bào trong trứng phân chia và phân hoá dần thành phôi.
123456750tuổi (ngày) 1500mm

Các dải màu đánh số là các giai đoạn trong vòng đời. Số liệu minh hoạ, gần đúng.

Ngày 0, trứng đã thụ tinh: cơ thể đang lớn lên (sinh trưởng); đây là giai đoạn đầu của vòng đời.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Từ khi nở đến khi thành ếch trưởng thành, nòng nọc có những biến đổi sau: (1) cơ thể dài thêm; (2) mọc hai chân sau; (3) khối lượng tăng; (4) đuôi tiêu biến, chuyển lên sống trên cạn. Biến đổi nào thể hiện sinh trưởng, biến đổi nào thể hiện phát triển?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Người ta đóng một chiếc đinh vào thân cây xoan ở độ cao 1 m so với mặt đất. Vài năm sau cây cao thêm nhiều mét. Chiếc đinh lúc đó ở độ cao bao nhiêu? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao cây cam sống lâu năm thì thân ngày càng to, còn thân cây cau sau khi cao lên hầu như không to thêm?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sinh trưởng ở sinh vật là

Bài 2

Phát triển ở sinh vật bao gồm những quá trình nào?

Bài 3

Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của con ếch theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Ếch con
  2. Vị trí 2: Trứng đã thụ tinh
  3. Vị trí 3: Ếch trưởng thành
  4. Vị trí 4: Nòng nọc

Bài 4

Sắp xếp các giai đoạn trong vòng đời của cây cam theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Cây trưởng thành
  2. Vị trí 2: Ra hoa, kết quả
  3. Vị trí 3: Hạt nảy mầm
  4. Vị trí 4: Cây con

Bài 5

Nối mỗi loại mô phân sinh với vị trí và vai trò của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Vì sao nhiều loài cây không ngừng dài ra và to lên suốt đời?

Bài 7

Ở giai đoạn nhộng, bướm cải không ăn và không lớn thêm, nhưng sau đó chui ra thành bướm có cánh. Nhận định nào đúng về giai đoạn nhộng?

Bài 8

Câu nào nói đúng mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển?

Bài 9

Nhóm tế bào thực vật chưa phân hoá, có khả năng phân chia liên tục gọi là gì?

Ghi nhớ

  • Sinh trưởng: tăng kích thước, khối lượng cơ thể nhờ tăng số lượng và kích thước tế bào.
  • Phát triển: gồm sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái cơ quan, cơ thể.
  • Sinh trưởng và phát triển đan xen trong vòng đời; phát triển dựa trên cơ sở của sinh trưởng.
  • Mô phân sinh đỉnh (đỉnh rễ, chồi) làm cây dài ra; mô phân sinh bên (giữa mạch gỗ và mạch rây, ở cây Hai lá mầm) làm cây to ra.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ